Adhyaya 232

Verse 1

एये महापुराणे शकुनानि नाम एकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वामं दक्षिणेत्यादिः, सम्मुखमारुतादित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति अथ द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः यात्रामण्डलचिन्तादिः पुष्कर उवाच सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि राजधर्मसमाश्रयात् अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे

આ મહાપુરાણમાં ‘શકુનાની’ નામે ૨૩૧મો અધ્યાય છે; તેનો આરંભ ‘વામં દક્ષિણેઃ…’થી થાય છે. ‘સંમુખમારુતાત્…’થી ‘આદિત્ય…’ સુધીનો પાઠ ઝા હસ્તપ્રતમાં નથી. ત્યારબાદ ૨૩૨મો અધ્યાય ‘યાત્રામંડલચિંતાદિ…’થી શરૂ થાય છે. પુષ્કરે કહ્યું—રાજધર્મના આધાર પર હું સર્વ યાત્રાનું વિધાન કહું છું; જ્યારે (ગ્રહ) અસ્ત, નીચ, વિકલ/પીડિત અથવા શત્રુ‑રાશિમાં હોય ત્યારે યાત્રા અશુભ ગણાય છે।

Verse 2

प्रतिलोमे च विध्वस्ते शुक्रे यात्रां विसर्जयेत् प्रतिलोमे बुधे यात्रां दिक्पतौ च तथा च ग्रहे

જો શુક્ર પ્રતિલોમ (વિપરીત) ગતિમાં રહી પીડિત/વિધ્વસ્ત હોય તો યાત્રા ત્યજી દેવી. તેમ જ બુધ પ્રતિલોમ હોય ત્યારે, તેમજ દિક્પતિ અને સંબંધિત ગ્રહ પ્રતિકૂળ હોય ત્યારે પણ યાત્રા છોડવી જોઈએ।

Verse 3

वैधृतौ च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा चतुष्पादे च किन्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत्

વૈધૃતિ અને વ્યતીપાત જેવા અશુભ યોગોમાં, તેમજ નાગ અને શકુની, અને ચતુષ્પાદ તથા કિન્તુઘ્ન કરણના સમયે યાત્રા આરંભ ન કરવી; તે કાળે ગમન વર્જ્ય છે।

Verse 4

विपत्तारे नैधने च प्रत्यरौ चाथ जन्मनि गण्डे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायाञ्च तिथावपि

વિપત્તારા, નૈધન અને પ્રત્યરી યોગ હોય ત્યારે, તેમજ જન્મ નક્ષત્રના સમયે, ગંડ (અપાયકારક સંધિ) કાળે અને રિક્તા તિથિમાં પણ યાત્રા વર્જ્ય રાખવી।

Verse 5

उदीची च तथा प्राची तयोरैक्यं प्रकीर्तितं पश्चिमा दक्षिणा या दिक् तयोरैक्यं तथैव च

ઉત્તર દિશા અને પૂર્વ દિશા પરસ્પર યुग્મ (એકરૂપ સાથી) તરીકે ઘોષિત છે; તેવી જ રીતે પશ્ચિમ અને દક્ષિણ દિશાઓ પણ પરસ્પર યుగ્મ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 6

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिघन्न तु लङ्घयेत् आदित्यचन्द्रशौरास्तु दिवसाश् च न शोभनाः

વાયુ, અગ્નિ અથવા દિશાથી ઉત્પન્ન થયેલ પરિઘ પ્રકારના અવરોધને લાંઘીને (ટાળી) જવું, તેના વચ્ચેથી માર્ગ ન લેવો; તેમજ સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહદોષ (શૌર) યુક્ત દિવસો પણ શુભ નથી।

Verse 7

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः मैत्राद्यान्यपरे चाथ वासवाद्यानि वाप्युदक्

કૃત્તિકા થી શરૂ થતા નક્ષત્રસમૂહ પૂર્વ દિશામાં, મઘા થી શરૂ થતા દક્ષિણ દિશામાં, મૈત્રા (અનુરાધા) થી શરૂ થતા પશ્ચિમ દિશામાં, અને વાસવા (શ્રવણ) થી શરૂ થતા ઉત્તર દિશામાં સ્થિત ગણાય છે।

Verse 8

सर्वद्वाराणि शस्तानि छायामानं वदामि ते आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश् चन्द्रे षोडश कीर्तिताः

બધી દિશાઓનાં દ્વારો શુભ માનવામાં આવે છે. હું તને છાયા-માન (છાયા-માપન)નું વિજ્ઞાન કહું છું—સૂર્ય માટે વીસ વિભાગ જાણવાના, ચંદ્ર માટે સોળ જાહેર કરેલા છે.

Verse 9

भौमे पञ्चदशैवोक्ताश् चतुर्दश तथा बुधे विवर्जयेत् इति ख , ग , घ , ञ च दिक् पूर्वा या तथोदीचीति ज त्रयोदश तथा जीये शुक्रे द्वादश कीर्तिताः

મંગળવારે પંદર કહેવાયા છે; બુધવારે ચૌદ—ખ, ગ, ઘ અને ઞ (વર્ગો) વર્જ્ય. દિશા પૂર્વ તથા ઉત્તર કહેવાઈ છે, અને ‘જ’ (વર્ગ) પણ. ગુરુવારે તેર અને શુક્રવારે બાર કીર્તિત છે.

Verse 10

एकादश तथा सौरे सर्वकर्मसु कीर्तिताः जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे न व्रजेन्नरः

એકાદશી તથા સૌર દિવસ સર્વ કાર્યોમાં પ્રશસ્ત કહેવાયા છે. જન્મલગ્ન સમયે જો શક્રચાપ (ઇન્દ્રધનુષ) સામે દેખાય, તો મનુષ્યે પ્રવાસે ન નીકળવું જોઈએ.

Verse 11

शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्तव्यं राजरक्षणं

શુભ શકુન વગેરે દેખાય ત્યારે, હરિ (વિષ્ણુ)નું સ્મરણ કરતાં વિજય માટે પ્રસ્થાન કરવું. આગળ રાજકીય મંડળ-ચિંતનના અંતે કરવાપાત્ર રાજરક્ષણ (રાજ્ય-રક્ષા)નું વિધાન હું કહું છું.

Verse 12

स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च मित्रञ्जनपदश् चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते

રાજ્યને સપ્તાંગ કહેવામાં આવે છે—સ્વામી (રાજા), અમાત્ય (મંત્રી), દુર્ગ, કોષ (ખજાનો), દંડ (દંડાધિકાર/શાસનશક્તિ), મિત્ર અને જનપદ (પ્રજાસહિત પ્રદેશ).

Verse 13

सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत् मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्या महीक्षिता

સપ્તાંગ રાજ્યના હિતાર્થે રાજાએ વિઘ્ન કરનારાઓનો નાશ કરવો જોઈએ; અને સર્વ મંડળોમાં (પ્રાંતોમાં) સમૃદ્ધિ તથા વૃદ્ધિ કરાવવી જોઈએ।

Verse 14

आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु

અહીં પ્રથમ મંડલ તરીકે પોતાનું મંડલ જ માનવું; અને તેના સામંતો (પડોશી અધિન/સમીપ શાસકો) મંડલ-વ્યવસ્થામાં શત્રુ તરીકે જાણીતા થવા જોઈએ।

Verse 15

उपेतस्तु सुहृज् ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः

જે પોતાના પક્ષે આવી જોડાયો હોય તે સુહૃદ્ (મિત્ર) તરીકે જાણવો; ત્યારપછી ‘શત્રુનો મિત્ર’, પછી ‘મિત્રનો મિત્ર’, અને પછી ‘મિત્રના મિત્રનો શત્રુ’ એમ સમજવું।

Verse 16

एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते

આ અગાઉ કહેવાયું છે; હવે મારી પાસેથી આગળનું પણ સમજો. ત્યારપછી ‘પાર્ષ્ણિગ્રાહ’ (એડી-પકડ) અને ત્યારબાદ ‘આક્રન્દ’ નામની ચાલ કહેવાય છે।

Verse 17

आसारस्तु ततो ऽन्यः स्यादाक्रन्दासार उच्यते जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज

ત્યારબાદ બીજી એક પ્રકારની ગોઠવણી થાય છે, જેને ‘આક્રન્દ-આસાર’ કહે છે—જિગીષુ (વિજયકામી) શત્રુ સાથે જોડાયેલ હોય ત્યારે, અથવા ઘેરાવ/દબાણમાંથી મુક્ત થયો હોય ત્યારે, હે દ્વિજ।

Verse 18

नात्रापि निश् चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः

હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, અહીં પણ કોઈ નિશ્ચિત નિયમ કહેવું શક્ય નથી. જે દંડ (નિગ્રહ) અને અનુગ્રહ—બન્ને કરવા સમર્થ હોય, તે ‘મધ્યસ્થ’ કહેવાય છે.

Verse 19

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः

જે સર્વ લોકો પ્રત્યે દંડ (નિગ્રહ) અને અનુગ્રહ—બન્ને કરવા સમર્થ હોય અને ઉદાસીન (નિષ્પક્ષ) રહે, તે જ ભૂપતિ સાચે બલવાન કહેવાય છે.

Verse 20

मण्डलेषु च सर्वेषु सुरेश्वरसमा हि ते इत्य् अर्धश्लोक आसारस्त्वित्यस्य पूर्वं ट पुस्तके वर्तते, परन्त्वसंलग्नः न कस्यचिद्रिपुर्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं

‘બધા મંડળોમાં તું દેવેશ્વર સમાન છે’—આ અર્ધશ્લોક સારરૂપ છે; Ṭ હસ્તપ્રતમાં તે પહેલાં મળે છે, પરંતુ વર્તમાન પ્રસંગ સાથે જોડાયેલો નથી. કારણ વિના કોઈ કોઈનો શત્રુ કે મિત્ર થતો નથી. તેથી, હે શત્રુ-મિત્ર ધરાવનાર, તને બાર રાજાઓનું (રાજકીય) મંડળ સમજાવ્યું છે.

Verse 21

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः

શત્રુઓ ત્રણ પ્રકારના જાણવાના—કુલ્ય (વંશ/કુટુંબજન્ય), અનંતર (નિકટવર્તી/પડોશી), અને કૃત્રિમ (કૃત્રિમ રીતે ઊભા કરેલા). એમાં પહેલો પ્રકાર પછીના કરતાં વધુ ગંભીર અને વધુ દુશ્ચિકિત્સ્ય (ઉપચારમાં કઠિન) માનવામાં આવે છે.

Verse 22

अनन्तरो ऽपि यः शत्रुः सो ऽपि मे कृत्रिमो मतः पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोर्मित्राणि रिपवस् तथा

નિકટવર્તી શત્રુ પણ મારા મતમાં કૃત્રિમ (પરિસ્થિતિજન્મ) શત્રુ છે. ‘પાર્ષ્ણિગ્રાહ’ (પાછળથી ઘાત કરનાર) શત્રુનો મિત્ર બની જાય છે; અને શત્રુના મિત્રો પણ (અમારા) શત્રુ જ છે.

Verse 23

पार्ष्णिग्राहमुपायैश् च शमयेच्च तथा स्वकं मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः

યોગ્ય ઉપાયો વડે ‘પાર્ષ્ણિગ્રાહ’ (પાછળથી આક્રમણ કરનાર) શત્રુને પણ શમાવવો; તેમજ પોતાના મિત્ર સાથે મળીને શત્રુનો સંપૂર્ણ ઉચ્છેદ કરવો—એવું પ્રાચીનો પ્રશંસે છે।

Verse 24

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं शत्रुं जिगोषुरुच्छिन्द्यात् स्वयं शक्नोति चेद्यदि

મિત્ર પણ સામંત (પડોશી શક્તિ) બનતાં જ ટૂંક સમયમાં શત્રુ બની જાય છે. તેથી શત્રુને જીતવા ઇચ્છનાર, જો સમર્થ હોય તો પોતે જ તેને છેદી (નાશ કરી) દે।

Verse 25

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश् च यथा भवेत्

પ્રતાપ વધારતાં પણ તેવું વર્તન કરવું કે અશત્રુઓ (અમિત્રો)માં તેની ભયભાવના ન જન્મે; લોકો વ્યાકુળ ન થાય અને વિશ્વાસ ઊપજે।

Verse 26

जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशन्नयेत्

વિજય ઇચ્છનાર ધર્મ દ્વારા વિજયી બની, એ જ રીતે લોકને (પ્રજાને) પોતાના વશમાં લાવવો જોઈએ।