The First Part
লিঙ্গপুৰাণৰ ‘পূৰ্ব ভাগ’ত সৃষ্টিৰ বৰ্ণনা, লিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু শিৱ-উপাসনাৰ বিধি-বিধানক মুখ্য কৰি বিস্তাৰে উপস্থাপন কৰা হৈছে। আৰম্ভণিতে পৰমেশ্বৰ সদাশিৱৰ অনাদি-অনন্ত স্বৰূপৰ উল্লেখ কৰি প্ৰকৃতি-পুরুষ আদি তত্ত্বৰ বিকাশ, লোকসমূহ আৰু দেৱতাসকলৰ ক্ৰমাগত উৎপত্তিৰ সৃষ্টিক্ৰম বৰ্ণিত হয়, যাৰ দ্বাৰা জগতৰ কাৰণ আৰু নিয়মৰ গভীৰ অৰ্থ প্ৰকাশ পায়। এই ভাগত লিঙ্গৰ মহিমা বিশেষভাৱে প্ৰকাশিত। নিৰ্গুণ পৰতত্ত্ব ভক্তানুগ্ৰহৰ বাবে লিঙ্গৰূপে সগুণ উপাসনাৰ আশ্ৰয় হয়; ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ প্ৰসঙ্গত প্ৰকাশিত অনন্ত স্তম্ভৰূপ লিঙ্গ শিৱৰ সৰ্বব্যাপকতা, অনন্ততা আৰু চৈতন্যস্বৰূপৰ তাত্ত্বিক প্ৰতীক বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। পিছত শিৱপূজাৰ অঙ্গ—অভিষেক, মন্ত্ৰজপ, ব্ৰত, উপবাস, দান, তীৰ্থসেৱা, শিৱালয় নিৰ্মাণ—ইত্যাদিৰ বিধান আৰু ফলশ্ৰুতি বৰ্ণনা কৰা হয়। শুদ্ধাচাৰ, শ্ৰদ্ধা আৰু গুৰু-কৃপাৰ সৈতে লিঙ্গাৰ্চন পাপক্ষয়, মঙ্গল আৰু মোক্ষসাধন বুলি উপদেশ দিয়া হয়। সাৰাংশত ‘পূৰ্ব ভাগ’ সৃষ্টিৰহস্যক লিঙ্গতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰি শিৱভক্তিক চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ পৰম আশ্ৰয় ৰূপে দেখুৱায়। ই সাধকৰ নিত্য-নৈমিত্তিক কৰ্মক পবিত্ৰ দিশা দিয়ে আৰু শিৱনিষ্ঠা দৃঢ় কৰে।
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
এই অধ্যায়ত নাৰদে বিভিন্ন তীৰ্থক্ষেত্ৰত লিঙ্গপূজা সম্পন্ন কৰি নৈমিষাৰণ্যলৈ আগমন কৰে। নৈমিষেয় ঋষিসকলে তেওঁক সৎকাৰ কৰি, ব্যাসশিষ্য সূত ৰোমহর্ষণক দেখি লিঙ্গমাহাত্ম্যযুক্ত পুৰাণসংহিতা ক’বলৈ অনুৰোধ জনায়। সূতে দেবত্রয় আৰু ব্যাস আদি গুৰুবৰ্গক নমস্কাৰ কৰি লিঙ্গতত্ত্বৰ দাৰ্শনিক ভিত্তি স্থাপন কৰে—শব্দব্ৰহ্ম ওঁকাৰস্বৰূপ, বেদাঙ্গসমন্বিত আৰু প্ৰধান-পুরুষাতীত; ত্ৰিগুণব্যৱহাৰত সত্ত্বে বিষ্ণু, ৰজসে হিৰণ্যগৰ্ভ, তমসে কালৰুদ্ৰ প্ৰকাশ পায়, আৰু নিৰ্গুণ অৱস্থাত সেই একেই মহেশ্বৰত্ব প্ৰতিপাদিত। এই ভূমিকা পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ লিঙ্গোদ্ভৱকথা, সৃষ্টি-সংহাৰলীলা আৰু লিঙ্গপূজাবিধিৰ প্ৰবাহ দৃঢ় কৰে।
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
সূতে লিঙ্গপুৰাণক ‘উত্তম’ মহাপুৰাণ বুলি পৰিচয় দিয়ে—ঈশান-কল্পৰ প্ৰসংগত ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে যাক কল্পনা কৰিছিল, পিছত ব্যাসে মানুহৰ বাবে সংক্ষিপ্ত কৰি সাজি দিছিল। তেওঁ গ্ৰন্থৰ পৰিমাণ উল্লেখ কৰি বিষয়সূচি আগবঢ়ায়: প্ৰাধানিক/প্ৰাকৃত/বৈকৃত সৃষ্টিৰ ধৰণ, ব্ৰহ্মাণ্ড আৰু তাৰ আৱৰণ, গুণভিত্তিক দেৱকাৰ্য, প্ৰজাপতি-সৰ্গ, পৃথিৱী উদ্ধাৰ, ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতি আৰু আয়ুৰ গণনা, যুগ-কল্পৰ মান, আৰু ধৰ্মব্যৱস্থা। তাৰ পিছত শৈৱ স্তম্ভসমূহ—পুনঃপুনঃ লিঙ্গোদ্ভৱ, লিঙ্গমূৰ্তিৰ বিশেষ মহিমা, বাৰাণসী আদি তীৰ্থ, পাশুপত-যোগ, পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰ, আৰু শ্ৰাদ্ধ-দান-প্ৰায়শ্চিত্ত তথা আহাৰ-নিয়ম। দক্ষ, বৃত্র, দধীচি, জালন্ধৰ, আৰু কৃষ্ণবংশ-নাশৰ কাহিনীবোৰ ধৰ্মক্ৰম আৰু ঈশকৃপাৰ দৃষ্টান্ত হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ জানি আৰু শিকোৱালে শুদ্ধি হয়, উচ্চ লোকলৈ গতি লাভ হয়; পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ বিস্তৃত কাহিনি-আচাৰৰ বাবে ই ভূমিকা।
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
সূতে পৰম তত্ত্বক শিৱ-অলিঙ্গ বুলি বৰ্ণনা কৰে—অব্যক্ত, নিৰ্গুণ, অবিনাশী। নাম-ৰূপময় জগত শিৱৰ লিঙ্গ; মায়াৰ দ্বাৰা অব্যক্তৰ পৰা ব্যক্ত চিহ্নৰূপে ই প্ৰকাশ পায়। শিৱদৃষ্টিত শৈৱী প্ৰকৃতি প্ৰবৃত্ত হয়; তাৰ পৰা মহৎ, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা আৰু পঞ্চ মহাভূত (আকাশ, বায়ু, অগ্নি, আপঃ, পৃথিৱী) গুণসহ উৎপন্ন হয়। জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু মন উদ্ভৱ হৈ, শেষত আৱৰণে আৱৃত ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড গঠিত হয়। এনে অসংখ্য অণ্ড আছে; প্ৰতিটোত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ভব কাৰ্য কৰে, কিন্তু গুণত্রয়ৰ দ্বাৰা সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ পৰম কৰ্তা কেৱল মহেশ্বৰ। এই অধ্যায়ে পৰৱৰ্তী লিঙ্গভক্তি আৰু শৈৱ উপদেশক এক শিৱতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে স্ৰষ্টাৰ ‘দিন’ মানে সৃষ্টিৰ প্ৰকাশ আৰু ‘ৰাতি’ মানে প্ৰলয়—ই সাধাৰণ দিন-ৰাতি নহয়, ৰূঢ়ি ভাষা। তাৰ পিছত সময়মানৰ স্তৰভিত্তিক গণনা দিয়া হয়: মানুহৰ নিমেষৰ পৰা মুহূৰ্তলৈ, পিতৃলোকৰ দিন-ৰাতি আৰু বৰ্ষমান, আৰু দেবলোকত অয়নকেই দিন-ৰাতি ধৰা হয়। কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ, কলি যুগৰ সন্ধ্যাসহিত পৰিমাণ, চতুৰ্যুগ, মন্বন্তৰ আৰু সহস্ৰ চতুৰ্যুগাত্মক কল্পৰ বিস্তাৰ কোৱা হৈছে। শিৱাজ্ঞাত সকলো বিকাৰ লয় হয়; গুণসম্যত প্ৰলয়, গুণবৈষম্যত সৃষ্টি—পৰম কাৰণ শিৱেই। প্ৰলয়ান্তে ব্ৰহ্মা জলে শয়ন কৰি জাগি পুনৰ সৃষ্টি আৰম্ভ কৰে; বৰাহ-সংকেতে পৃথিৱীৰ পুনৰুদ্ধাৰ দেখুৱাই পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ ভূমিকা গঢ়ে।
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে সৃষ্টিৰ উদ্দেশ্যে উদ্যত স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ সন্মুখত পঞ্চবিধ অবিদ্যাৰ আৱৰণ উঠে—তমস্, মোহ, মহামোহ, তামিস্ৰ আৰু অন্ধ—ফলত আদিসৃষ্টি ‘প্ৰাথমিক’ হ’লেও আধ্যাত্মিক ফলহীন থাকে। তাৰ পাছত সৰ্গ-ক্রম (প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত) ধাপে ধাপে কোৱা হয়—ভূত-তন্মাত্ৰ-ইন্দ্ৰিয়াদি পৰিণামৰ পৰা দেৱ, মানৱ আৰু কুমাৰ-সৃষ্টি পৰ্যন্ত, যাৰ দ্বাৰা চেতনাৰ দেহধাৰণৰ ধাৰা স্পষ্ট হয়। এই ভিত্তিত ব্ৰহ্মাই কুমাৰসকল আৰু মুখ্য প্ৰজাপতিসকলক জন্ম দিয়ে; শতৰূপাৰ সন্তান, আকূতি-প্ৰসূতিৰ বিবাহ, আৰু দক্ষৰ কন্যাসকলক ধৰ্ম আৰু অন্য ঋষিসকললৈ দান—বংশপৰম্পৰা আগবাঢ়ে। সতীক শিৱ-সম্পৰ্কিত মনোজ কন্যা বুলি দেখুৱাই, ব্ৰহ্মাই দক্ষক তেওঁক ৰুদ্ৰলৈ দিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে; ৰুদ্ৰৰ বহুৰূপতা আৰু স্ত্ৰীলিঙ্গ/পুংলিঙ্গ প্ৰতীকবাদ পৰৱৰ্তী লিঙ্গ-তত্ত্বৰ সূচনা কৰে। শেষত ধৰ্মৰ সন্তান-সন্ততি আৰু ঋষিসকলৰ অধিক প্ৰজাৰ বৰ্ণনা কৰি, আগন্তুক অধ্যায়সমূহৰ ৰুদ্ৰ-কেন্দ্ৰিক শৈৱ ব্ৰত, উপাসনা আৰু মোক্ষ-মুখী ধাৰাৰ ভূমিকা স্থাপন কৰা হয়।
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
সূতে অগ্নিৰ তিনিটা মুখ্য প্ৰকাশ—পৱমান, পাৱক আৰু শুচি—সিহঁতৰ বিভাগ, বংশধাৰা আৰু যজ্ঞকর্মত মহত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত পিতৃগণৰ শ্ৰেণী—অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ—আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰসিদ্ধ সন্ততি (মেনা আদি) উল্লেখ কৰি, যজ্ঞীয় বংশপৰম্পৰাৰ জৰিয়তে লোক আৰু মানৱধাৰাৰ নিৰন্তৰতা স্থাপন কৰে। তাৰপিছত শৈৱ কেন্দ্ৰত সতী পাৰ্বতী হয়; নীললোহিত ৰুদ্ৰে বহু ৰুদ্ৰ প্ৰকাশ কৰে, যিসকলে চতুৰ্দশ লোকত ব্যাপ্ত। ব্ৰহ্মাই সেই অমৰ, শুদ্ধ ৰুদ্ৰসকলক স্তৱ কৰি মর্ত্যপ্ৰজাসৃষ্টিৰ অনুৰোধ কৰে; শিৱে কয় যে তেওঁ তেনে সৃজন-অৱস্থা গ্ৰহণ নকৰে, সেয়ে ব্ৰহ্মাই জৰা-মৰণবন্ধিত জগত সৃষ্টি কৰে। শেষত উপদেশ—শিৱ স্থাণু (নিশ্চল) স্বৰূপে স্থিত; যোগবিদ্যা আৰু ক্ৰমবৈৰাগ্যৰে মোক্ষ, শংকৰশৰণে পাপীয়েও নৰকৰ পৰা মুক্ত—পৰৱৰ্তী প্ৰশ্নৰ ভূমিকা, কোনে কোন কৰ্মে নৰকলৈ যায়।
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
সূতে শংকৰৰ আদ্য মহিমাৰ ‘ৰহস্য’ প্ৰকাশ কৰে—যোগীসকলে প্ৰাণায়াম আদি অষ্টসাধন আৰু কৰুণা আদি গুণেৰে যুক্ত হ’লেও কৰ্মফলৰ বাবে স্বৰ্গ বা নৰকগতি হয়। নিৰ্ণায়ক ক্ৰম—প্ৰসাদ → জ্ঞান → যোগ → মোক্ষ—অৰ্থাৎ মুক্তিৰ চালিকা শক্তি শিৱকৃপা। ঋষিসকলে সোধে: চিন্তাৰহিত শিৱে প্ৰসাদ কেনেকৈ দিয়ে, আৰু যোগমাৰ্গত সেয়া কেতিয়া উদয় হয়? ৰোমহর্ষণ বংশ-কালপৰম্পৰাৰ আধাৰত দ্বাপৰযুগসমূহত ব্যাসাৱতাৰ, কলিযুগত ৰুদ্ৰৰ যোগাচাৰ্য অৱতাৰ আৰু তেওঁলোকৰ শিষ্যসকলক (সৰ্বাৱর্তেষু) উল্লেখ কৰে। বৰাহকল্পৰ মন্বন্তৰ গণনা কৰি শেষত সকলো জীৱ ‘পশু’ আৰু শিৱ ‘পশুপতি’ বুলি স্থাপন কৰি, ৰুদ্ৰপ্ৰকাশিত পাশুপত যোগক সিদ্ধি আৰু অন্ততঃ মোক্ষ লাভৰ উপায় বুলি ঘোষণা কৰে; পৰৱৰ্তী আলোচনাত কৃপা, দীক্ষা আৰু শৈৱ যোগাচাৰৰ বিস্তাৰৰ ভূমিকা ইয়াতেই গঢ়ে।
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
এই অধ্যায়ত সূতে দেহৰ ভিতৰৰ যোগস্থান বৰ্ণনা কৰে—বিশেষকৈ নাভি, কণ্ঠ আৰু ভ্ৰূমধ্য। একাগ্ৰতাৰে আত্মজ্ঞান লাভ কৰাই যোগ, আৰু ই শিৱপ্ৰসাদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; যোগক মহেশ্বৰৰ নিৰ্বাণ-অৱস্থাৰ সমান বুলিও কোৱা হৈছে। জ্ঞান আৰু ইন্দ্ৰিয়বৃত্তি-নিগ্ৰহে পাপ দগ্ধ হয়। তাৰ পিছত অষ্টাঙ্গযোগ—যম, নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি—বিস্তাৰে উপদেশ দিয়া হয়; যমত অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ আৰু নিয়মত শৌচ, তপ, দান, স্বাধ্যায়, উপস্থ-নিগ্ৰহ, ব্ৰত, উপবাস, মৌন, স্নান আদি। প্ৰাণায়ামৰ মাত্রা-গণনা, ভেদ, লক্ষণ আৰু বায়ু-বুদ্ধিৰ প্ৰসাদনে শান্তি–প্ৰশান্তি–দীপ্তি–প্ৰসাদ ফল লাভৰ কথা আছে। শেষত শৈৱ ধ্যান: ওঁকাৰক জ্বালাসদৃশ শুদ্ধিৰূপে চিন্তা, পদ্ম/মণ্ডল ভাৱনা, হৃদয়-নাভি-ভ্ৰূমধ্যত শিৱ স্থাপন আৰু অন্তত নিৰ্গুণ, অবৰ্ণনীয়, অজ ব্ৰহ্মৰূপ শিৱৰ ধ্যান—ই স্থিৰ শিৱসাক্ষাৎকাৰৰ বাবে ভূমি সাজে।
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
সূতে যোগীক পথচ্যুত কৰা দহটা যোগ-অন্তৰায় বৰ্ণনা কৰে—আলস্যৰ পৰা বিষয়তৃষ্ণালৈকে—আৰু সিহঁতৰ অন্তৰ্নিহিত কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে: জ্ঞান সম্পৰ্কে সন্দেহ, চিত্তৰ অস্থিৰতা, সাধনাত শ্ৰদ্ধাহানি, মোহবুদ্ধি, আৰু স্বাভাৱিক ত্ৰিবিধ দুঃখ (আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক)। তাৰ পিছত বাধা শমিলে উপসৰ্গৰূপে উদ্ভৱ হোৱা সিদ্ধি-অনুভৱ—প্ৰতিভা, দিব্য শ্ৰৱণ, দৰ্শন, সূক্ষ্ম আস্বাদ/বেদনা, দিব্য গন্ধজ্ঞান—আৰু তত্ত্বভেদে বিভিন্ন লোকত ঐশ্বৰ্যৰ বিস্তাৰ, ব্ৰাহ্মিক জ্ঞানলৈকে, কোৱা হয়। এই সিদ্ধিসমূহ চূড়ান্ত নহয়; ব্ৰহ্মলোকলৈকেো বৈৰাগ্য আৰু সংযমে ত্যাগ কৰিব লাগে। যোগী সকলো আকর্ষণ ত্যাগ কৰি মন স্থিৰ কৰিলে মহাদেৱৰ প্ৰসাদ উদয় হৈ ধৰ্ম, জ্ঞান, ঐশ্বৰ্য, বৈৰাগ্য আৰু অপৱৰ্গ দান কৰে; পাশুপত-যোগনিষ্ঠাৰ ভূমি প্ৰস্তুত হয়।
आचार्य-धर्मलक्षण-श्रद्धाभक्तिप्राधान्यं तथा लिङ्गे ध्यान-पूजाविधानसंकेतः (Adhyaya 10)
শৈৱ উপদেশধাৰাত সূতে সিদ্ধ দ্বিজ আৰু সাধুসকলৰ গুণ—সংযম, সত্য, অলোভ আৰু শ্ৰুতি–স্মৃতি-জ্ঞান—বৰ্ণনা কৰি কয় যে য’ত শ্ৰৌত আৰু স্মাৰ্ত কৰ্তব্যৰ মাজত বিৰোধ নাথাকে, ত’ত মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হয়। কৰ্ম-ফল ন্যায়ে ধৰ্ম-অধৰ্মৰ লক্ষণ নিৰ্ণয় কৰি, আচাৰ্যক সেইজন বুলি কোৱা হৈছে যি নিজে আচৰণত স্থিত, শাস্ত্ৰাৰ্থ উদ্ধাৰ কৰে আৰু ধৰ্মোপদেশ দিয়ে। চাৰিও আশ্ৰমত সাধুত্ব—ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ-ক্ৰিয়া, বানপ্ৰস্থ-তপস্যা আৰু যতি-যোগ—নিজ নিজ সাধনাৰে বিস্তৃত; অহিংসা, দয়া, দান, শম, বৈৰাগ্য, সন্ন্যাস আৰু জ্ঞান শুদ্ধিকাৰক বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ঘোষণা কৰা হয় যে শ্ৰদ্ধামূলক ভক্তি বহু প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু তপস্যাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ। বাৰাণসী (অবিমুক্ত)ত দেৱীয়ে সোধে মহাদেৱ কেনেকৈ তুষ্ট আৰু কেনেকৈ পূজিত হয়; শিৱে ব্ৰহ্মাৰ পূৰ্ব প্ৰশ্ন স্মৰি কয়—মই শ্ৰদ্ধাৰে বশ্য, লিঙ্গত ধ্যানীয় আৰু পঞ্চাস্য ৰূপে পূজ্য—আৰু আগলৈ লিঙ্গোপাসনা-কেন্দ্ৰিক শৈৱ পূজা-তত্ত্বৰ সেতু স্থাপন কৰে।
Brahmā’s Yogic Vision of Sadyōjāta in the Śvetalohita Kalpa
ঋষিসকলে সোধে—শ্বেতলোহিত কল্পত ব্ৰহ্মাই কেনেকৈ মহেশ্বৰক সদ্যোজাত আৰু বামদেৱ, অঘোৰ, ঈশান ৰূপে দৰ্শন কৰিলে? সূতে কয়—ব্ৰহ্মা পৰম ধ্যানত শিখাধাৰী তেজোময় ‘শ্বেতলোহিত কুমাৰ’ৰ দৰ্শন পায় আৰু তাক ব্ৰহ্মৰূপী ঈশ্বৰ বুলি হৃদয়ত স্থাপন কৰে। ধ্যানযোগত অধিক লীন হৈ সেয়া সদ্যোজাতৰ ভক্তিপূৰ্বক পূজা কৰে। ব্ৰহ্মাৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা শ্বেতবৰ্ণ পৰিচাৰক-শিষ্য—সুনন্দ, নন্দন, বিশ্বনন্দ আৰু উপনন্দন—প্ৰকাশ পায়, যিয়ে শৈৱ পৰিকৰ আৰু পৰম্পৰাৰ উদয় সূচায়। তাৰ পিছত শ্বেত নামৰ মহর্ষি প্ৰকট হয় আৰু তেওঁৰ পৰা হৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ কোৱা হয়। সমবেত মুনিসকলে তীব্ৰ ভক্তিৰে শৰণ লৈ নিত্য ব্ৰহ্মস্বরূপ মহেশ্বৰক স্তৱ কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—যি দ্বিজ বিশ্বেশ্বৰত আশ্ৰয় লৈ প্ৰাণায়াম কৰে আৰু মন ব্ৰহ্মত স্থিৰ কৰে, সি পাপমুক্ত তেজস্বী হৈ বিষ্ণুলোক অতিক্ৰম কৰি ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে।
रक्तकल्पे वामदेवदर्शनं चतुर्कुमारोत्पत्तिः
সূতে ‘ৰক্তকল্প’ৰ বৰ্ণনা দিয়ে। পুত্ৰলাভৰ কামনাৰে ব্ৰহ্মা গভীৰ ধ্যান কৰে আৰু ৰঙা অলংকাৰৰে দীপ্ত এক কুমাৰক দৰ্শন কৰে; উচ্চ ধ্যানবোধে তেওঁক মহাদেৱৰ বামদেৱ ৰূপ বুলি চিনে। ব্ৰহ্মা শিৱক স্তৱ কৰি প্ৰণাম কৰে; শিৱে কয়—ভক্তি আৰু ধ্যানবলেৰে এনে দৰ্শন হয়, আৰু কল্পে কল্পে পুনঃপুনঃ সাধনা কৰিলে ব্ৰহ্মাই শিৱকেই জগতৰ সত্য ধাৰক ৰূপে উপলব্ধি কৰিব। এই শৈৱ সান্নিধ্যৰ পৰা চাৰিজন শুদ্ধ, ব্ৰহ্মাসদৃশ কুমাৰ—বিৰজ, বিবাহু, বিশোক, বিশ্বভাবন—ৰঙা বস্ত্ৰ আৰু পবিত্ৰ লেপ ধৰি, ব্ৰহ্মভাব আৰু বামদেৱ-তত্ত্বত নিষ্ঠাৰে জন্ম লয়। তেওঁলোকে হাজাৰ বছৰ লোক আৰু শিষ্যকল্যাণৰ বাবে সম্পূৰ্ণ ধৰ্ম উপদেশ দিয়ে আৰু শেষত ৰুদ্ৰত লীন হৈ অক্ষয়ত প্ৰৱেশেই মুক্তি বুলি সূচায়। উপসংহাৰত কোৱা হয়—বামদেৱত যুক্ত দ্বিজ ভক্তিভাৱে মহাদেৱদৰ্শন কৰি পাপমুক্ত ব্ৰহ্মচাৰী হয় আৰু ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে, য’ৰ পৰা ঘূৰি অহা দুৰ্লভ; পৰৱৰ্তী অংশত স্থায়ী শৈৱ সাধনাৰ ফল বৰ্ণিত হ’ব।
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
সূতে বৰ্ণনা কৰে—এইটো ‘পীতৱাসা’ নামৰ একত্ৰিংশতম কল্প। প্ৰজাসৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে ব্ৰহ্মাই ধ্যান কৰি পীতাম্বৰ-ভূষিত তেজোময় দিৱ্য যুবকৰ দৰ্শন পায়। তাৰ পিছত অন্তৰ্মুখ হৈ তেওঁ বিশ্বেশ্বৰক শৰণ লয় আৰু মহেশ্বৰৰ পৰা উদ্ভূত পৰম মাহেশ্বৰীৰ দৰ্শন লাভ কৰে। দেৱীৰ চতুষ্পাদ, চতুৰ্মুখ, চতুৰ্ভুজ, চতুস্তনী আদি বহুৰূপ মূৰ্তি সৰ্বব্যাপী শক্তিৰ প্ৰতীক। মহাদেৱে তেওঁক মতি, স্মৃতি আৰু বুদ্ধি বুলি স্তৱ কৰি যোগেৰে জগতত ব্যাপি ধৰ্ম-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; ব্ৰাহ্মণহিত আৰু ধৰ্মৰক্ষাৰ বাবে তেওঁ ৰুদ্ৰাণী হ’ব বুলি ঘোষণা কৰে। শিৱোপদেশত ব্ৰহ্মাই বৈদিক ৰৌদ্ৰী গায়ত্ৰী জপ কৰি শৰণাগতিত দিৱ্য যোগ, জ্ঞান, ঐশ্বৰ্য আৰু বৈৰাগ্য লাভ কৰে। ব্ৰহ্মাৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা তেজস্বী কুমাৰসকল প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ ব্ৰাহ্মণহিতাৰ্থে মহাযোগ শিকাই শেষত মহেশ্বৰত লীন হয়। তেনেদৰে নিয়মনিষ্ঠ ধ্যানীসকলে পাপ ত্যাগ কৰি শুদ্ধ হৈ পুনৰ্জন্মৰহিত ৰুদ্ৰতত্ত্বত প্ৰৱেশ কৰে; আগলৈ শৈৱ সাধনা আৰু লোকশাসনৰ ধাৰা চলাৰ ভূমিকা ইয়াত গঢ়ি উঠে।
अघोरस्य प्रादुर्भावः कुमारकचतुष्टयं च योगमार्गः
সূতে কয়—পূৰ্ব এক কল্পত পীতবৰ্ণ স্বয়ম্ভূ বিদায় লোৱাৰ পাছত নতুন কল্প আৰম্ভ হয়। একাৰ্ণৱত সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে ব্ৰহ্মা উদ্বিগ্ন ধ্যানত লীন হয়। তেওঁৰ ধ্যানৰ পৰা ক’লা বস্ত্ৰধাৰী, স্বয়ম্ভূ তেজে জ্বলি থকা শিশুৰূপ অঘোৰ/মহেশ্বৰ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। ব্ৰহ্মাই নমস্কাৰ কৰি প্ৰাণায়াম আৰু মনোনিবেশে তেওঁক হৃদয়ত স্থাপন কৰি দৰ্শনৰ অন্তৰ্নিহিত ব্ৰহ্মৰূপ তত্ত্ব জানিব খোজে। অঘোৰে পুনৰ দৰ্শন দিয়ে আৰু তেওঁৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা কৃষ্ণবৰ্ণ, দীপ্তিমন্ত চাৰিজন কুমাৰক উদ্ভৱ হয়। তেওঁলোকে সহস্ৰ দিব্যবছৰ যোগোপাসনাৰে পৰমেশ্বৰক আৰাধনা কৰি শিষ্যসকলক মহাযোগ উপদেশ দিয়ে। যোগে সিদ্ধসকলে মনৰ দ্বাৰাই শিৱত প্ৰৱেশ কৰি নিৰ্গুণ শুদ্ধ পদ লাভ কৰে। যি বিবেকী এই যোগে মহাদেৱক ধ্যান কৰে, সি অবিনাশী ৰুদ্ৰক প্ৰাপ্ত হয়; পৰৱৰ্তী কথনত শিৱোপাসনাৰ পদ্ধতি বিস্তাৰিত হ’ব।
Aghora-Mantra Japa: Graded Expiations, Pañcagavya Purification, and Homa for Mahāpātaka-Nivṛtti
সূত ক’লে—ভয়ংকৰ, তমসাচ্ছন্ন কল্পত ব্ৰহ্মাই শিৱক স্তৱ কৰে। শিৱে অনুগ্ৰহ কৰি কয় যে এই ৰূপতেই তেওঁ নিঃসন্দেহে পাপ লয় কৰে। তাৰ পিছত মহাপাতক, উপপাতক আৰু মন-বাক্-কায় দোষ—বংশগত বা আকস্মিক অশুচিতাসহ—সকলো উল্লেখ কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত ৰূপে অঘোৰ-মন্ত্ৰজপ বিধান কৰে; সংকল্প আৰু জপৰ ধৰণ (মানস, বাচিক, উপাংশু) অনুসাৰে জপসংখ্যাৰ স্তৰো নিৰ্দিষ্ট কৰে। ব্ৰহ্মহত্যা, বীৰহত্যা, ভ্ৰূণহত্যা, মাতৃহত্যা, গোহত্যা, কৃতঘ্নতা, স্ত্ৰীহিংসা, সুৰাপান, সুবৰ্ণস্তেয় আৰু সংগদোষে লাগি অহা পাপৰ বাবেও মাপ দিয়া হয়। পাছত ৰুদ্ৰগায়ত্ৰী, পঞ্চগব্য (গোমূত্ৰ, গোময়, ক্ষীৰ, দধি, ঘৃত), কুশোদক প্ৰস্তুতি, আৰু ঘৃত-চৰু-সমিধ-তিল-যৱ-ৱ্ৰীহিৰে হোম; তাৰ পিছত স্নান, শিৱসন্নিধিত মিশ্ৰণ পান আৰু ব্ৰহ্মজপৰ বিধি বৰ্ণিত। উপসংহাৰ—অতি ঘোৰ অপৰাধীয়েও শুদ্ধ হয়, কেতিয়াবা দীঘলীয়া কৰ্মভাৰ থাকিলেও ক্ষণতে; সৰ্বশুদ্ধিৰ বাবে নিত্য জপৰ উপদেশ দি শৈৱ অনুশাসনক নিয়মিত পথ ৰূপে স্থাপন কৰে।
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
সূতে বিশ্বৰূপ-कल्पৰ কথা কয়: প্ৰলয়ৰ পাছত ব্ৰহ্মা প্ৰজাসৃষ্টিৰ বাবে ধ্যান কৰে আৰু সৰস্বতীসদৃশ এক বিশ্বৰূপ শক্তি প্ৰকাশ পায়। ব্ৰহ্মা অন্তৰ্মুখ হৈ ঈশান—শিৱ—ক ওঁকাৰমূৰ্তি ৰূপে ধৰি দীঘল স্তোত্ৰে স্তুতি কৰে; সদ্যোজাত, বামদেৱ, ৰুদ্ৰ আৰু কাল ৰূপৰ প্ৰশংসা কৰে। ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে—এবাৰ পাঠ কৰিলেও, শ্ৰাদ্ধকালত পাঠ কৰিলেও, ব্ৰহ্মলোক আৰু পৰম গতি লাভ হয়। সন্তুষ্ট শিৱে ব্ৰহ্মাক বৰ দিয়ে; তেতিয়া ব্ৰহ্মাই চাৰিমুখ, চাৰিপদ, বহু নয়ন-বহু ভুজাযুক্ত ৰহস্যময় বিশ্বৰূপ দেৱীৰ নাম, বংশ, শক্তি আৰু কাৰ্য সুধে। শিৱে ‘সৰ্বমন্ত্ৰৰ গোপন ৰহস্য’ বুলি কৈ তেওঁক প্ৰকৃতি, জগদ্যোনি, বিশ্বগৌ/গায়ত্ৰী বুলি প্ৰকাশ কৰে; তেওঁ গৌৰী, মায়া, বিদ্যা, হৈমৱতী নামেও পৰিচিত আৰু ৩২ গুণ/৩২ অক্ষৰৰ বিন্যাসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। শেষত আগলৈ হোৱা বিকাশ, নিয়মযুক্ত যোগ-উপাসনা আৰু ৰুদ্ৰত লয় হোৱালৈকে সাধনাৰ ইঙ্গিত দি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ সৃষ্টিক্ৰম আৰু শৈৱ মুক্তিতত্ত্বৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Adhyaya 17: लिङ्गोद्भव—ब्रह्मविष्ण्वहङ्कार-शमनं, ओंकार-प्रादुर्भावः, मन्त्र-तत्त्वं च
সূতে আগতে কোৱা লোকবিন্যাসৰ বৰ্ণনা সামৰি, তাৰ শ্ৰৱণ-পাঠৰ পুণ্য প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পাছত ঋষিসকলে শৈৱ গূঢ়তত্ত্ব সোধে—লিঙ্গ কি, লিঙ্গী কোন, আৰু শিৱক কিয় লিঙ্গৰূপে পূজা কৰা হয়? ব্ৰহ্মাই ব্যাখ্যা কৰে—আদি প্ৰধান প্ৰকৃতি ‘লিঙ্গ’ আৰু পৰমেশ্বৰেই ‘লিঙ্গী’; প্ৰলয়ত সকলো ভূত লয় পাই অন্ধকাৰময় জলত কেৱল পৰতত্ত্ব অৱশিষ্ট থাকে। সৃষ্টিকর্তৃত্বক লৈ ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ বিবাদ উঠিলে, অপৰিমেয় জ্বলন্ত লিঙ্গ প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ অহংকাৰ শমাই সত্যজ্ঞান জাগ্ৰত কৰে। ব্ৰহ্মা হাঁস হৈ শিখৰ, বিষ্ণু বৰাহ হৈ মূল বিচাৰে; কিন্তু দুয়ো ব্যৰ্থ হৈ বিনয়েৰে উভতি আহে। সেই লিঙ্গৰ পৰা ওঁকাৰ—অ, উ, ম, নাদ আৰু তুৰীয়—প্ৰকাশ পায়, যিয়ে বেদ, মন্ত্ৰ আৰু সৃষ্টিতত্ত্ব (বীজ-যোনি, হিৰণ্যগৰ্ভ, লোকোদ্ভৱ)ক সংযোগ কৰে। শিৱৰ শব্দময় দেহ বৰ্ণ-মন্ত্ৰত বিন্যস্ত, ঋগ্-যজুঃ-সাম-অথৰ্ব ধাৰা আৰু কৰ্ম-উপচাৰৰ অৰ্থ বৰ্ণিত; শেষত ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৱে মহেশ্বৰক স্তৱ কৰে। অধ্যায়ে দেখুৱায়—লিঙ্গৰ অনন্ততাই অহংকাৰ সংশোধন কৰে আৰু মন্ত্ৰজ্ঞান-উপাসনাই মুক্তিৰ পথ।
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
এই অধ্যায়ত বিষ্ণুৱে ৰুদ্ৰ–শিৱক উদ্দেশ কৰি অবিৰত স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। একাক্ষৰ প্ৰণৱ (অ-উ-ম্) ব্যাখ্যাত ‘অ’ ৰুদ্ৰ/আত্মৰূপ, ‘উ’ আদিদেৱ/বিদ্যাদেহ আৰু ‘ম্’ তৃতীয় তত্ত্ব—শিৱ/পৰমাত্মা, সূৰ্য-অগ্নি-সোম সদৃশ দীপ্তিমান বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত শিৱক ৰুদ্ৰসকলৰ অধিপতি, পঞ্চব্ৰহ্ম মুখ (সদ্যোজাত, বামদেৱ, অঘোৰ, ঈশান) আৰু ঊৰ্ধ্বলিঙ্গ তথা লিঙ্গী ৰূপে স্তুতি কৰা হয়। অগ্নি, বায়ু, জল, পৃথিৱী, আকাশ আৰু তন্মাত্ৰা (শব্দ, স্পৰ্শ, ৰস, গন্ধ)ত তেওঁৰ ব্যাপ্তি, আৰু অৰুপ হৈও সৰুপ হোৱা তত্ত্ব প্ৰতিপাদিত। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই স্তোত্ৰ পাঠ বা বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক উপদেশ পাপনাশক আৰু ভক্তক ব্ৰহ্মলোকাভিমুখে উন্নীত কৰে; পৰৱৰ্তী উপদেশ স্তুতিৰ পৰা সাধনা আৰু তত্ত্ব-স্পষ্টীকৰণলৈ আগবাঢ়ে।
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ সন্মুখত মহাদেৱ কৃপাৰে প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁৰ দৰ্শনমাত্ৰে ভয় দূৰ হ’ল আৰু বিশ্বব্যৱস্থা পুনৰ স্থিৰ হ’ল। শিৱে ক’লে যে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু তেওঁৰ দেহৰ দুয়ো পাৰ্শ্বৰ পৰা উদ্ভূত—আশ্ৰিত হ’লেও জগত্কাৰ্যত অনিবাৰ্য। প্ৰসন্ন হৈ শিৱে বৰ দিবলৈ ক’লে; বিষ্ণুৱে ৰাজ্য নহয়, নিত্য আৰু অব্যভিচাৰিণী ভক্তি বিচাৰে। শিৱে ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণু দুয়োকে অচল ভক্তি দান কৰি পূৰ্বৰ বিবাদ মিটাই সৰ্গ, স্থিতি/ৰক্ষা আৰু লয়—এই ত্ৰিকাৰ্য ব্যাখ্যা কৰি নিজকে গুণাতীত পৰমেশ্বৰ ঘোষণা কৰে। বিষ্ণুক মোহ ত্যাগ কৰি ব্ৰহ্মাক ৰক্ষা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু পদ্মকল্পত ভবিষ্যৎ স্বীকৃতিৰ সংকেত দিয়ে। শিৱ অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত লিঙ্গাৰ্চনা ত্ৰিলোকত সুপ্ৰতিষ্ঠিত হয়; লিঙ্গবেদী দেবীস্বৰূপা আৰু লিঙ্গ সাক্ষাৎ শিৱ বুলি স্থিৰ হয়। লিঙ্গসন্নিধিত এই কাহিনী পাঠ/শ্ৰৱণ কৰিলে ভক্তে শিৱত্ব লাভ কৰে—এই মোক্ষপ্ৰতিজ্ঞাৰে অধ্যায় শেষ হয়।
एकार्णव-सृष्टिक्रमः, ब्रह्म-विष्णु-परस्परप्रवेशः, शिवस्य आगमनं च
সূতে বৰ্ণনা কৰে—সৃষ্টিৰ আগতে একাৰ্ণৱত অনন্তশয্যাত নাৰায়ণ শয়ন কৰিছিল। তেওঁৰ নাভিৰ পৰা মহাপদ্ম উদ্ভৱ হৈ তাতেই পদ্মযোনি ব্ৰহ্মা প্ৰাদুৰ্ভাৱ হয়। ব্ৰহ্মাই বিষ্ণুক প্ৰশ্ন কৰাত মায়াৰ প্ৰভাৱত সূক্ষ্ম প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা জাগে। বিষ্ণু ব্ৰহ্মাৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁৰ ভিতৰৰ লোকসমূহ দৰ্শন কৰে; পাছত ব্ৰহ্মা বিষ্ণুৰ উদৰত প্ৰৱেশ কৰি অন্ত নাপাই নাভিপথ আৰু পদ্মনালীৰে বাহিৰ ওলাই আহে। তেতিয়া সাগৰ কঁপি উঠে আৰু ভয়ংকৰ, সৰ্বব্যাপী, কাৰণাতীত শিৱ আগমন কৰি কয়—এই কম্পন তেওঁৰ পদচালনা আৰু শ্বাসৰ ফল। ব্ৰহ্মাৰ অহং শমিত হয়; বিষ্ণুৱে শিৱক আদিকাৰণ, বীজৰো বীজ বুলি মানি ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত শৈৱ তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়—শিৱ নিষ্কল আৰু সকল উভয়; আদিলিঙ্গ-বীজ যোনিৰ সৈতে সংযোগ হৈ হিৰণ্যগৰ্ভ অণ্ড সৃষ্টি কৰে, তাৰ পৰা ব্ৰহ্মা আৰু পাছত সনকাদি জন্মে, আৰু কল্পে কল্পে মায়াৰ কাৰ্য চলি থাকে; পৰৱৰ্তী শিক্ষা স্তোত্ৰ, প্ৰণৱ আৰু শিৱ-পরত্বৰ সম্যক জ্ঞানৰূপে সূচিত।
ब्रह्मनारायणस्तवः — शिवस्य प्रभवत्व-प्रतिपादनम्
সূত ক’লে—বিষ্ণুৱে ব্ৰহ্মাক আগত ৰাখি বৈদিক নাম আৰু তত্ত্বসূচক বিশেষণেৰে শিৱৰ স্তৱ কৰে। স্তোত্ৰৰ কেন্দ্ৰ ‘প্ৰভবে নমঃ’; শিৱক বেদ-স্মৃতি, যোগ-সাংখ্য, সৰ্গ-মন্বন্তৰ, কাল-পরিমাপ (ক্ষণ-লৱ-ঋতু-মাস) আৰু প্ৰকৃতিৰ উপাদান (দ্বীপ, সমুদ্ৰ, পৰ্বত, নদী, ঔষধি)ৰ মূল কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰস্বৰূপৰ উগ্ৰ-শান্ত, বিশেষ-নিৰ্বিশেষ, স্থূল-সূক্ষ্ম, দৃশ্য-অদৃশ্য আৰু নানা বৰ্ণ-ৰূপৰ বৰ্ণনা আহে; লগতে তেওঁৰ অস্ত্ৰ, গণাধিপত্য, পশুপতিত্ব আৰু মহাকাল-শ্মশান-লীলাৰো ইঙ্গিত আছে। শেষত শিৱতত্ত্ব জানি ধ্যানক্ষয়ে ‘অমৃত্যু’ অৱস্থাত প্ৰৱেশ আৰু শুদ্ধ কৰ্মে দিৱ্যভোগ—এই দুটা পথ দেখুওৱা হয়। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰৱণ/কীৰ্তন/জপক অশ্বমেধ-সম পুণ্য আৰু ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তিৰ সাধন বুলি কৈ আগলৈ শৈৱ উপাসনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰা হৈছে।
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে ভয়ংকৰ প্ৰলয়জলৰ মাজত পদ্মযোনি ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুক সত্যস্তৱ আৰু নম্ৰতাৰে সন্তুষ্ট উমাপতি ত্ৰিলোচন শিৱে ক্ৰীড়াভাৱে প্ৰশ্ন কৰে। তেওঁলোকৰ অন্তৰ্ভাৱ জানি শিৱে বৰ দিয়ে; বিষ্ণুৱে শিৱত অচল ভক্তি মাথোঁ বিচাৰে, শিৱে সেয়া প্ৰদান কৰি বিষ্ণুৰ মৰ্যাদা মানিলেও পৰমত্ব শিৱানুগ্ৰহতেই স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শিৱে ব্ৰহ্মাক স্পৰ্শ কৰি আশীৰ্বাদ দি অন্তৰ্ধান হয়। ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰে; ফল নেদেখি ক্ৰোধ উঠে, অশ্ৰু পৰে, সেই অশ্ৰুৰ পৰা সাপসদৃশ প্ৰবল সত্তা জন্মে—ক্ৰোধবিকৃত সৃষ্টিৰ চিহ্ন। ক্ৰোধত মূৰ্ছিত হৈ ব্ৰহ্মা মৃতপ্ৰায় হয়; তেওঁৰ দেহৰ পৰা কান্দোনৰ বাবে ‘ৰুদ্ৰ’ নামে একাদশ ৰুদ্ৰ প্ৰকাশ পায়, আৰু ৰুদ্ৰক সৰ্বভূতত অৱস্থিত প্ৰাণতত্ত্বৰূপে কোৱা হৈছে। নীললোহিত ত্ৰিশূলধাৰী শিৱে ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাণ পুনঃস্থাপন কৰে; তেতিয়া ব্ৰহ্মাই সৰ্বব্যাপী প্ৰভুক দেখি শিৱৰ আদিতত্ত্ব বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে—পৰৱৰ্তী শৈৱ তত্ত্ববিস্তাৰৰ ভূমিকা।
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
সূতে কয়—শিৱে হাঁহি মাৰি ব্ৰহ্মাক উপদেশ দিলে যে ক্ৰমে কল্পসমূহত তেওঁ শ্বেত, লোহিত, পীত আৰু কৃষ্ণ বৰ্ণৰূপ ধাৰণ কৰে, আৰু গায়ত্ৰীও ব্ৰহ্ম-সঞ্জ্ঞিতা হৈ তদনুৰূপে প্ৰকাশ পায়। ব্ৰহ্মাৰ তপস্যা আৰু যোগ-প্ৰত্যভিজ্ঞানৰ দ্বাৰা শিৱ প্ৰথমে সদ্যোজাত, তাৰপিছত ‘বাম’ তত্ত্ব আৰু বৰ্ণ-বিপৰ্যয়ৰ ফলত বামদেৱ, আৰু পাছত তৎপুৰুষ ৰূপে পৰিচিত হয়। শিৱে ঘোৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি সত্যজ্ঞানীসকলক অঘোৰ-শান্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু শেষত বিশ্বৰূপত উপনীত হয়; তেতিয়া সাবিত্ৰী/গায়ত্ৰী বিশ্বৰূপা আৰু সৰ্বৰূপা হয়। অধ্যায়ত চতুৰ্যুগ, ধৰ্মৰ চাৰিপাদ, চাৰিআশ্ৰম, বেদ-বেদ্যৰ চাৰিভাগ আৰু ভূৰলোকৰ পৰা ওপৰৰ লোকসমূহৰ বৰ্ণনা আছে; বিষ্ণুলোক আৰু ৰুদ্ৰলোকক দুৰ্লভ, পুনৰাবৃত্তিহীন গতি বুলি কোৱা হৈছে, যি অহংকাৰ-কাম-ক্ৰোধহীন সংযমী দ্বিজে লাভ কৰে। ব্ৰহ্মাই গায়ত্ৰীৰ মাধ্যমে মহেশ্বৰ-জ্ঞানীৰ পৰম পদ প্ৰাৰ্থনা কৰে; শিৱে সন্মতি দিয়ে—এই জ্ঞান ব্ৰহ্ম-সায়ুজ্য আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে।
ध्यानयोगेन रुद्रदर्शनम् — रुद्रावतार-परिवर्तक्रमः, लकुली (कायावतार), पाशुपतयोगः, लिङ्गार्चन-निष्ठा
সূতে কয় যে ব্ৰহ্মাই ভক্তিভাৱে ৰুদ্ৰক সুধিলে—দ্বিজসকলে কেতিয়া আৰু কোন সাধনাৰে মহাদেৱৰ বহু পূজ্য তনু (ৰূপ) সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰিব পাৰে? শিৱে উত্তৰ দিয়ে—তপ, ব্ৰত, দান, তীৰ্থফল, দক্ষিণাসহ যজ্ঞ, ধন আৰু বেদাধ্যয়নো প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনৰ বাবে যথেষ্ট নহয়; নিৰ্ণায়ক উপায় ধ্যান। তাৰ পাছত তেওঁ যুগান্ত/পৰিবর্ত-ক্রমত নিজৰ বহু অৱতৰণৰ ভবিষ্যবাণী কৰি বাৰে বাৰে কয়—‘মই … ৰূপে জন্ম ল’ম’, আৰু সহচৰ শিষ্যসকলৰ নামো উল্লেখ কৰে; যিসকলে মহেশ্বৰ-যোগ আৰু ধ্যাননিষ্ঠাৰে ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে, তেওঁলোকৰ পুনৰাগমন দুৰ্লভ। শেষত প্ৰসিদ্ধ লকুলী/কায়াৱতাৰ প্ৰসংগ—ব্ৰাহ্মণহিতাৰ্থে যোগমায়াৰে মৃতদেহত প্ৰৱেশ—আৰু পাশুপত সিদ্ধসকলৰ লক্ষণ (ভস্ম, লিঙ্গাৰ্চনা, জিতেন্দ্ৰিয়তা, ধ্যাননিষ্ঠা) বৰ্ণিত হয়। শিৱে পাশুপত যোগক সংসাৰবন্ধচ্ছেদৰ জ্ঞানমাৰ্গ-প্ৰকাশক বুলি ক’য়ে আৰু পঞ্চাক্ষৰীৰ অনিবাৰ্যতা বুজায়। উপসংহাৰত ব্ৰহ্মাই বিষ্ণুতত্ত্ব সুধিলে, শিৱে কয়—দেৱ-মুনি লিঙ্গপূজাত পদ লাভ কৰে; লিঙ্গাৰ্চনা নাথাকিলে নিষ্ঠা নাথাকে—তাৰ পাছত শিৱ অন্তৰ্ধান হয় আৰু ব্ৰহ্মা সৃষ্টিকাৰ্য চলাই যায়।
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ঋষিসকলে সূত ৰোমহৰ্ষণক সুধিলে—লিঙ্গমূৰ্তিৰূপ মহাদেৱক কেনেদৰে পূজা কৰিব লাগে? সূতে কৈলাসত শিৱে দেৱীক দিয়া উপদেশৰ পৰম্পৰা নন্দী, সনৎকুমাৰ আৰু ব্যাসৰ জৰিয়তে বৰ্ণনা কৰি বিধিৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শিৱপূজাৰ পূৰ্বে পাপনাশক স্নান অনিবাৰ্য বুলি কৈ বৰুণ-স্নান, আগ্নেয়-স্নান আৰু মন্ত্র-স্নান—এই তিনিধৰণৰ কথা কয়; পবিত্ৰ জলেৰে অভিষেক আৰু ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কীয় মন্ত্র, পঞ্চব্ৰহ্ম/পবিত্ৰক আদি জপৰ বিধান দিয়ে। মুখ্য বোধ—অন্তঃশুদ্ধি আৰু ভাবেই নিৰ্ণায়ক; ভাব নাথাকিলে পবিত্ৰ স্নানও নিষ্ফল। শেষত মন্ত্রযুক্ত আচমন, শুদ্ধিকৰণ আৰু হিংসা-পাপ শমনৰ বাবে প্ৰদক্ষিণা কৈ ভক্তক পৰৱৰ্তী লিঙ্গাৰ্চনাৰ বাবে সাজু কৰে।
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
এই অধ্যায়ত নন্দীয়ে শিৱোপাসনাৰ পূৰ্বে নিত্য শুদ্ধিকৰণৰ সম্পূৰ্ণ ক্ৰম উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে বেদমাতা গায়ত্ৰীক আহ্বান কৰি পাদ্য, আচমনীয় আৰু অৰ্ঘ্য অৰ্পণ; তাৰ পিছত প্ৰণৱসহ প্ৰাণায়াম আৰু নিৰ্দিষ্ট সংখ্যাত জপ, আৰু সন্মানপূৰ্বক বিসৰ্জন। তাৰ পাছত বৈদিক সূক্তে সূৰ্যবন্দনা আৰু প্ৰদক্ষিণা, তাৰ পিছত দেৱ-ঋষি-পিতৃ তৰ্পণ—পুষ্পোদক/জল, কুশোদক আৰু তিলোদকৰে—যথাবিধ উপবীত-অৱস্থা আৰু আঙুলিৰ মুদ্ৰাসহ। পিছত পঞ্চমহাযজ্ঞ (ব্ৰহ্ম, দেৱ, ভূত, মানুহ্য, পিতৃ) ব্যাখ্যা কৰি ব্ৰহ্মযজ্ঞক সৰ্বোচ্চ বুলি কোৱা হৈছে আৰু অৱহেলাত দোষ হয় বুলি সতৰ্ক কৰা হৈছে; বেদ-পুরাণ-ইতিহাস-কল্প আদিৰ সন্মানাৰ্থে ব্ৰহ্মযজ্ঞ-আচমন আৰু স্পৰ্শবিধিও আছে। শেষত বাহ্যস্নান, বিধিপূৰ্বক হোমজাত ভস্মে ভস্মস্নান, পঞ্চব্ৰহ্ম মন্ত্রে অঙ্গশুদ্ধি/ন্যাস, আৰু ‘আপো হিষ্ঠা’ আদি ঋক্-যজুঃ-সাম মন্ত্রে মন্ত্রস্নান বিধান কৰা হৈছে; সংক্ষিপ্তভাৱে হলেও শ্ৰদ্ধাৰে কৰিলে পৰম অৱস্থালৈ গতি হয়।
लिङ्गार्चनविधिक्रमः—शुद्धि, न्यास, आसनकल्पना, अभिषेक, स्तोत्र-प्रदक्षिणा (Adhyaya 27)
এই অধ্যায়ত শৈলাদিয়ে লিঙ্গাৰ্চনাৰ সংক্ষিপ্ত বিধিক্ৰম বৰ্ণনা কৰিছে। স্নান কৰি সাধকে পূজাস্থানত প্ৰৱেশ কৰি তিনিবাৰ প্ৰাণায়াম কৰে আৰু পঞ্চবক্ত্ৰ অলংকৃত ত্ৰ্যম্বক শিৱৰ ধ্যান কৰে। তাৰ পিছত শৈৱ দেহভাবনা গ্ৰহণ কৰি দেহশুদ্ধি আৰু মন্ত্রন্যাস কৰে; প্ৰণৱ আৰু পঞ্চাক্ষৰী ইয়াত মুখ্য। অর্চনাস্থান আৰু প্ৰোক্ষণী, অৰ্ঘ্য, পাদ্য, আচমনীয় আদি পাত্ৰসমূহৰ সংস্কাৰ কৰি শীতল জলে চন্দন, উশীৰ, কৰ্পূৰ, পুষ্প, ধান্য আৰু ভস্ম মিহলাই প্ৰস্তুত কৰাৰ বিধান আছে। সিদ্ধি আৰু বিশ্বস্থানৰ বিন্যাসসহ পদ্মাসন কল্পনা কৰি শিৱপীঠিকা পৰ্যন্ত স্থাপন; পঞ্চব্ৰহ্ম আৰু ৰুদ্ৰগায়ত্ৰী আদি মন্ত্রেৰে আহ্বান-স্থিতিকৰণ কৰা হয়। সুগন্ধি জল, পঞ্চগব্য, ঘৃত, মধু আৰু ইক্ষুৰসে শুদ্ধ পাত্ৰত (সুৱৰ্ণ/ৰজত/তাম্ৰ, শঙ্খ, মৃণ্ময়) অভিষেক হয়; লিঙ্গস্নানৰ ফলপ্ৰদতাৰ বাবে বৈদিক-শৈৱ সূক্তৰ তালিকাও দিয়া হৈছে। শেষত বস্ত্ৰ, উপবীত, গন্ধ, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য, প্ৰদক্ষিণা আৰু নমস্কাৰ সম্পন্ন কৰি পৰৱৰ্তী উপদেশত বাহ্যৰ পৰা আভ্যন্তৰ লিঙ্গাৰ্চনা আৰু নিষ্কল শিৱানুভৱৰ দিশে অগ্ৰসৰ হোৱাৰ ঘোষণা কৰা হয়।
आभ्यन्तरध्यान-तत्त्वगणना-चतुर्व्यूहयोगः (Adhyaya 28)
পূৰ্বোক্ত লিঙ্গাৰ্চনা-বিধিৰ পাছত শৈলাদিয়ে উপদেশক অন্তৰ্মুখী কৰে—বিম্ব, গুণ আৰু আত্মাৰ আৱৰণসমূহৰ ধ্যান-ক্রম বৰ্ণনা কৰি মহাদেৱক নিষ্কল আৰু সকল—দুয়ো ৰূপে উপাসনা কৰিবলৈ পথ দেখুৱায়। তাৰ পিছত সাঙ্কখ্যসদৃশ তত্ত্বগণনা: অব্যক্তৰ পৰা মহৎ, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু ভূত; শিৱক ২৬তম তত্ত্ব আৰু জগত-ব্যৱস্থাৰ সত্য কৰ্তা বুলি ঘোষণা কৰা হয়। নিষ্ক্ৰিয়, শুদ্ধ প্ৰভু কেনেকৈ ‘কৰে’ বুলি সনৎকুমাৰে প্ৰশ্ন তুলিলে; শৈলাদিয়ে কাল আৰু মনৰ ভ্ৰমৰ দ্বাৰা তাৰ সমাধান দিয়ে আৰু জগতক শিৱৰ মূর্ত্যষ্টক (ভূত, জ্যোতিষ্ক আৰু যজমান) ৰূপে ব্যাখ্যা কৰে। শেষত চতুৰ্ব্যূহ ধ্যান—ৰুদ্ৰ/ইন্দ্ৰ/সোম/নাৰায়ণ দৃষ্টিৰ সমন্বয়ে—‘শৈবোऽহম্/সোऽহম্’ অদ্বৈতভাব স্থিৰ কৰে। অধ্যায়ে অন্তৰাৰ্চকৰ প্ৰামাণ্য মান্য কৰে, নিন্দা নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে আৰু আগলৈ শৈৱ আচাৰ আৰু মোক্ষোপদেশৰ নৈতিক ভূমি স্থাপন কৰি সমাপ্ত হয়।
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
সনৎকুমাৰ দাৰুবনত কি ঘটিল সেয়া শুনিব খোজে। সূতৰ বৰ্ণনাত শৈলাদি কয়—ঋষিসকলে ৰুদ্ৰৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল; তেওঁলোকৰ প্ৰবৃত্তি‑নিবৃত্তিৰ বিবেক পৰীক্ষা কৰিবলৈ শিৱ নীললোহিত দিগম্বৰ আৰু বিকৃত বেশে দিৱ্য অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে। নাৰীসকল মোহিত হয়, কিন্তু ঋষিসকলে কঠোৰ বাক্য কৈ মহাদেৱক চিনিব নোৱাৰি তপস্যাৰ ফল ৰুদ্ধ কৰে—অহংকাৰ আৰু ভুল বিচাৰৰ বিপদ প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’লে ব্ৰহ্মাই তিৰস্কাৰ কৰি কয় যে যাক নিন্দা কৰিলে সেয়াই পৰমেশ্বৰ, আৰু অতিথি সুন্দৰ হওক বা অসুন্দৰ—কেতিয়াও অৱজ্ঞা কৰিব নালাগে। তাৰপিছত ব্ৰহ্মাই সুদৰ্শনৰ উপাখ্যান কয়, য’ত অতিথি‑পূজাৰে মৃত্যুকো জয় কৰা যায়; অতিথি‑সত্কাৰক শিৱ‑পূজা বুলি স্থাপন কৰে। শেষত সন্ন্যাস‑ক্ৰম—বেদাধ্যয়ন, গৃহস্থধৰ্ম, যজ্ঞ, বনবাস‑নিয়ম, বিধিবৎ ত্যাগ আৰু তপস্যা—দ্বাৰা শিৱ‑সাযুজ্য লাভ হয়; দৃঢ় ভক্তিৰে তৎক্ষণাৎ মুক্তিও সম্ভৱ বুলি নিশ্চিত কৰে।
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
শৈলাদি ঋষিসকলক ব্রহ্মাই কোৱা শ্বেতমুনিৰ পবিত্ৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বৃদ্ধ শ্বেত লিঙ্গপূজা আৰু ৰুদ্ৰজপত নিমগ্ন থাকোঁতে কাল আহি ‘ৰৌদ্ৰ’ ক্ৰিয়াৰ ফলপ্ৰসূতা প্ৰশ্ন কৰি যমলোকলৈ টানি নিয়াৰ অধিকাৰ দাবী কৰে। শ্বেত অচল শৈৱ-নিষ্ঠাৰে কয়—লিঙ্গত স্বয়ং ৰুদ্ৰ সন্নিহিত, দেৱতাৰ মূলও তেওঁৱেই; সেয়ে কাল আঁতৰি যাওক। ক্ৰুদ্ধ কাল পাষেৰে বাঁধি লিঙ্গস্থ দেৱতাৰ যেন নিষ্ক্ৰিয়তা বুলি উপহাস কৰে। তেতিয়াই অম্বিকা, নন্দী আৰু গণসহ সদাশিৱ প্ৰকট হৈ কেৱল দৃষ্টিত অন্তকক দমন কৰি সংহাৰ কৰে আৰু ভক্তক ৰক্ষা কৰে। পাছত উপদেশ—ভুক্তি-মুক্তিৰ বাবে মৃত্যুঞ্জয় শংকৰক আৰাধনা কৰা; তৰ্ক নহয়, একান্ত ভক্তিৰে ভবক শৰণ ল’লে শোকমুক্তি। ব্রহ্মা কয় দান-তপ-যজ্ঞ-ৱেদ-যোগনিয়ম মাত্ৰে নহয়, মুখ্যত শিৱপ্ৰসাদে শিৱভক্তি সিদ্ধ হয়। পাশুপত ভক্তিয়ে চাৰিও পুৰুষাৰ্থ আৰু মৃত্যুজয় দিয়ে—দধীচি, ব্রহ্মা, শ্বেত দৃষ্টান্ত।
देवदारुवनौकसां प्रति ब्रह्मोपदेशः—लिङ्गलक्षण-प्रतिष्ठा-विधिः, शिवमायारूपदर्शनं, स्तुतिः
সনৎকুমাৰে দেৱদাৰুবনৰ ঋষিসকলে শিৱকৃপাৰে কেনেকৈ শৰণ লাভ কৰিলে সেয়া সোধে। উত্তৰত ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে—মহাদেৱেই পৰমেশ্বৰ; দেৱ, ঋষি আৰু পিতৃসকলৰ অধিপতি। প্ৰলয়ত তেওঁ কালৰূপ হৈ সকলো জীৱক সংহাৰ কৰে আৰু নিজৰ তেজে পুনৰ সৃষ্টিৰচনা কৰে। তাৰ পাছত শিৱলিঙ্গৰ লক্ষণ আৰু প্ৰতিষ্ঠাবিধি কোৱা হয়—বৃত্ত, চতুৰস্ৰ, অষ্টকোণ, ষোড়শকোণ আকাৰত লিঙ্গ নিৰ্মাণ, অনুপাতযুক্ত বেদিকা, গোমুখী নিৰ্গমন, চাৰিওফালে পট্টিকা, শুভ দ্ৰব্য বাছনি, মাজত কলশ স্থাপন আৰু শুদ্ধ দ্ৰব্যে অভিষেক-প্ৰোক্ষণ। ঋষিসকলে এক বছৰ তপস্যা আৰু পূজা কৰে; বসন্তত শিৱ ভস্মধূসর, দিগম্বৰ, অগ্নিদণ্ডধাৰী আৰু বিপৰীতাচাৰী ৰূপে আহি নিজৰ যোগমায়া প্ৰকাশ কৰে। তেওঁলোকে পৰিয়ালসহ পূজা কৰি দেহ-বাক্-মনসৰ দোষ স্বীকাৰ কৰি ৰুদ্ৰৰ বিশ্বৰূপ ঐশ্বৰ্য স্তৱ কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ দিব্যদৃষ্টি দান কৰে; তাতে তেওঁলোকে তেওঁৰ ত্ৰিনেত্ৰ সত্যস্বৰূপ দৰ্শন পায়—বিনয় আৰু সম্যক উপাসনাৰ পাছত দৰ্শনপ্ৰাপ্তিৰ ক্ৰম প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ঋষিসকলে তীব্ৰ ৰুদ্ৰস্তুতিত শিৱক দিগ্বাস, ত্ৰিশূলধাৰী, ভয়ংকৰ হলেও মঙ্গলময় প্ৰভু বুলি বন্দনা কৰে—তেওঁ একে সময়তে অৰুপ, সৰুপ আৰু বিশ্বৰুপ। পৰ্বতত মেরু, নক্ষত্ৰত চন্দ্ৰ, ঋষিত বশিষ্ঠ আৰু বেদত ওঁকাৰ যেন শ্ৰেষ্ঠ, তেনেদৰে শিৱেই পৰম শ্ৰেষ্ঠ; অতীত-ভৱিষ্যতৰ সকলো অৱস্থা শেষত তেওঁৰ মাজতেই দৰ্শিত হয় বুলি কয়। তাৰ পিছত বন্ধনকাৰী অন্তঃশক্তি—কাম, ক্ৰোধ, লোভ, বিষাদ আৰু মদ—ইয়াৰ তত্ত্ব জানিবলৈ সোধে। মহাপ্ৰলয়ত শিৱে ললাটৰ পৰা সংহাৰাগ্নি উৎপন্ন কৰে; লোকসমূহ জ্বালাৰে ঘেৰ খায়, বহু বিকৃত অগ্নি উঠে, আৰু চল-অচল সকলো প্ৰাণী শিৱজাত অগ্নিত দগ্ধ হয়। সেয়ে ঋষিসকলে ৰক্ষা আৰু পথনির্দেশ বিচাৰি শৰণাগতি কৰে; অসংখ্য ৰূপৰ অন্ত তেওঁলোকে নাপায় বুলি কৈ, পৰৱৰ্তী উপদেশত শিৱাজ্ঞা আৰু কৃপাৰে এই বিনাশশক্তিসমূহৰ অৰ্থ, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অতীতত্ব ব্যাখ্যা হ’ব বুলি সূচায়।
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
নন্দীয়ে কয়—ঋষিসকলৰ স্তৱ শুনি প্ৰসন্ন মহেশ্বৰে সেই স্তৱৰ পাঠ, শ্রৱণ আৰু অধ্যাপনৰ মহিমা ঘোষণা কৰি যোগ্যজনক গণপত্য-সদৃশ প্ৰাপ্তি দান কৰে। তাৰ পাছত শিৱে নিজৰ সত্তাৰ পৰা উদ্ভূত স্ত্ৰীলিঙ্গ (প্ৰকৃতি) আৰু পুংলিঙ্গ (পুৰুষ) এই যুগল তত্ত্বৰ দ্বাৰা সৃষ্টিৰ কাঠামো ব্যাখ্যা কৰি, লিঙ্গ-প্ৰতীকৰ অন্তৰত অদ্বৈত শৈৱ তত্ত্ব স্থাপন কৰে। তেওঁ নীতি দিয়ে—দিগ্বাস/তপস্বী শিশুসদৃশ বা উন্মত্তসদৃশ দেখালেও যদি শিৱভক্ত আৰু ব্ৰহ্মবক্তা হয়, তেন্তে তাক উপহাস বা নিন্দা নকৰিবা। ভস্মধাৰী, সংযমী, ধ্যাননিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰশংসা কৰি কয়—মহাদেৱ-উপাসনাৰে তেওঁলোকে ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰি পুনৰ নুফুৰে। ভস্মব্ৰতী আৰু মুণ্ড-তপস্বীক অপমান নকৰিবা; তেওঁলোকক সন্মান কৰা মানে শংকৰক সন্মান কৰা, আৰু নিন্দা কৰা মানে মহাদেৱক নিন্দা কৰা। ভয়-মোহমুক্ত ঋষিসকলে শুদ্ধ জল, কুশ আৰু পুষ্পেৰে অভিষেক কৰি, গূঢ় মন্ত্র আৰু হুঙ্কাৰে অর্ধনাৰীশ্বৰ আদি স্তৱ কৰে। শিৱ সন্তুষ্ট হৈ বৰ মাগিবলৈ ক’লে, ঋষিসকলে ভস্মস্নান, দিগম্বৰতা, বামত্ব, প্ৰতিলোমতা আৰু কি সেৱ্য-কি বর্জ্য—ইয়াৰ অৰ্থ প্ৰশ্ন কৰে; পৰৱৰ্তী উপদেশৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
এই অধ্যায়ত ভগৱান শিৱে অগ্নি–সোমভাবৰূপে নিজৰ তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰি ভস্মৰ উৎপত্তি আৰু তাৰ পাৱন শক্তি বৰ্ণনা কৰে। অগ্নিয়ে জগত দগ্ধ কৰি যি ভস্ম হয় সেয়া পৰম পবিত্ৰ; ‘ভস্ম’ নামৰ শুভভাবনাৰে ই সৰ্বপাপক্ষয়কাৰী বুলি কোৱা হৈছে। ভস্মক ‘মোৰ বীৰ্য’ বুলি কৈ শিৱশক্তিৰ প্ৰতীক ৰূপে দেখুওৱা হৈছে আৰু ঘৰ তথা সূতিকাগৃহত ৰক্ষাৰ্থে ভস্মপ্ৰয়োগক লোকাচাৰ বুলি মান্য কৰা হৈছে। ভস্মস্নানত শুদ্ধচিত্ত, ক্ৰোধ-ইন্দ্ৰিয়জয়ী সাধকে শিৱসান্নিধ্য লাভ কৰি পুনৰাবৃত্তি নাপায়—মোক্ষাভিমুখতা প্ৰতিপাদিত। পাছত পাশুপতব্ৰত-যোগৰ প্ৰাচীনতা আৰু শ্ৰেষ্ঠতা ক’লে, বাহ্য বস্ত্ৰতকৈ ক্ষমা, ধৃতি, অহিংসা, বৈৰাগ্য আৰু মান-অপমানত সমতা—এই অন্তৰাৱৰণেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি উপদেশ দিয়া হয়। ত্ৰিকাল ভস্মস্নান পাপদাহক, শৈৱগণ-সম্পৰ্কদায়ক আৰু সিদ্ধি/অমৃতত্বৰ পথসূচক; শেষত জটাধাৰী, মুণ্ডিত, নগ্ন বা মলিন শিৱভক্ত তপস্বী নিন্দনীয় নহয়, শিৱৰ দৰে পূজ্য বুলি সিদ্ধান্ত।
Adhyaya 35 — दधीचि-क्षुप-युद्धम्, भार्गवोपदेशः, मृतसंजीवनी (त्र्यम्बक) मन्त्रः
সনৎকুমাৰৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত শৈলাদি কয়—ব্ৰহ্মপুত্ৰ-ৰাজা ‘ক্ষুপ’ দধীচিৰ বন্ধু হ’লেও ‘ক্ষত্ৰিয়-শ্ৰেষ্ঠতা’ বনাম ‘বিপ্ৰ-শ্ৰেষ্ঠতা’ বিতৰ্কত বিৰোধী হৈ পৰে। সি নিজকে অষ্ট-লোকপাল-স্বৰূপ বুলি মানি অপমান-নিষেধৰ দাবী তোলে; দধীচি ক্ৰোধে প্ৰহাৰ কৰে, কিন্তু ক্ষুপ বজ্ৰেৰে তেওঁক পেলাই দিয়ে। দুঃখিত দধীচি ভাৰ্গৱ (শুক্ৰ)ক স্মৰণ কৰিলে, শুক্ৰ যোগবলে আহি দেহ-সন্ধান কৰি দিয়ে আৰু শিৱ ত্ৰ্যম্বক/উমাপতি পূজাৰ পৰা লাভ কৰা ‘মৃতসঞ্জীৱনী’ মন্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে—‘ত্ৰ্যম্বকং যজামহে… সুগন্ধিং পুষ্টিবৰ্ধনম্…’; সত্য, স্বাধ্যায়, যোগ আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা মৃত্যুপাশ-চ্ছেদনৰ প্ৰাৰ্থনা। লিঙ্গ-সন্নিধিত জপ-হোম-অভিমন্ত্রিত জলপান বিধিৰে মৃত্যুভয় নাশ হৈ বজ্ৰসম স্থিৰতা/অবধ্যতা লাভ হয়। পুনৰ যুদ্ধত ক্ষুপৰ বজ্ৰ দধীচিক নষ্ট কৰিব নোৱাৰে; দধীচিৰ প্ৰভাৱ দেখি ক্ষুপ হৰি (মুকুন্দ)ৰ শৰণলৈ মুখ ঘুৰায়—ইয়াৰ পৰা দেৱশক্তিৰ পৰস্পৰ আশ্ৰয় আৰু শৈৱ-ৱৈষ্ণৱ সম্পৰ্কৰ কাহিনীধাৰা মুকলি হয়।
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
নন্দীশ্বৰ কাহিনী প্ৰৱৰ্তাইছে—ক্ষুপ ৰজাই পূজাৰে সন্তুষ্ট গৰুড়ধ্বজ বিষ্ণুক শ্ৰী-ভূমিসহ সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰে। ৰজাই বিশ্বমূৰ্তি ৰূপে স্তৱ কৰি সৃষ্টিতত্ত্বৰ আধাৰ (মহান্, তন্মাত্ৰা, ইন্দ্ৰিয়) আৰু ভগৱানৰ বিরাট-শৰীৰ ভাবনা বৰ্ণনা কৰে; ফলশ্ৰুতি সহ এই বৈষ্ণৱ স্তোত্ৰ ‘সৰ্বপাপপ্ৰণাশন’ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ক্ষুপে দধীচ ব্ৰহ্মৰ্ষিৰ অবধ্যত্ব জনাই যুদ্ধবিজয় বিচাৰে; বিষ্ণুৱে ৰুদ্ৰভক্তসকলৰ অভয়ত্ব ক’লে ৰজাক নিৰুৎসাহিত কৰে, তথাপি চেষ্টা কৰিবলৈ কয়। বিষ্ণু ব্ৰাহ্মণৰূপে দধীচাশ্ৰমলৈ গৈ বৰ বিচাৰে; দধীচে সৰ্বজ্ঞতাৰে আগমন জানি নিৰ্ভয়তা প্ৰতিপাদন কৰে। দধীচৰ প্ৰভাৱত সুদৰ্শনচক্ৰ আদি অস্ত্ৰ নিষ্ফল হয়; দেৱসাহায্য আৰু বিষ্ণুৰ বহুৰূপো ফল নধৰে। দধীচে বিশ্বৰূপ-মায়া ত্যাগৰ উপদেশ দি নিজৰ দেহত দেৱ-ৰুদ্ৰ-কোটিৰ দৰ্শন দেখুৱায়; ব্ৰহ্মাই বিষ্ণুক নিবাৰণ কৰে আৰু বিষ্ণু মুনিক প্ৰণাম কৰি উভতি যায়। ক্ষুপে ক্ষমা বিচাৰে; দধীচে দক্ষযজ্ঞ-বিনাশৰ সংকেত দি শাপ দিয়ে আৰু ব্ৰাহ্মণবলেৰ মহিমা ক’য়। শেষত স্থানেশ্বৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য—শিৱসাযুজ্য, অপমৃত্যুজয়, ব্ৰহ্মলোকগমন—ফলশ্ৰুতি সহ বৰ্ণিত।
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
সনৎকুমাৰে শৈলাদিক সোধে—তুমি মহাদেৱ-উমাপতিৰ কথা শুনিবলৈ কেনেকৈ যোগ্য হ’লা? শৈলাদি পিতৃ শিলাদে প্ৰজাকামনাৰে কৰা ঘোৰ তপস্যাৰ বৰ্ণনা কৰে। ইন্দ্ৰ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিব খোজে, কিন্তু শিলাদে ‘অযোনিজ, মৃত্যুৰহিত পুত্ৰ’ বিচাৰে। শক্ৰে বুজাই দিয়ে—দেৱতাসকলৰো মৃত্যুৰহিততা নাই; ব্ৰহ্মাও কালের অতীত নহয়, আৰু শিৱৰ আয়ুও পৰাৰ্ধ-দ্বয় পৰ্যন্ত সীমিত—ই কালের নিয়ম। শিলাদে অণ্ডযোনি/পদ্মযোনি/মহেশ্বৰাঙ্গযোনি-শ্ৰুতি স্মৰণ কৰি কাৰণ সোধে। তেতিয়া ইন্দ্ৰে মেঘবাহন-কল্পৰ বৃত্তান্ত কয়—নাৰায়ণ মেঘৰূপে মহাদেৱক বহন কৰে; শিৱ প্ৰসন্ন হৈ সৃষ্টিৰ বাবে ব্ৰহ্মাসহ সকলো দান কৰে। ব্ৰহ্মা ক্ষীৰাৰ্ণৱত যোগনিদ্ৰাস্থ বিষ্ণুক দেখি ‘মই তোমাক গ্ৰাস কৰিম’ বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰি পুনঃ সৃষ্ট হয়; তাৰ পাছত ৰুদ্ৰ উগ্ৰৰূপে আহি ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ স্তুতিত অনুগ্ৰহ কৰি অন্তৰ্ধান হয়। এই কাহিনিয়ে শিলাদৰ পুত্ৰলাভ আৰু শিৱপ্ৰসাদ-প্ৰধান সৃষ্টিতত্ত্ব দৃঢ় কৰে।
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
মহেশ্বৰৰ প্ৰস্থানৰ পিছত জনাৰ্দন (বিষ্ণু) শিৱৰ পৰমত্বৰ স্তৱ কৰে—মহাদেৱেই সৰ্বলোকনাথ, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুসহ সকলোৰে আশ্ৰয়। তেওঁ ব্যাখ্যা কৰে যে তেওঁ শিৱৰ বাম অংশ আৰু ব্ৰহ্মা শিৱৰ দক্ষিণ অংশ; ঋষিসকলে প্ৰকৃতি/অব্যক্তক বিষ্ণুৰ সৈতে আৰু পুৰুষক ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ক’লেও, উভয়ৰ সাধাৰণ কাৰণ মহাদেৱেই। দেৱাজ্ঞা অনুসাৰে ব্ৰহ্মা ৰুদ্ৰক বৰদাতা জ্ঞান কৰি পূজা কৰে। তাৰ পাছত বিষ্ণু বৰাহৰূপ ধৰি জলমগ্ন পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰি স্থিৰ কৰে, নদী-সমুদ্ৰ আৰু ভূভাগ পুনৰ গঠন কৰি লোকসমূহ পুনঃস্থাপন কৰে। ব্ৰহ্মা যোগবলৰে কুমাৰসকল (সনকাদি), মুখ্য ঋষিসকল আৰু ধৰ্ম-অধৰ্ম সৃষ্টি কৰি নৈতিক আৰু বিশ্বক্ৰমৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে; ইয়াৰ ওপৰত পৰৱৰ্তী শৈৱ উপাসনা আৰু মোক্ষশিক্ষা আগবাঢ়ে।
युगधर्मवर्णनम् — चतुर्युग, गुण, धर्मपाद, तथा वार्तोत्पत्ति
শিলাদে শক্ৰৰ পূৰ্ব উপদেশ শুনি পুনৰ ইন্দ্ৰক সুধিলে—ব্ৰহ্মাই যুগধৰ্ম কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে? শক্ৰে কৃত, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ, কলি—এই চাৰিযুগক গুণৰ সৈতে সংযোগ কৰি প্ৰতিযুগৰ মুখ্য সাধনা ক’লে: কৃতে ধ্যান, ত্ৰেতাত যজ্ঞ, দ্বাপৰত শুদ্ধ ভক্তিসহ ভজন/পূজন, আৰু কলিত দান। কৃতযুগত সহজ তৃপ্তি, কম বিবাদ আৰু বৰ্ণাশ্ৰমৰ স্থিৰতা থাকে। ত্ৰেতাৰ আৰম্ভণিতে বৰষুণ, নদী, উদ্ভিদ আৰু পাছত কৃষিৰ জৰিয়তে সমৃদ্ধি আহে; কিন্তু কামনা-মমতাৰ পৰা বিবাদ, ভোক, সীমা নিৰ্ধাৰণ আৰু ৰক্ষাৰ প্ৰয়োজন জন্মে; সেয়ে ব্ৰহ্মাই ক্ষত্ৰিয় স্থাপন কৰি বৰ্ণাশ্ৰম দৃঢ় কৰে আৰু যজ্ঞব্যৱস্থা নিয়মবদ্ধ কৰে (হিংসা-অহিংসা আলোচনা সহ)। দ্বাপৰত বিভ্ৰান্তি বাঢ়ে—বেদশাখা বিস্তাৰ পায়, পুৰাণ পৰম্পৰা (লিঙ্গপুৰাণসহ) বহুৰূপ হয়; দুঃখৰ পৰা বৈৰাগ্য, জিজ্ঞাসা আৰু জ্ঞানোদয় ঘটে। শেষত ধৰ্ম ক্ৰমে ক্ষয় হৈ কলিত প্ৰায় লোপ পায়; সেয়ে শিৱকেন্দ্ৰিক সুলভ ভক্তিমাৰ্গৰ আশ্ৰয় বিশেষ গুৰুত্ব পায়।
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
এই অধ্যায়ত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) কলিযুগৰ লক্ষণ বৰ্ণনা কৰে—ৰোগ, দুৰ্ভিক্ষ, অনাবৃষ্টি, শ্রুতি-প্ৰতি অবিশ্বাস, বেদাধ্যয়ন আৰু যজ্ঞৰ ক্ষয়, বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্মৰ বিপৰ্যয়, ৰজাসকলৰ প্ৰজাপীড়ন, আৰু দম্ভ, চৌৰ্য, হিংসাৰ বৃদ্ধি। তাৰ পিছত শৈৱ সমাধান—কলিত মহাদেৱ শংকৰ নীললোহিত ৰূপে ধৰ্মৰ ‘প্ৰতিষ্ঠা’ৰ বাবে প্ৰকট হয়; যিয়ে তেওঁৰ শৰণ লয় সি কলিদোষ অতিক্ৰম কৰি পৰম পদ লাভ কৰে। যুগসন্ধিত অন্তকালীন বিশৃঙ্খলা শোধনত পৰিণত হয়; ‘প্ৰমিতি’ নামৰ দণ্ডশক্তি প্ৰকাশ পায় আৰু অলপ ‘কলিশিষ্ট’ সমাজ টিকে থাকে। তেওঁলোকে বন-সীমান্তত তপস্যাময় জীৱন গ্ৰহণ কৰি নিৰ্বেদ লাভ কৰে আৰু নতুন কৃতযুগৰ বীজ হয়। সপ্তৰ্ষিসকলে শ্রৌত-স্মাৰ্ত ধৰ্ম আৰু বৰ্ণাশ্ৰম আচাৰ পুনঃস্থাপন কৰে; শিৱকেন্দ্ৰিক ধৰ্ম যুগান্তৰতো স্থিৰ থাকি মোক্ষপথৰ আশ্বাস দিয়ে।
प्रलय-तत्त्वलयः, नीललोहित-रुद्रः, अष्टमूर्तिस्तवः, एवं ब्रह्मणो वैराग्यम्
ইন্দ্ৰই মহাপ্ৰলয়ৰ বিশাল চক্ৰ বৰ্ণনা কৰে—অতিদীৰ্ঘ কালৰ পাছত পৃথিৱী জলত আচ্ছন্ন হয়, জল অগ্নি আৰু বায়ুত লয় পায়; ইন্দ্ৰিয় আৰু তন্মাত্ৰা অহংকাৰত, তাৰ পাছত মহতত, শেষত অব্যক্তত বিলীন হয়। তাৰপিছত শিৱ-পুরুষৰ পৰা পুনৰ সৃষ্টি আৰম্ভ হয়, কিন্তু ব্ৰহ্মাৰ মানস-সন্তান বৃদ্ধি নাপায়; সেয়ে ব্ৰহ্মাই ঈশৰ উদ্দেশে ঘোৰ তপস্যা কৰে। শিৱে প্ৰকাশৰূপে উত্তৰ দি অৰ্ধনাৰীশ্বৰ ভাব সূচাই ব্ৰহ্মা আৰু হৰিক শিৱসাৰ্বভৌমত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ব্ৰহ্মাই সমাধিত হৃদয়-পদ্মত শিৱক স্থাপন কৰি অক্ষয়ৰ পূজা কৰে; সেই অন্তৰ্মুখ উপাসনাৰ পৰা নীললোহিত (কালৰূপ) প্ৰকাশ পায়, আৰু ব্ৰহ্মাই অষ্টমূর্তি স্তৱে ৰুদ্ৰক বিশ্বৰ অষ্টৰূপ বুলি স্তৱ কৰে। অনুগ্ৰহে সৃষ্টি আগবাঢ়ে, কিন্তু ব্ৰহ্মাই পুনৰ বৈফল্য-ক্রোধত ভূত-প্ৰেতৰ জন্ম ঘটায়; ৰুদ্ৰ প্ৰকট হৈ একাদশ ৰূপত বিভক্ত হয় আৰু শক্তিসহ বহু দেৱী উৎপন্ন কৰে। শিৱে ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাণ পুনঃস্থাপন কৰি নিজকে পৰমাত্মা আৰু মায়াধীশ ঘোষণা কৰে; তাৰপিছত অমৃত অয়োনিজৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা আৰু অনুগ্ৰহ-মোক্ষকথাৰ ভূমিকা গঢ় লয়।
Indra’s Account: Shilada’s Tapas and Shiva’s Manifestation as Nandi
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে শিলাদ মহাদেৱৰ একাগ্ৰ ভক্ত। তেওঁ দীঘলীয়া আৰু ঘোৰ তপস্যা কৰিলে; দেহ ক্ষীণ হৈ কীৰ্ত-পতঙ্গৰে আৱৃত হ’লেও শিৱধ্যানত অচল থাকিল। তাতে সন্তুষ্ট হৈ শংকৰ উমা আৰু গণসহ প্ৰকট হৈ তপস্যাৰ উদ্দেশ্য সুধিলে আৰু বৰ দিলে—সৰ্বজ্ঞ, শাস্ত্ৰাৰ্থ-নিপুণ পুত্ৰ। শিলাদে অযোনিজ আৰু অমৰ পুত্ৰ বিচাৰিলে। শিৱে ক’লে, পূৰ্বপূজাৰ ফল আৰু দেৱীয় যোজনাৰ বাবে তেওঁ নিজেই শিলাদৰ পুত্ৰ ‘নন্দী’ ৰূপে জন্ম ল’ব; শিলাদ জগত্পিতাৰো পিতা হ’ব। যজ্ঞমণ্ডপত নন্দী ত্ৰিনেত্ৰ, চতুৰ্ভুজ, অস্ত্ৰধাৰী, তেজোময় আৰু ভয়ংকৰ ৰূপে আবিৰ্ভূত হোৱাত দেৱতা, ঋষি আৰু দিৱ্য শক্তিসকলে স্তৱ কৰিলে। শিলাদৰ স্তোত্ৰত নন্দী ৰক্ষক আৰু জগদ্গুৰু; তেওঁ সমবেত মুনিসকলক নিজৰ সৌভাগ্য দেখিবলৈ আহ্বান কৰে—একাগ্ৰ ভক্তি আৰু শুদ্ধ যজ্ঞে শিৱকৃপা লাভৰ দৃষ্টান্ত।
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
নন্দিকেশ্বৰে কয়—মহেশ্বৰক পূজা কৰি পিতৃ শিলাদাৰ সৈতে আশ্ৰমলৈ উভতি আহোঁতে তেওঁৰ দিব্য অৱস্থা মানৱদেহত আৱৃত হ’ল আৰু দিব্য স্মৃতি লুপ্ত হ’ল। শিলাদাই স্নেহেৰে সংস্কাৰ কৰি বহু বৈদিক শাখা আৰু বেদাঙ্গ বিদ্যা শিকালে। সাত বছৰ বয়সত শিৱাজ্ঞাৰে ঋষি মিত্ৰ আৰু বৰুণ আহি ক’লে—শাস্ত্ৰপাৰঙ্গত হ’লেও নন্দীৰ আয়ু অল্প; তাতে শিলাদা শোকাকুল হ’ল। মৃত্যুৰ ছাঁ দেখি নন্দীয়ে প্ৰদক্ষিণা কৰি ৰুদ্ৰজপ কৰিলে আৰু হৃদয়পদ্মত ত্ৰ্যম্বকক ধ্যান কৰিলে। শিৱ প্ৰকট হৈ ভয় নাশ কৰিলে, পূৰ্বজন্মৰ উপাসনা প্ৰকাশ কৰিলে আৰু স্পৰ্শেৰে জৰা-শোকমুক্ত কৰি প্ৰিয় গণনায়ক আৰু যোগশক্তিসম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত শিৱে জটাজলৰ পৰা জটোদকা, ত্ৰিস্ৰোতস, বৃষধ্বনি, স্বৰ্ণোদকা/জম্বূনদী আদি তীৰ্থনদী সৃষ্টি কৰি নাম দিলে; জপ্যেশ্বৰ সন্নিহিত পঞ্চনদত স্নান-পূজাৰে শিৱসায়ুজ্য ফল কোৱা হৈছে। শেষত উমাৰ ভূমিকাৰে নন্দীৰ অভিষেক আৰু গণসমূহত প্ৰতিষ্ঠাৰ সূচনা দেখা যায়।
Adhyaya 44: Nandikesvara’s Manifestation and Abhisheka; The Rule of Namaskara in Shiva-Nama
শৈলাদি কয়—ৰুদ্ৰক স্মৰণমাত্ৰে অসংখ্য গণ প্ৰকাশ পায়; তেওঁলোক দীপ্তিমান, ত্ৰিনয়ন, অস্ত্ৰধাৰী, গীত‑নৃত্য আৰু দিব্য যানসহ আহি যেন দেৱাজ্ঞা সন্নিকট বুলি সূচায়। তেওঁলোকে শিৱ‑দেৱীক প্ৰণাম কৰি কোন কাৰ্য কৰিব লাগে সোধে; সাগৰ শুকুৱাই দিয়া, ইন্দ্ৰক বান্ধা, যমৰ সৈতে সমৰ, দৈত্যদমন আদি মহাকাৰ্যও আগবঢ়ায়। শিৱ কয়—লোকহিতাৰ্থে তোমালোকক আহ্বান কৰা হৈছে; মোৰ পুত্ৰসম স্বামী নন্দীশ্বৰক গণসকলৰ সেনানী ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগিব। তেতিয়া ৰত্নমণ্ডপ, মেরুসদৃশ স্বৰ্ণাসন, পাদপীঠ, যুগ্ম কলহ, সৰ্বতীৰ্থজলে পূৰ্ণ সহস্ৰ পাত্ৰ, বস্ত্ৰ‑সুগন্ধ‑অলংকাৰ, ছত্ৰ‑চামৰাদি ৰাজচিহ্ন—দিব্য শিল্পীৰ নিৰ্মিত—অভিষেকৰ বাবে সাজি তোলা হয়। ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে অভিষেক কৰে, তাৰপিছত বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ আৰু লোকপালসকল; ঋষি‑দেৱতাই নবাভিষিক্ত গণেশ্বৰক স্তৱ কৰে, আৰু ব্ৰহ্মাৰ বিধান অনুসাৰে বিবাহবিধানৰ উল্লেখো থাকে। শেষত নীতিবচন—নমস্কাৰ নকৰাকৈ শিৱনাম উচ্চাৰণ কৰা উচিত নহয়; প্ৰণামৰে আৰম্ভ কৰি ভক্তিৰে শেষ কৰা নামোচ্চাৰেই নিৰাপদ আৰু মুক্তিদায়ক নিয়ম।
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
পূৰ্বভাগৰ কথাৰ ধাৰাবাহিকতাত ঋষিসকলে সূতক শংকৰৰ সৰ্বাত্মভাব আৰু সাধাৰণ দৃষ্টিৰ অতীত ৰুদ্ৰৰ সত্য স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে ভূঃ, ভুৱঃ, স্বঃ, মহঃ, জনঃ, তপঃ, সত্য—এই সাত লোক আৰু পাতাল-নৰকাদি স্তৰৰ ক্ৰম কৈ, গ্ৰহ, ধ্ৰুৱ, সপ্তৰ্ষি, বিমানিক আদি সকলো শিৱপ্ৰসাদে স্থিত বুলি জনায়। শিৱ সমষ্টিৰূপ সৰ্বাত্মা হৈ নিত্য প্ৰতিষ্ঠিত, কিন্তু মায়ামুগ্ধ জীৱে তেওঁক চিনিব নোৱাৰে। ত্ৰিলোকেই ৰুদ্ৰৰ শৰীৰ—এই মূল সিদ্ধান্ত স্থাপন কৰি, জগতৰ ‘নিৰ্ণয়’ৰ আগতে শিৱপূজা আবশ্যক বুলি কয়। তাৰ পাছত মহাতল, ৰসাতল, তালাতল, সুতল, বিতল, অতল আদি সপ্ত তলৰ বৈভৱ আৰু তাত নাগ, দৈত্য-অসুৰ, প্ৰাচীন ৰজাসকলৰ বাসস্থান বৰ্ণনা কৰি, শেষত অম্বাসহ পৰমেশ্বৰ, স্কন্দ, নন্দী আৰু গণসকলৰ সৰ্বব্যাপিতা স্থাপন কৰি শিৱকেন্দ্ৰিক লোকবিন্যাসৰ পৰৱৰ্তী প্ৰসঙ্গৰ ভূমিকা গঢ়ে।
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
এই অধ্যায়ত সূত ৰোমহর্ষণ পৃথিৱীৰ সপ্তদ্বীপ—জম্বু, প্লক্ষ, শাল্মলি, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক, পুষ্কৰ—আৰু সিহঁতৰ চাৰিওফালে থকা সপ্তসমুদ্ৰ—ক্ষাৰ, ইক্ষুৰস, সুৰা, ঘৃত, দধি, ক্ষীৰ, স্বাদু—ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। এই ভূগোল-বৰ্ণনৰ কেন্দ্ৰত শিৱ—‘জলৰূপী ভব’ ৰূপে গণসহ সমুদ্ৰসমূহত ক্ৰীড়া কৰি জগতৰ আধাৰত্ব প্ৰকাশ কৰে। ক্ষীৰসাগৰ প্ৰসঙ্গত হৰি শিৱজ্ঞানধিয়াৰে যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰে; তেওঁৰ নিদ্ৰা-প্ৰবোধৰ দ্বাৰা জগতৰ নিদ্ৰা-প্ৰবোধ আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-লয় দেৱদেৱৰ প্ৰসাদাধীন বুলি প্ৰতিপাদিত হয়। তাৰ পাছত প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰসকলক (আগ্নীধ্ৰ আদি) দ্বীপাধিপতি কৰি দ্বীপ-দেশ-বৰ্ষসমূহ নামসহ ভাগ কৰা হয়; শাক, ক্রৌঞ্চ, কুশ, শাল্মলি, প্লক্ষ আদি ঠাইত পুত্ৰবিভাগ অনুসাৰে জনপদ নিৰ্দেশ কৰা হয়। পঞ্চদ্বীপত বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মৰ সাধাৰণতা, ৰুদ্ৰাৰ্চনাৰ প্ৰাধান্য আৰু প্ৰজাপতি-ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কে প্ৰজাসৃষ্টিৰ সংকেত দি পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ বিস্তৃত ভূবৰ্ণন/পাতাললোক প্ৰসঙ্গৰ ভূমিকা ৰচনা কৰা হয়।
जम्बूद्वीपस्य नववर्षविभागः रुद्रस्य अष्टक्षेत्रसन्निधिः नाभि-ऋषभ-भरतकथा
সূত ভুৱনকোষৰ বৰ্ণনা আগবঢ়াই প্ৰিয়ব্ৰতে অগ্নীধ্ৰক জম্বুদ্বীপৰ অধিপতি ৰূপে অভিষেক কৰা আৰু অগ্নীধ্ৰৰ নৱ পুত্ৰৰ কথা কয়। প্ৰতিজন পুত্ৰক পৃথক পৃথক বৰ্ষ দিয়া হয়—নাভিক হেম, কিম্পুৰুষক হেমকূট, হৰিক নৈষধ, ইলাবৃত মেরুকেন্দ্ৰিত, ৰম্যকক নীলাশ্ৰিত, হিৰণ্মানক শ্বেত-উত্তৰ, কুৰুক শৃঙ্গবান, ভদ্ৰাশ্বক মাল্যৱৎ, কেতুমালক গন্ধমাদন। তাৰ পিছত ইলাবৃত বাদ দি আঠটা শুভ অঞ্চল স্বভাৱসিদ্ধ বুলি কোৱা হয়—য’ত যুগধৰ্মৰ শর্ত, সামাজিক স্তৰভেদ, আৰু জৰা-মৃত্যুৰ ভয় নাই; কিয়নো ৰুদ্ৰে ‘অষ্টক্ষেত্ৰ’ স্থাপন কৰি ভক্তসকলৰ বাবে নিত্য সন্নিধি ৰাখে। তাৰপিছত বংশকথাত নাভিৰ পুত্ৰ ঋষভ, ঋষভে ভৰতক ৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠা কৰা, আৰু জ্ঞান-বৈৰাগ্যনিষ্ঠ ঋষভৰ সন্ন্যাস—পৰমাত্মাত অন্তৰ্লীনতা আৰু শৈৱ পৰমপদ লাভ—বৰ্ণিত হৈ, ভৰত আৰু ভাৰতবৰ্ষকেন্দ্ৰিত ধৰ্ম-ইতিহাসৰ ভূমিকা গঢ়ে।
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
সূতে জম্বুদ্বীপৰ মাজত অৱস্থিত মহাগিৰি মেৰুৰ বৰ্ণনা কৰে—তাৰ উচ্চতা, বিস্তাৰ, পৰিণাহ আদি প্ৰমাণসহ, আৰু কয় যে ই শৰাৱৰ দৰে স্থিত। মহেশ্বৰৰ শুভ অঙ্গস্পৰ্শে মেৰু হেমময় (সোণালী) হৈ উঠিল বুলিও উল্লেখ আছে। মেৰুৰ দিগ্ভাগত বিভিন্ন ৰত্নপ্ৰভা, আৰু অমৰাৱতী আদি দিব্যপুৰী প্ৰাসাদ, গোপুৰ, তোৰণ, দীৰ্ঘিকা আৰু তটাকৰে সমৃদ্ধ বুলি বৰ্ণিত। শিখৰত শুদ্ধ স্ফটিকসদৃশ বিমান; তাত শৰ্বৰ সিংহাসন, হৰি-পদ্মজ আদি দেৱতাৰ নিবাস, আৰু ইন্দ্ৰ, যম, বৰুণ, নিৰৃতি, পাবক, বায়ু আদি দেৱতাৰ পুৰসমূহো নিৰূপিত। ঈশান্য দিশৰ ঈশ্বৰক্ষেত্ৰত নিত্যাৰ্চনাৰ ব্যৱস্থা, সিদ্ধেশ্বৰগণ, সনৎকুমাৰাদি, আৰু শৈলাদি গণেশ্বৰ-ষণ্মুখগণসমূহৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত জম্বুনদী, জম্বুবৃক্ষ, ইলাবৃতবৰ্ষ আৰু জম্বুদ্বীপৰ নববৰ্ষ-বিন্যাসৰ সংকেত দি পৰৱৰ্তী বিস্তৃত বৰ্ণনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰা হয়।
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
সূতে জম্বুদ্বীপৰ প্ৰমাণ, সপ্তদ্বীপৰ সম্পৰ্ক আৰু লোকালোক-আৱৰণ ব্যাখ্যা কৰি মেরুক মধ্যদেশৰূপে স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত নীল, শ্বেত, শৃঙ্গী, হিমবান, হেমকূট, নিষধ, মাল্যবান, গন্ধমাদন আদি বৰ্ষ-পৰ্বতৰ দিশানুসাৰ অৱস্থান, বিস্তাৰ-আয়ামৰ প্ৰমাণ আৰু ভাৰত, কিম্পুৰুষ, হৰিবৰ্ষ, ইলাবৃত, ৰম্যক, হিৰণ্ময়, কুরু বৰ্ষৰ নাম ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰে। মেরুৰ পাদদেশত চাৰিও দিশে পৰ্বত-স্তম্ভ আৰু কদম্ব, জম্বু, অশ্বত্থ, ন্যগ্ৰোধ মহাবৃক্ষ উল্লেখ কৰি ‘দ্বীপকেতু’ৰ সংকেত দেখুৱায়। দিব্য বন, ঈশ্বৰক্ষেত্ৰৰ সংকেত আৰু অৰুণোদ, মানস, সিতোদ, মহাভদ্ৰ আদি সৰোবৰ বৰ্ণনা কৰি, পৰ্বতান্তৰ অঞ্চলত দেব-ঋষি-সিদ্ধ-নাগ-বিদ্যাধৰসকলৰ নিবাস আৰু সৰ্বত্ৰ ৰুদ্ৰক্ষেত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ কথা কৈ শৈৱ তীৰ্থভাবনা দৃঢ় কৰে; লগতে পৰৱৰ্তী তীৰ্থধৰ্ম-উপাসনা প্ৰসঙ্গৰ ভূমিকা স্থাপন কৰে।
Adhyaya 50 — देवपुर्यः, पुराणि, आयतनानि च; श्रीकण्ठाधिपत्य-प्रतिपादनम्
সূতৰ বিশ্ব-তত্ত্ব বৰ্ণনাৰ ধাৰাবাহিকত এই অধ্যায়ত দৈত্য, দানৱ, ৰাক্ষস, যক্ষ, কিন্নৰ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, নাগ আদি বিভিন্ন সত্তাৰ পবিত্ৰ শিখৰ আৰু সিহঁতৰ সৈতে জড়িত পুৰী/পুৰাণীৰ তালিকা দিয়া হৈছে; লগতে গৰুড়, নীললোহিত, কুবেৰ, গুহ আৰু সপ্তর্ষি আদি দিৱ্য নিবাসীৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত কোৱা হয় যে মৰ্যাদা-পৰ্বতত থকা আয়তনসমূহো শেষত শ্ৰীকণ্ঠাধিষ্ঠিত—অৰ্থাৎ শ্ৰীকণ্ঠৰ সার্বভৌম অধিপত্যত প্ৰতিষ্ঠিত। পৰৱৰ্তী অংশত অণ্ড-পালকসকলক চক্ৰৱৰ্তীৰ দৰে বিশ্ব-প্ৰশাসক বুলি তুলনা কৰি, বিদ্যেশ্বৰসকলক উচ্চতৰ সংগঠক তত্ত্ব হিচাপে সূচায়। শেষত চল-অচল সমগ্ৰ জগত কালাগ্নি-শিৱলৈকে শ্ৰীকণ্ঠৰ শাসনত অৱস্থিত বুলি ঘোষণা কৰি, পৰৱৰ্তী আলোচনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰে।
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
সূতে মহাকূটৰ ভিতৰত থকা দেবকূটৰ বৰ্ণনা দিয়ে—সোণ-ৰত্নৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল, দিব্য গছ-গছনি আৰু ফুলভৰা জলপ্ৰপাতৰে পৰিপূৰ্ণ। তাৰ মাজত ভূতবন, অসংখ্য ভূতগণৰ নিবাস; তাত মহাদেৱৰ আয়তন স্ফটিকদ্বাৰ, ৰত্নসিংহাসন আৰু অলংকৃত মণ্ডপেৰে শোভিত। প্ৰমথ, সিদ্ধ, ঋষি, দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু ব্ৰহ্মাও বাদ্যধ্বনি আৰু জয়ধ্বনিৰ সৈতে শিৱৰ নিত্য পূজা কৰে। তাৰ পিছত কৈলাসক কুবেৰলোক আৰু মন্দাকিনীক সোণালী পদ্ম, ৰত্নসোপানযুক্ত, অপ্সৰা আৰু যক্ষ-গন্ধৰ্ব নাৰীৰ সেবাৰে বিভূষিত নদী হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয়। মন্দাকিনীৰ তীৰত ৰুদ্ৰপুৰী আদি শিৱধাম আছে, য’ত শিৱে নিজকে বহু ৰূপে প্ৰকাশ কৰি অম্বাৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে। শেষত কোৱা হয়—শিৱৰ আয়তন প্ৰতিটো দ্বীপ, পৰ্বত, বন আৰু নদীতীৰত অসংখ্য; আগন্তুক পুণ্যস্থানসমূহৰ বিস্তৃত তালিকাৰ ভূমিকা ইয়াত গঢ়ে।
Adhyaya 52: सोमाधारः, पुण्योदानदी, मेरुप्रदक्षिणा, जम्बूद्वीपनववर्षवर्णनम्
পূৰ্বভাগৰ শিৱকেন্দ্ৰিক বিশ্ববৰ্ণনা আগবঢ়াই সূতে কয়—সৰোবৰসমূহৰ পৰা অসংখ্য পুণ্য নদী উৎপন্ন হৈ নিৰ্দিষ্ট দিশলৈ প্ৰবাহিত হয়। তাৰ পিছত ‘সোম’ক আকাশস্থিত মহাসাগৰ আৰু অমৃতস্ৰোত ৰূপে, দেৱতা আৰু জীৱসমূহক ধাৰণ-পোষণ কৰা আধাৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়। সেই সোমৰ পৰা দিৱ্য পুণ্যোদা নদী ওলাই নক্ষত্ৰমণ্ডলীৰ সৈতে গগনত বিচৰণ কৰে আৰু সোমৰ দৰে নিৰন্তৰ পৰিভ্ৰমণ কৰে। ই মেরু পৰ্বতক প্ৰদক্ষিণা কৰে; তাত শ্ৰীকণ্ঠ/শৰ্ব গণসমূহৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে। শিৱৰ আজ্ঞাত নদীৰ জল বিভক্ত হৈ মেরুৰ অন্তঃশৃংগসমূহৰ মাজেৰে নামি মহোদধিত মিলি যায়; তাৰ ফলত দ্বীপ, পৰ্বত আৰু বৰ্ষসমূহত শত-সহস্ৰ নদীৰ উৎপত্তি হয়। পাছত জম্বুদ্বীপৰ নৱ বৰ্ষৰ লোকসকলৰ বৰ্ণ, আয়ু, আহাৰ আৰু স্বভাৱ বৰ্ণিত হয়; লগতে ভাৰতবৰ্ষত কৰ্মাধীন মৰ্ত্যজীৱন, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম আৰু ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম সাধনা—যাৰ লক্ষ্য শেষত স্বৰ্গ আৰু অপৱৰ্গ—উপস্থাপিত হয়। অন্তত মুখ্য পৰ্বত-প্ৰদেশসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰি সৰ্বত্ৰ শিৱৰ ব্যাপক অধিপত্য প্ৰতিপাদন কৰা হয়।
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
সূতে ভুৱনকোষৰ বৰ্ণনা আগবঢ়াই সাত দ্বীপ আৰু সিহঁতৰ কুলপৰ্বতৰ কথা কয়—প্লক্ষ, শাল্মলি, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ; মন্দৰ পৰ্বতক শিৱধাম বুলি বিশেষ মহিমা দিয়ে। পুষ্কৰত মনসোত্তৰ পৰ্বত আৰু লোকালোক সীমাৰ বৰ্ণনা আছে, য’ত পোহৰৰ অন্ত আৰু অন্ধকাৰৰ আৰম্ভণি। তাৰ পিছত ঊৰ্ধ্বস্তৰত সাত বায়ু, সূৰ্য-চন্দ্ৰ, নক্ষত্ৰ-গ্ৰহ, সপ্তর্ষি আৰু ধ্ৰুৱ; লগতে মহৰ্লোক, জনলোক, তপোলোক, ব্ৰহ্মলোক; আৰু তলত তাল আৰু নৰকসমূহ উল্লেখ হয়। অসংখ্য অণ্ডত প্ৰতিটোত চৌদ্দ লোক থাকে আৰু সকলোৰে কাৰণ মহেশ্বৰ বুলি প্ৰতিপাদিত। শেষত যক্ষ-প্ৰসঙ্গে দেৱতাসকলৰ অহং ভাঙে; উমা হৈমৱতী প্ৰকট হৈ সকলো শক্তিৰ আঁৰত থকা গূঢ় প্ৰভুক চিনাই দিয়ে। এই অধ্যায়ে ভূগোলীয় গণনাৰ পৰা শিৱতত্ত্বলৈ সেতু গঢ়ি শিৱভক্তি আৰু শিৱজ্ঞানক সত্য ঐশ্বৰ্য আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি দেখুৱায়।
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
সূতে নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলক অণ্ডস্থিত জ্যোতিৰ্গণৰ গতি-প্ৰচাৰৰ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা দিয়ে। দিশসমূহত দেবক্ষেত্ৰ/পুৰীৰ উল্লেখ কৰি সূৰ্যৰ দক্ষিণায়ন গতি তীৰবেগৰ দৰে তীব্ৰ আৰু উত্তৰায়ন গতি কুমাৰৰ চক্ৰনাভিৰ উপমাৰে মন্দ বুলি কয়। দিন-ৰাতিৰ মুহূর্তমান, নক্ষত্ৰ পৰিভ্ৰমণ, আৰু ধ্ৰুৱ (ঔত্তানপাদ)ৰ ধ্ৰুৱত্ব-প্ৰসাদে গ্ৰহচক্ৰৰ স্থিৰতা প্ৰতিপাদিত হয়। তাৰ পিছত সূৰ্যৰ জলগ্ৰহণ, চন্দ্ৰক্ৰমে জলপৰিবর্তন, ধূম-অগ্নি-বায়ু সংযোগে মেঘনির্মাণ আৰু বৃষ্টিৰ ভেদ—হিতকাৰী বৰ্ষা বনাম অভিচাৰ-ধূমজন্য অশুভ ফলদায়ী—বিবেচিত। অধ্যায়ে শিৱক ‘আপাম অধিপতি’ আৰু জগতহিতাৰ্থ গতি-বিধানকৰ্তা ঘোষণা কৰি প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াক শৈৱ-তত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰে; পৰৱৰ্তী প্ৰসঙ্গসমূহৰ বাবে সৃষ্টিপালনৰ নিয়ম আৰু উপাসনা/ধৰ্মফল অধিক স্পষ্ট হোৱাৰ আধাৰ গঢ়ে।
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
সূতে সংক্ষিপ্ত বিশ্বতাত্ত্বিক ভাষাৰে বৰ্ণনা কৰে যে সূৰ্য একচক্ৰ ৰথে আকাশত গমন কৰে—চক্ৰৰ গঠন, ৰথৰ নিৰ্দিষ্ট পৰিমাপ, আৰু বৈদিক ছন্দৰ পৰা গঢ়া সাত অশ্ব। ধ্ৰুৱক জগতৰ ধুৰি-কেন্দ্ৰ মানি তাৰ আধাৰত গতি নিয়ন্ত্ৰিত; ৰশ্মি আৰু বন্ধন-ৰজ্জুৱে যোক্ত্ৰ বাঁধি ৰথক পৰিক্ৰমা কৰায়, আৰু অন্তঃ/বহিঃ পথৰ সলনি ঋতু-পৰিবর্তন (উত্তৰায়ণ/দক্ষিণায়ণ) সূচায়। তাৰ পাছত দ্বাদশ মাসচক্ৰৰ পবিত্ৰ ব্যৱস্থা—আদিত্য/দেৱ, ঋষি, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, নাগ, গ্ৰামণী/যক্ষ আৰু যাতুধান মাসে মাসে পালা সলনি কৰি সূৰ্যতত্ত্বৰ পূজা, গীত, নৃত্য, কিৰণ সংগ্ৰহ, বহন আৰু ৰক্ষা কৰে; ফলত ভাস্কৰৰ তেজ বৃদ্ধি পায়। শেষত কোৱা হয় যে এই স্থানদেৱতাসকল মন্বন্তৰত পুনৰাবৃত্ত হয়; সেউজাভ অশ্ব আৰু একচক্ৰসহ সূৰ্য সপ্তদ্বীপ-সপ্তসমুদ্ৰৰ ওপৰে গগনত বিচৰণ কৰে—কালচক্ৰ, লোকশাসন আৰু ঈশ্বৰাধীন শৈৱ তেজৰ আগন্তুক আলোচনালৈ সেতু গঢ়ে।
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
এই অধ্যায়ত সূতে চন্দ্ৰৰ ৰথৰ স্বৰূপ, অশ্ব‑চক্ৰাদি লক্ষণ আৰু সূৰ্যতেজে সোমৰ বৃদ্ধি‑ক্ষয়ৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। শুক্লপক্ষত সূৰ্যৰশ্মিৰে, বিশেষকৈ সুষুম্না নাড়ীৰূপে, চন্দ্ৰকলাসমূহ ক্ৰমে পূৰ্ণ হয় আৰু পূৰ্ণিমাত পূৰ্ণ মণ্ডল দৰ্শন হয়। তাৰ পাছত কৃষ্ণপক্ষত দেব, পিতৃ আৰু ঋষিসকলে অম্বুময় সোমক মধু‑সুধা‑অমৃতৰূপে পান কৰে; প্ৰতিদিন কলা ক্ষয় হয় আৰু অমাৱস্যাত অৱশিষ্ট কলাৰে পিতৃগণ তৃপ্ত হয়। শেষত ‘পক্ষবৃদ্ধি‑ক্ষয় ষোড়শীত স্মৃত’ বুলি তিথিধৰ্মৰ আধাৰ স্থাপন কৰি, আগন্তুক পৰ্ব‑শ্ৰাদ্ধ‑ব্ৰত আদিৰ শিৱধৰ্মসামঞ্জস্য সূচায়।
सोमवर्णनम् (Graha–Ratha–Aśva Varṇana, Dhruva-Nibaddha Gati, Maṇḍala-Pramāṇa, Graha-Arcana)
এই অধ্যায়ত সূতে সোম, শুক্ৰ, ভৌম, বৃহস্পতি, শনি আৰু স্বর্ভানু (ৰাহু) আদি গ্ৰহসমূহৰ ৰথ-ৰচনা, অশ্বসংখ্যা আৰু যান-ৱিশেষ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত কোৱা হয়—সকলো গ্ৰহ-তৰা ধ্ৰুৱত নিবদ্ধ, বায়ুৰশ্মিৰ সহায়ত আলাতচক্ৰৰ দৰে ঘূৰি থাকে; এইদৰে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ গতি-ক্রম প্ৰতিপাদিত হয়। সূৰ্য-চন্দ্ৰমণ্ডলৰ প্ৰমাণ, ৰাহুৰ তমোময় স্থান আৰু গ্ৰহসমূহৰ পাৰস্পৰিক প্ৰমাণভেদ নিৰ্দেশিত; উত্তৰায়ণ-দক্ষিণায়ণ, পূৰ্ণিমা-অমাৱস্যা আৰু বিষুৱকালত সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ দৃশ্যতা/তমোবৃত্তিৰ কথাও আছে। শেষত লোকক্রম (সূৰ্যৰ পৰা ধ্ৰুৱোর্ধ্বলৈ), ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা গ্ৰহাধিপত্য-দীক্ষা আৰু গ্ৰহপীড়া-শমনৰ বাবে অগ্নিত গ্ৰহাৰ্চনা বিধেয় বুলি উপসংহাৰ কৰি, কালগতি বোধ দিয়া হয় আৰু শৈৱ কৰ্মত (লিঙ্গপূজা/শান্তি) নিয়মনীতিক দৃঢ় কৰা হয়।
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ঋষিসকলে সূতক সোধে—সৃষ্টিৰ আদিতে ব্ৰহ্মা প্ৰজাপতিয়ে দেৱ-দৈত্য আদি সকলক নিজ নিজ অধিপত্যত কেনেকৈ অভিষেক কৰিলে? সূতে ক’লে—সূৰ্য গ্ৰহাধিপতি, সোম নক্ষত্ৰ আৰু ঔষধিৰ, বৰুণ জলৰ, যক্ষশ্ৰেষ্ঠ ধনৰ, বিষ্ণু আদিত্যসকলৰ, পাৱক (অগ্নি) বসুসকলৰ, দক্ষ প্ৰজাপতিসকলৰ, ইন্দ্ৰ মৰুতসকলৰ, প্ৰহ্লাদ দৈত্য-দানৱসকলৰ, ধৰ্ম পিতৃসকলৰ, নিৰৃতি পিশিতাশীসকলৰ, আৰু ৰুদ্ৰ পশু আৰু ভূতৰ অধিপতি। নন্দী গণনায়ক, বীৰভদ্ৰ বীৰসকলৰ, চামুণ্ডা মাতৃগণৰ, নীললোহিত ৰুদ্ৰসকলৰ, বিনায়ক বিঘ্নসকলৰ, উমা স্ত্ৰীসকলৰ, সৰস্বতী বাক্যৰ, হিমৱান পৰ্বতৰ, জাহ্নৱী নদীৰ, সমুদ্ৰ জলনিধি; অশ্বত্থ-প্লক্ষ বৃক্ষসমূহত, চিত্ৰৰথ গন্ধৰ্বাদিৰ, বাসুকি-তক্ষক নাগ-সৰ্পৰ, ঐৰাৱত দিগ্গজৰ, গৰুড় পক্ষীৰ, উচ্চৈঃশ্ৰৱা অশ্বৰাজ, সিংহ মৃগৰ, বৃষভ গোৰ, শৰভ মৃগাধিপৰ, গুহ সেনাধিপ, আৰু লকুলীশ শ্ৰুতি-স্মৃতিৰ অধিপতি বুলি কোৱা হৈছে। শেষত পৃথুক পৃথিৱীত প্ৰতিষ্ঠা কৰি, মহেশ্বৰ শংকৰ বৃষভধ্বজক সৰ্বাধিষ্ঠাতা আৰু চতুৰ্মূৰ্তিত সৰ্বজ্ঞ বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, শিৱপ্ৰসাদ-আশ্ৰিত অভিষেকক্ৰমৰ সাৰ প্ৰকাশ কৰে।
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
পূৰ্বকথা শুনি ঋষিসকলে সূত ৰোমহর্ষণক পুনৰ সুধে—জ্যোতিষসমূহৰ, বিশেষকৈ সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ গতি আৰু কাৰ্য বিষয়ে নিখুঁত আৰু বিস্তৃত বিনিৰ্ণয় ক’বলৈ। সূতে বিধি-বিষয়ৰ পৰা কাৰণতত্ত্বলৈ গৈ অগ্নিৰ ত্ৰিবিধ ভেদ বৰ্ণনা কৰে—সৌৰ, পাৰ্থিৱ আৰু বাৰীগৰ্ভ/বৈদ্যুত—ইহঁতে পৰস্পৰ প্ৰৱেশ কৰি একে-অন্যক পোষণ কৰে। সূৰ্য কিৰণৰ দ্বাৰা জল ‘পান’ কৰি দিন-ৰাতিৰ পৰিৱর্তন আৰু ঋতুফল—তাপ, বৰষুণ, শীত—উৎপন্ন কৰে। নাড়ীমাৰ্গ, কিৰণৰ শ্ৰেণী আৰু তাৰ ফল (বৰষুণ, শিশিৰ/তুষাৰ, তাপ) ব্যাখ্যা কৰি মাহ অনুসাৰে সূৰ্যৰ নাম/অধিকাৰী আৰু কিৰণসংখ্যা গণনা কৰা হয়। শেষত চন্দ্ৰ, গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰসমূহ সূৰ্যজন্য বুলি স্থাপন কৰি সূৰ্য-চন্দ্ৰক প্ৰভুৰ দুটা নয়ন বুলি কোৱা হৈছে, যাতে আগলৈ শৈৱ পবিত্ৰক্ৰম আৰু অভিষেক-তত্ত্বৰ সংযোগ স্পষ্ট হয়।
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
সূতে পঞ্চ গ্ৰহৰ দেবতাস্বৰূপ সংক্ষেপে নিৰ্দেশ কৰি গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ ব্যৱস্থাৰ আধিদৈৱিক ভিত্তি প্ৰকাশ কৰে। আদিত্যক সমগ্ৰ কালগণনাৰ মূল বুলি স্থাপন কৰি ক্ষণৰ পৰা যুগলৈকে সকলো সূৰ্যাধীন বুলি প্ৰতিপাদন কৰে; সূৰ্য নাথাকিলে নিয়ম, দীক্ষা, দৈনন্দিন আচাৰ, ঋতুবিভাগ, পুষ্প-ফল-ধান্য উৎপত্তি আৰু লোকব্যৱহাৰো সম্ভৱ নহয়—এই কথা তৰ্কসহ দৃঢ় কৰে। সূৰ্যক ‘ৰুদ্ৰৰূপী’ আৰু ‘দ্বাদশাত্মা প্ৰজাপতি’ বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা শিৱৰ নিয়ন্ত্ৰণ জ্যোতি-তত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। পাছত সহস্ৰৰশ্মি সূৰ্যৰ সাত শ্ৰেষ্ঠ ৰশ্মি—সুষুম্না, হৰিকেশ, বিশ্বকৰ্মা, বিশ্বব্যচা, সন্নদ্ধ, সৰ্বাৱসু, স্বৰাট্—গ্ৰহযোনি ৰূপে উল্লেখিত; এই ৰশ্মিসকলৰ দ্বাৰা বুধ, শুক্ৰ, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনৈশ্চৰ আদি গ্ৰহৰ পোষণ-বৰ্ধন ঘটে। এই অধ্যায়ে সূৰ্য-শিৱ-প্ৰকাশতত্ত্বে জগতব্যৱস্থাক দৃঢ় কৰি পৰৱৰ্তী বিস্তৃত জ্যোতিষীয়/আধিদৈৱিক বিবেচনাৰ ভূমি ৰচনা কৰে।
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে কল্পৰ আদিতে স্বয়ম্ভূয়ে সূৰ্য, চন্দ্ৰ, গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰ সৃষ্টি কৰিছিল; সিহঁত মন্বন্তৰজুৰি দেৱসত্তাৰ ‘গৃহ/স্থান’ ৰূপে স্থিত হৈ প্ৰলয় পৰ্যন্ত টিকে থাকে। অধ্যায়ত ‘সবিতৃ’ আদি নামৰ নিৰুক্তি, সূৰ্যমণ্ডলৰ তেজোময় স্বভাৱ আৰু চন্দ্ৰমণ্ডলৰ জ্যোতি-জলময় গঠন বৰ্ণিত। তাৰ পিছত গ্ৰহ-আবাসৰ ক্ৰম—সৌৰ, সৌম্য, শৌক্ৰ, বৃহস্পতী, লোহিত (মঙ্গল), শনৈশ্চৰ, বৌধ (বুধ) আৰু স্বর্ভানু/ৰাহু—সিহঁতৰ বৰ্ণ, ৰশ্মিলক্ষণ আৰু যোজন-প্ৰমাণসহ নিৰ্ণয় কৰা হয়। বিভিন্ন গ্ৰহৰ নক্ষত্ৰ-সম্পৰ্ক, ৰাহুৰ অন্ধকাৰ স্থান আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ সাপেক্ষে তাৰ গতিৰ দ্বাৰা গ্ৰহণসদৃশ বিধানক পৌৰাণিক-তান্ত্ৰিক ভাষাত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত শৈৱ সিদ্ধান্ত স্থাপন হয়—লোকব্যৱস্থা আৰু জ্ঞানীৰ বিবেকৰ বাবে এই সমগ্ৰ জ্যোতিষচক্ৰ মহাদেৱে নির্মাণ কৰিছে; শাস্ত্ৰ, প্ৰত্যক্ষ, অনুমান আৰু শৃঙ্খলিত পৰীক্ষাৰে ই প্ৰমাণিত, আৰু আগন্তুক ধৰ্মসমৰ্থন তথা শিৱমুখী মুক্তিশিক্ষাৰ ভূমিকা প্ৰস্তুত কৰে।
ग्रहसंख्यावर्णनम् — ध्रुवस्य तपोबलात् ध्रुवस्थानप्राप्तिः
ঋষিসকলে সূতক সোধে—বিষ্ণুৰ প্ৰসাদত ধ্ৰুৱ কেনেকৈ ‘গ্ৰহাণাং মেধী’ অৰ্থাৎ ধ্ৰুৱ-কেন্দ্ৰ হ’ল। সূতে মাৰ্কণ্ডেয়-কথা কয়: উত্তানপাদ ৰজাৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱ; সুৰুচীৰ তিৰস্কাৰত দুঃখিত হৈ মাতৃ সুনীতিৰ উপদেশে বনলৈ যায়। বিশ্বামিত্ৰে উপদেশ দিয়া প্ৰণৱযুক্ত ‘নমোऽস্তু বাসুদেৱায়’ মন্ত্ৰ জপ কৰি, শাক-মূল-ফলাহাৰে এক বছৰ তপস্যা কৰে; ৰাক্ষস-ভেতাল আদি বিঘ্নেও তাক টলাব নোৱাৰে। তাৰ পাছত গৰুড়াৰূঢ় বিষ্ণু আহি শঙ্খস্পৰ্শে জ্ঞান দান কৰে; ধ্ৰুৱে স্তৱ কৰি বৰ বিচাৰে, বিষ্ণুৱে ধ্ৰুৱস্থান দান কৰে। দেৱ-গন্ধৰ্ব-সিদ্ধসকলৰ সৈতে মাতাসহ ধ্ৰুৱ তাত স্থাপিত হয়; ফলশ্ৰুতি—বাসুদেৱ প্ৰণামে ধ্ৰুৱত্ব/ধ্ৰুৱসালোক্য লাভ।
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ঋষিসকলৰ অনুৰোধত সূতে সৃষ্টিৰ ক্ৰমধাৰা বৰ্ণনা কৰে আৰু কয় যে দক্ষৰ পাছত প্ৰজাবিস্তাৰ মূলত মৈথুনী (স্ত্ৰী-পুৰুষ সংযোগ) প্ৰক্ৰিয়াৰে হয়। নাৰদৰ উপদেশত দক্ষৰ প্ৰথম দুটা পুত্ৰদল—হৰ্যশ্ব আৰু শবল—দিশেদিশে ছিটিকি পৰি উভতি নাহে; তেতিয়া দক্ষে ষাঠি কন্যা সৃষ্টি কৰি ধৰ্ম, কশ্যপ, সোম, অৰিষ্টনেমি, ভৃগুপুত্ৰ, কৃষাশ্ব আৰু অঙ্গিৰসক দান কৰে। এই সংযোগৰ পৰা বিশ্বেদেৱ, সাধ্য, মৰুত, আঠ বসু (নামসহ) আৰু এগাৰ ৰুদ্ৰ (নামসহ) উৎপন্ন হয়। পাছত কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ পৰা আদিত্য, দৈত্য (হিৰণ্যকশিপু/হিৰণ্যাক্ষ), দানৱ, পক্ষী, পশু, গৰুড়-অৰুণ, প্ৰধান নাগাধিপতি, ৰাক্ষস, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা আৰু উদ্ভিদজগত জন্মে। তাৰ পিছত ঋষিবংশ—পুলস্ত্যৰ পৰা বিশ্ৰৱা আৰু ৰাক্ষস বংশ; অত্রিৰ বংশত সোম, দত্তাত্ৰেয়, দুর্বাসা; বসিষ্ঠৰ পৰা পৰাশৰ, ব্যাস আৰু শুক—বৰ্ণিত হয়। এই বিস্তৃত বংশসমূহ সূৰ্যকিৰণৰ দৰে ত্ৰিলোকত ব্যাপি, পৰৱৰ্তী ধৰ্মোপদেশ আৰু শিৱমুখী মুক্তিতত্ত্বৰ বাবে ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
देवादिसृष्टिकथनम् (वसिष्ठशोकः, पराशरजन्म, एकलिङ्गपूजा, रुद्रदर्शनम्)
ঋষিসকলে সূতক সোধে—বসিষ্ঠপুত্ৰ শক্তি কেনেকৈ ৰাক্ষসে ভক্ষণ কৰিলে? সূতে কয়—বিশ্বামিত্ৰৰ প্ৰেৰণা মতে ৰুধিৰ-ৰাক্ষস কল্মাষপাদ ৰূপ ধৰি বসিষ্ঠকুলক পীড়া দিলে; শক্তি ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে ভক্ষিত হ’ল। এই কথা শুনি বসিষ্ঠ অৰুন্ধতীৰ সৈতে শোকাকুল হৈ প্ৰাণত্যাগ স্থিৰ কৰে; কিন্তু বোৱাৰী অদৃশ্যন্তী গৰ্ভস্থ পুত্ৰৰ বাবে দেহধাৰণ ৰাখিবলৈ অনুৰোধ কৰে। গৰ্ভতেই পৰাশৰে ঋগ্বাণী প্ৰকাশ কৰে; বিষ্ণু প্ৰকট হৈ বসিষ্ঠক শোকত্যাগৰ উপদেশ দিয়ে—এই ৰুদ্ৰভক্ত পুত্ৰে কুল উদ্ধাৰ কৰিব। দশম মাহত পৰাশৰৰ জন্ম হয়; অদৃশ্যন্তী শক্তিস্মৰণে বিলাপ কৰে। পৰাশৰে মাটিৰে ‘একলিঙ্গ’ গঢ়ি ৰুদ্ৰসূক্ত, ত্বৰিতৰুদ্ৰ, নীলৰুদ্ৰ, পঞ্চব্ৰহ্ম, লিঙ্গসূক্ত, অথৰ্বশিৰ আদি প্ৰয়োগে শিৱপূজা কৰে; শিৱ উমা-গণসহ দৰ্শন দি পিতৃদৰ্শনো দান কৰে। পাছত পৰাশৰ ৰাক্ষসকুলদাহ কৰিবলৈ উদ্যত হ’লে বসিষ্ঠে ক্ষমাধৰ্ম বুজাই তাক নিবৃত্ত কৰে। পুলস্ত্যৰ আগমনে পৰাশৰে পুৰাণকর্তৃত্বৰ বৰ লাভ কৰে আৰু আগন্তুক অধ্যায়সমূহত ধৰ্ম-পুরাণ পৰম্পৰাৰ প্ৰবাহ স্থাপন হয়।
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
নৈমিষাৰণ্যত ঋষিসকলে সূত ৰোমহর্ষণক সুধে—আদিত্যবংশ আৰু সোমবংশ সংক্ষেপে কোৱা। সূতে কশ্যপ–অদিতিৰ পৰা সূৰ্যবংশৰ প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ কৰি সংজ্ঞা, ছায়া আৰু প্ৰভা—এই তিন পত্নীৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। ছায়াপুত্ৰসকলৰ প্ৰতি পক্ষপাতৰ বাবে যম ক্ৰুদ্ধ হৈ ছায়াক প্ৰহাৰ কৰে; ছায়াৰ শাপে যমৰ পাদত বিকাৰ হয়, পাছত গোকৰ্ণত মহাদেৱৰ আৰাধনাৰে শাপমুক্ত হৈ তেওঁ লোকপালত্ব আৰু পিতৃ-অধিপত্য লাভ কৰে—শিৱানুগ্ৰহে ধৰ্মব্যৱস্থা স্থিৰ হয় বুলি সূচায়। সংজ্ঞাৰ অশ্বৰূপৰ পৰা অশ্বিনীকুমাৰৰ জন্ম আৰু ত্বষ্টৃকৃত সুদৰ্শনচক্ৰ নিৰ্মাণকথা (ৰুদ্ৰপ্ৰসাদ-সম্পৰ্কে) উল্লেখিত। তাৰপিছত বৈৱস্বত মনুৰ সন্ততি-বিস্তাৰ, ইলা/সুদ্যুম্নৰ নাৰী-পুৰুষ ৰূপান্তৰ, বুধৰ সৈতে ঐল পুৰূৰৱাৰ জৰিয়তে সোমবংশবৃদ্ধি, আৰু ইক্ষ্বাকুবংশত মান্ধাতা–পুৰুকুৎস আদি পৰম্পৰা বৰ্ণিত হয়। শেষত তণ্ডিন প্ৰসঙ্গত ৰুদ্ৰসহস্ৰনাম জপৰ মাহাত্ম্য—গাণপত্য লাভ, সহস্ৰ অশ্বমেধসম ফল আৰু মহাপাপ নাশ—প্ৰতিপাদিত হৈ শৈৱ স্তোত্ৰ-জপ সাধনাৰ পথ প্ৰশংসিত হয়।
अध्याय 66: इक्ष्वाकुवंश-ऐलवंशप्रवाहः (त्रिशङ्कु-राम-ययात्यादि-प्रकरणम्)
সূত ত্ৰিধন্বাৰ প্ৰসঙ্গৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সত্যব্ৰত (ত্ৰিশঙ্কু)ৰ পতন‑উত্থান কাহিনী কয়—পিতৃত্যাগ, বশিষ্ঠৰ ক্ৰোধ, বিশ্বামিত্ৰৰ দ্বাৰা ৰাজ্যাভিষেক, আৰু দেহসহ স্বৰ্গাৰোহণ। তাৰ পিছত ইক্ষ্বাকুবংশৰ দীঘল পৰম্পৰা—হৰিশ্চন্দ্ৰ, সগৰ, ভগীৰথ, দশৰথ, ৰাম, কুশ‑লৱ আদি—সংক্ষেপে উল্লেখ কৰা হয়; তেওঁলোকে পাশুপত জ্ঞান অধ্যয়ন কৰি শিৱসমৰ্চনা আৰু বিধিপূৰ্বক যজ্ঞকর্ম সম্পন্ন কৰি দিৱ্যলোক লাভ কৰিলে বুলি শৈৱধর্মফল বৰ্ণিত। পাছত ঐলবংশত পুরূৰবা, নহুষ, যযাতি, দেবযানী‑শর্মিষ্ঠা সন্ততি বিভাজন, আৰু জনমেজয়ৰ গৰ্গশাপত ৰথনাশ হোৱাৰ পিছত প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু অশ্বমেধে শুদ্ধি আদি—কর্মফল‑প্ৰায়শ্চিত্ত‑ৰাজধর্মৰ ধাৰা ৰূপে প্ৰতিপাদিত। অধ্যায়ৰ উত্তৰাৰ্ধত পুরুৰ ৰাজ্যাভিষেক বিষয়ে বৰ্ণসমূহৰ ধৰ্মযুক্ত তৰ্কে উপসংহাৰ কৰি, আগন্তুক ৰাজধর্ম‑ন্যায়নির্ণয়ৰ ভূমি প্রস্তুত কৰে।
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
এই অধ্যায়ত যযাতিয়ে সমবেত বৰ্ণ আৰু বৃদ্ধসকলক সম্বোধন কৰি কয়—অবাধ্যতা আৰু প্ৰতিকূল স্বভাৱৰ বাবে জ্যেষ্ঠ যদু ৰাজত্বৰ অযোগ্য; পিতৃ-মাতৃৰ আজ্ঞা মানি চলা পুৰুৱে প্ৰশংসাৰ যোগ্য। শুক্ৰাচাৰ্যৰ বৰ স্মৰণ কৰাই—আজ্ঞাকাৰী পুত্ৰেই ৰাজ্যভাৰ বহন কৰিব—জনসম্মতিত যযাতিয়ে পুৰুক সিংহাসনত অভিষিক্ত কৰে। তাৰ পাছত পৃথিৱী জয় কৰি দিশানুসাৰে ৰাজ্য বণ্টন কৰে—তুৰ্বসুক আগ্নেয় দিশ, যদুক দক্ষিণ, আৰু দ্ৰুহ্যু-অনুক পশ্চিম/উত্তৰ দিশত দিয়ে। ইয়াৰ পিছত যযাতিৰ গাথাত উপদেশ: ভোগে তৃষ্ণা নাশ নহয়, ঘৃতাহুত অগ্নিৰ দৰে বাঢ়ে; ব্ৰহ্মপ্ৰাপ্তিৰ লক্ষণ—মন-বাক্য-কর্মত অহিংসা, অদ্বেষ আৰু নিৰ্ভয়তা; দেহ জৰা পায়, কিন্তু তৃষ্ণা অজৰ। শেষত যযাতি ৰাণীৰ সৈতে বনপ্ৰৱেশ কৰি ভৃগুতুঙ্গত তপস্যা কৰি স্বৰ্গ লাভ কৰে; এই কাহিনী শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনে শুদ্ধি আৰু শিৱলোকত মহিমা প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
সূতে যযাতি-প্ৰসঙ্গৰ পৰা আগবাঢ়ি যদুবংশৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু ক্ৰমবদ্ধ বংশাৱলী বৰ্ণনা কৰে। হৈহয় ধাৰা সহস্ৰজিত্→শতজিত্→হৈহয় আদি হৈ সহস্ৰবাহু আৰু সাৰ্বভৌম প্ৰতাপী কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুনত গতি পায়। তাৰ পিছত বীতিহোত্র, ভোজ, অবন্তি, শূৰসেন, তালজঙ্ঘ আদি শাখা-কুলৰ উল্লেখ কৰি, পূৰ্বপুৰুষৰ নামৰ পৰা জনপদ/গণনাম কেনেকৈ প্ৰচলিত হ’ল সেয়া স্পষ্ট কৰা হয়। ক্ৰোষ্টু শাখাৰ পৰিচয় দি, ভৱিষ্যতে বৃষ্ণিকুলৰ গৌৰৱ ৰূপে বিষ্ণুৰ অৱতাৰ সেই বংশত প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ব বুলি সংযোগ কৰা হয়। শশবিন্দুৰ অশ্বমেধাদি যজ্ঞ আৰু মহাদান, তাৰ পাছত জ্যামঘৰ নিৰ্বাসন আৰু নর্মদা-তীৰত বাস, পত্নী শৈব্যাৰ দেৰিতে সন্তানজন্ম আৰু বিদৰ্ভ বংশৰ সূচনা বৰ্ণিত। শেষত সত্ত্ব/সাত্বত কুলৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু ফলশ্ৰুতি—জ্যামঘ-বংশ পঠন-শ্ৰৱণে স্বৰ্গ, সমৃদ্ধি আৰু মঙ্গল লাভ—বুলি কোৱা হয়।
वंशानुवर्णनम् — सात्वतवंशः, स्यमन्तक-प्रसङ्गः, कृष्णावतारः, शिवप्रसादः (पाशुपतयोगः)
সূতে ক’লে—সাত্বত বংশৰ চাৰিপুত্ৰ-পরম্পৰা (ভজন, ভ্ৰাজমান, দেবাবৃধ, অন্ধক) বিস্তাৰে বৰ্ণিত। দেবাবৃধৰ কীৰ্তি, বভ্ৰুৰ প্ৰশংসা, তাৰ পিছত বৃষ্ণি–শিনি–শ্বফল্ক–অক্রূৰ আদি বংশক্রম আৰু সত্রাজিত, সূৰ্য, স্যমন্তক মণি, প্ৰসেন, মৃগয়া প্ৰসঙ্গ সংকেতত উল্লিখিত। পাছত আহুক, উগ্ৰসেন, দেবক, বসুদেব, দেবকী, ৰোহিণীলৈকে বংশপ্ৰবাহ; ৰাম-কৃষ্ণ অৱতৰণ, কংসভয়, যোগনিদ্ৰা-কৌশিকী, বসুদেবৰ শিশুবদল, কংসবধ, কৃষ্ণৰ পুত্ৰপরম্পৰা আৰু ৰুক্মিণী–জাম্ববতী সম্পৰ্ক বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শৈৱ কেন্দ্ৰত—জাম্ববতীৰ পুত্ৰাৰ্থে কৃষ্ণৰ তপস্যা, ব্যাঘ্ৰপাদ আশ্ৰমগমন, পাশুপত যোগ-দীক্ষা, ৰুদ্ৰৰ বৰদান আৰু সাম্ব লাভ। শেষত বৃষ্ণিকুলোপসংহাৰ, প্ৰভাসত অৱস্থান, জৰা-ব্যাধৰ ছলে দেহত্যাগ আৰু পাঠ-শ্ৰৱণত বৈষ্ণৱ লোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 70: आदिसर्गः—महत्-अहङ्कार-तन्मात्रा-भूतसृष्टिः, ब्रह्माण्डावरणम्, प्रजासर्गः, त्रिमूर्ति-शैवाधिष्ठानम्
ঋষিসকলৰ অনুৰোধত সূতে আগতে ‘সম্পূৰ্ণকৈ প্ৰকাশ নোহোৱা’ আদিসৰ্গৰ বিৱৰণ বিস্তাৰে কয়। তেওঁ মহাদেৱক প্ৰকৃতি‑পুৰুষাতীত বুলি স্থাপন কৰি অব্যক্তৰ পৰা মহৎ (মন/মতি/বুদ্ধি/খ্যাতি/সংবিদ আদি নাম) উদ্ভৱ, তাৰ কাৰ্য আৰু নামাৰ্থ ব্যাখ্যা কৰে। ৰজোগুণপ্ৰভাৱিত অহংকাৰৰ পৰা ত্ৰিবিধ সৃষ্টিধাৰা—তামসৰ পৰা তন্মাত্ৰা আৰু তাৰ পিছত মহাভূত ক্ৰমে (আকাশ→বায়ু→তেজ→আপঃ→পৃথিৱী), আৰু সাত্ত্বিক (বৈকাৰিক) ৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু মন। ভূতসমূহৰ পৰস্পৰ অনুপ্ৰৱেশ, ব্ৰহ্মাণ্ডৰ গঠন আৰু তাৰ আৱৰণসমূহ বৰ্ণনা কৰি সেই স্তৰসমূহত শিৱৰূপৰ অধিষ্ঠান দেখুৱায়। ত্ৰিমূৰ্তি মহাদেৱৰ পৰা উদ্ভূত বুলি সমন্বয় কৰি, কল্প‑মন্বন্তৰ কাল, বৰাহে পৃথিৱী উদ্ধাৰ, আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰজাসৰ্গ—দেৱ, অসুৰ, পিতৃ, মানুহ, যক্ষ‑ৰাক্ষস, সৰ্প, গন্ধৰ্ব, পশু আৰু যজ্ঞসংস্থা—উল্লেখ কৰে। শেষত ৰুদ্ৰসৃষ্টি, শিৱৰ স্থাণু‑ভাব, অৰ্ধনাৰীশ্বৰ আৰু দেৱীনামপাঠৰ ৰক্ষাকৰ‑পুণ্যদায়ক ফল কৈ অধ্যায় শৈৱভক্তি আৰু মোক্ষপ্ৰতিশ্ৰুতিত সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः
ঋষিসকলে সূতক ত্ৰিপুৰদাহৰ তত্ত্ব সুধে—পশুপতিয়ে একেটা দিব্য বাণে তিনিখন পুৰ কেনেকৈ দগ্ধ কৰিলে, আৰু আগৰ আক্রমণ কিয় ব্যৰ্থ হৈছিল। সূতে কয়: তাৰকাসুৰ বধৰ পিছত তাৰ পুত্ৰ বিদ্যুন্মালী, তাৰকাক্ষ আৰু কমলাক্ষে ঘোৰ তপস্যা কৰি ব্ৰহ্মাৰ পৰা শর্তযুক্ত বৰ পায়—তিনিখন নগৰ একেলগে মিলিলে তেতিয়াহে, সেয়াও একেটা বাণে, তেওঁলোক বধযোগ্য। ময় দানৱে স্বৰ্গত সোণৰ, অন্তৰীক্ষত ৰূপৰ আৰু পৃথিৱীত লোহাৰ—এনে তিনিখন দুৰ্গনগৰ নিৰ্মাণ কৰে, যেন ত্ৰিলোকৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী। ত্ৰিপুৰবাসী ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু শিৱভক্ত (লিঙ্গাৰ্চনকাৰী) হোৱাত দেৱতাৰ সাধাৰণ শক্তি ফল নধৰে। সেয়ে বিষ্ণুৱে ‘ধৰ্মবিঘ্ন’ স্থাপন কৰে—মায়াবী আচার্য আৰু মোহশাস্ত্ৰ সৃষ্টি কৰি দৈত্যসকলক শিৱপূজাৰ পৰা বিমুখ কৰে; লক্ষ্মী প্ৰস্থান কৰে আৰু অধৰ্ম বাঢ়ে। শিৱাৰাধনা ভাঙি পৰাৰ পিছত বিষ্ণু আৰু দেৱগণে মহাদেৱক পৰম, সৰ্বব্যাপী তত্ত্ব বুলি স্তৱ কৰে। শিৱে পৰিকল্পনা মানি নন্দীক ৰথ, সাৰথি, ধনু আৰু বাণৰ প্ৰস্তুতি কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে—ত্ৰিপুৰদাহৰ উপক্রম আৰম্ভ হয়।
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে ত্ৰিপুৰ ধ্বংসৰ বাবে বিশ্বকৰ্মাই এক দিৱ্য ৰথ নিৰ্মাণ কৰিলে; ৰথৰ অংগ-প্ৰত্যংগ বিশ্বতত্ত্বৰ প্ৰতীক—সূৰ্য-চন্দ্ৰ চকা, ঋতু আৰু কাল-বিভাগ অংশ, পৰ্বত-সমুদ্ৰ আধাৰ; ৰথটো যেন প্ৰতীকী বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড। ঋষি, অপ্সৰা আৰু গণসকলৰ স্তৱৰ মাজত শিৱ ৰথাৰূঢ় হয়। গণেশে প্ৰথমে বিঘ্ন সৃষ্টি কৰে, পুজা পালে প্ৰসন্ন হয়—ইয়াৰ দ্বাৰা মহাকাৰ্যৰ আগতে বিনায়ক-পূজাৰ আবশ্যকতা স্থাপিত হয়। ৰুদ্ৰৰ ‘পশুত্ব’ ঘোষণাত দেৱসকল শংকিত হলেও শিৱ আশ্বাস দিয়ে—পাশুপত-ব্ৰত জীৱক বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে। সেনা সমবেত হ’লেও শাস্ত্ৰ শিৱৰ সহজ ঐশ্বৰ্য দেখুৱায়—কেৱল দৃষ্টিতেই ত্ৰিপুৰ ভস্ম কৰিব পাৰে, তথাপি লীলাৰ্থ ধনু আৰু পাশুপত অস্ত্ৰেৰে কৰ্ম সম্পন্ন কৰে। তাৰপিছত ব্ৰহ্মাই ওঙ্কাৰ, পঞ্চব্ৰহ্ম-ৰূপ, যোগ (প্ৰত্যাহাৰ পৰা সমাধি), আৰু লিঙ্গ/অলিঙ্গ তত্ত্ব একত্ৰ কৰি বিস্তৃত শিৱ-স্তোত্ৰ কৰে। তুষ্ট শিৱে বৰ দিয়ে—ব্ৰহ্মা সাৰথি, বিষ্ণু বাহন; শেষত ফলশ্ৰুতি শ্ৰৱণে শুদ্ধি, জয় আৰু সমৃদ্ধিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি পৰৱৰ্তী শৈৱ ভক্তি-ব্ৰত-স্তৱ উপদেশলৈ সেতু গঢ়ে।
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
সূতে কয় যে মহাদেৱে ক্ষণমাত্ৰতে ত্ৰিপুৰ দগ্ধ কৰাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই ইন্দ্ৰ আৰু সমবেত দেৱসকলক ক’লে—তাৰকাক্ষ, কমলাক্ষ, বিদ্যুন্মালী আদি দৈত্যই লিঙ্গমূৰ্ত্তি শিৱভক্তি ত্যাগ কৰি মায়াৰ আশ্ৰয় লোৱাৰ বাবে বিনষ্ট হ’ল। ব্ৰহ্মাই ঘোষণা কৰে যে লিঙ্গপূজা নিত্য কৰ্তব্য; জগত লিঙ্গে ব্যাপ্ত আৰু সকলো তাতেই প্ৰতিষ্ঠিত। দেৱ, অসুৰ, যক্ষ, সিদ্ধ, পিতৃ, মুনি, ৰাক্ষস আদি লিঙ্গাৰ্চনাৰ দ্বাৰা সিদ্ধি লাভ কৰে বুলি তেওঁ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত সাধনা—পশুভাৱ চিনাক্ত কৰি পাশুপত বিধানৰে তাক অতিক্ৰম, প্ৰণৱযুক্ত প্ৰাণায়ামৰে শুদ্ধি, তত্ত্বশুদ্ধি (গুণ, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা, ভূত, ইন্দ্ৰিয়) আৰু ভস্মধাৰণ। শেষত শিৱৰ নিৰন্তৰ স্মৰণ-উপাসনা পাপৰ পৰা ৰক্ষা কৰি ভোগ আৰু দিব্য পদ দিয়ে; তাৰ পাছত শক্ৰসহ দেৱসকলে ভস্মলিপ্ত পাশুপত হৈ শিৱপূজা কৰে।
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
এই অধ্যায়ত সূতসংবাদৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মপ্ৰোক্ত লিঙ্গাৰ্চনবিধিৰ বিশেষ অংগ বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাৰ আদেশত বিশ্বকৰ্মাই দেবতাসকলৰ অধিকাৰ অনুসাৰে বিভিন্ন দ্ৰব্যৰ লিঙ্গ নিৰ্মাণ কৰি দিলে—বিষ্ণুৰ বাবে ইন্দ্ৰনীলময়, ইন্দ্ৰৰ বাবে পদ্মৰাগময়, বৰুণৰ বাবে স্ফটিকময়, সোমৰ বাবে মৌক্তিকময়, দৈত্যাদিৰ বাবে অয়োময়, মাতৃগণৰ বাবে সাইকতময়, ৰুদ্ৰসকলৰ বাবে ভস্মময়, মুনিসকলৰ বাবে কুশাগ্ৰময় আদি। তাৰ পাছত ‘ষড়্বিধ লিঙ্গ’ৰ বিভাগ—শৈলজ (৪), ৰত্নজ (৭), ধাতুজ (৮), দাৰুজ (১৬), মৃন্ময় (২), ক্ষণিক (৭)—আৰু প্ৰতিটোৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে। ধ্যানত লিঙ্গৰ মূলে ব্ৰহ্মা, মাজত বিষ্ণু, ওপৰত ৰুদ্ৰ আৰু তাৰ ওপৰত প্ৰণৱস্বরূপ সদাশিৱ; লগতে বেদীৰূপে ত্ৰিগুণাত্মিকা মহাদেৱীৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ সমন্বয়ো উল্লেখিত। লিঙ্গস্থাপনৰ মহাফল—লোকক্রমে উন্নতি আৰু তেজবৃদ্ধি—বৰ্ণনা কৰি শেষত সকল-নিষ্কল শিৱভাবনাৰ ভেদ—সাধকৰ পূজ্য সকল ৰূপ, যোগীৰ ধ্যেয় নিষ্কল শিৱ—বুলি অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত—নিষ্কল, নিত্য শিৱ কেনেকৈ ‘সকল’ ৰূপে প্ৰত্যক্ষ হয়—সূতে জ্ঞান সম্পৰ্কে ভিন্ন কিন্তু একে সাৰলৈ যোৱা মত প্ৰকাশ কৰে: কিছুমানে প্ৰণৱ-কেন্দ্ৰিত সাক্ষাৎকাৰক জ্ঞান কয়, কিছুমানে ভ্ৰান্তিৰহিত বোধক, আৰু কিছুমানে গুৰুপ্ৰসাদে দীপ্ত নিৰ্বিকল্প, নিৰালম্ব শুদ্ধ চৈতন্যক। মোক্ষ জ্ঞানৰ সৈতে সংযুক্ত; প্ৰসাদে পৰিপক্ব হয় আৰু যোগে স্থিৰ হয়। তাৰ পাছত শিৱৰ বিশ্বদেহ-ন্যাস—আকাশ শিৰ, সূৰ্য-চন্দ্ৰ-অগ্নি নয়ন, দিশসমূহ কৰ্ণ আদি—ভক্তি-কল্পনাত অদ্বৈত তত্ত্ব দৃঢ় কৰে। সাধনাক্ৰম: কৰ্মযজ্ঞ < তপোযজ্ঞ < জপযজ্ঞ < ধ্যানযজ্ঞ; ধ্যানে শিৱসান্নিধ্য প্ৰকাশ পায়। স্থূল বাহ্য লিঙ্গ কৰ্মকাণ্ডীৰ বাবে, সূক্ষ্ম অন্তৰ্লিঙ্গ জ্ঞানীৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ; অন্তৰবোধ নথকা কেৱল বাহ্য আৰোপণক সতৰ্ক কৰে। শেষত সিদ্ধান্ত: যি দেখা যায় সেয়া সকলো শিৱ; ভেদ কেৱল আভাস। শিৱৰ ত্ৰিবিধ দেহ—নিষ্কল, সকল-নিষ্কল, সকল—ৰূপোপাসনাৰ পৰা ধ্যানময় অদ্বৈতলৈ সাধকক নিবলৈ পথ দেখুৱায় আৰু পৰৱৰ্তী যন্ত্ৰ-ৰেখাত পূজাৰূপ আৰু যোগদৰ্শনৰ আলোচনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
সূত পুৰ্বভাগৰ শিৱকেন্দ্ৰিক উপদেশক তত্ত্বৰ পৰা আচৰণ-অনুষ্ঠানলৈ লৈ যায়। ভক্তি আৰু বিধি অনুসাৰে শিৱৰ স্বেচ্ছাপ্ৰকট বিগ্ৰহ প্ৰতিষ্ঠাৰ ফল বৰ্ণনা কৰে—স্কন্দ-উমাসহ স্থাপনাৰ পৰা দিব্য বিমান, বহু লোকত ভোগ আৰু শেষত মোক্ষ। তাৰ পিছত ধ্যানত শিৱদেহক তত্ত্ব-ভূতৰ মাতৃকা বুলি দেখুৱাই—প্ৰকৃতি, বুদ্ধি, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা, ইন্দ্ৰিয় আৰু পঞ্চভূত শিৱলীলা ৰূপে সৃষ্টি। পাছত নন্দীসহ, দিগম্বৰ শ্বেত কপালধাৰী, উগ্ৰ-ৰক্ষক ৰূপ, অৰ্ধনাৰীশ্বৰ, গুৰুৰূপ লকুলীশ্বৰ, ভস্মলিপ্ত কপালধাৰী আদি মূৰ্তিবিধান আৰু মন্ত্রসাধনা, বিশেষকৈ “ওঁ নমো নীলকণ্ঠায়”ৰ প্ৰাধান্য দিয়া হৈছে। শেষত জালন্ধৰান্তক আৰু ত্ৰিপুৰান্তক ৰূপ, ব্ৰহ্মা-ৱিষ্ণু স্থাপনাসহ লিঙ্গ-কৌস্মোগ্ৰ বৰ্ণনা কৰি কোৱা হয়—যথাবিধি প্ৰতিষ্ঠাই শিৱলোক আৰু শিৱসাযুজ্য প্ৰদান কৰে; পৰৱৰ্তী শৈৱ আচাৰৰ বাবে ভূমিকা সাজে।
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ঋষিসকলে সূতক লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ পুণ্য আৰু মাটিৰ পৰা ৰত্নলৈ শিৱালয় নিৰ্মাণৰ ফল বুজাবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে কয় যে সামৰ্থ্যতকৈ ভক্তি শ্ৰেষ্ঠ—সৰল কুটীৰ বা সৰু মন্দিৰো ভক্তিৰে পূজা কৰিলে ৰুদ্ৰলোক লাভ হয়; আৰু কৈলাস/মন্দৰ/মেৰু আদৰ্শৰ মহাপ্ৰাসাদে দিব্য ভোগ দি শেষত জ্ঞানযোগে শিৱসান্নিধ্য প্ৰদান কৰে। নাগৰ, দ্ৰাবিড়, কেশৰ আদি মন্দিৰশৈলী, ভগ্ন মন্দিৰৰ জীৰ্ণোদ্ধাৰ আৰু দেৱালয়-সেৱাক বিশেষ পুণ্য বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত শিৱক্ষেত্ৰৰ লক্ষণ আৰু যি পবিত্ৰ স্থানত মৃত্যুৰে মুক্তি হয় সেইবোৰৰ মাহাত্ম্য কোৱা হয়; দৰ্শন, স্পৰ্শ, প্ৰদক্ষিণা আৰু তীৰ্থস্নান/অভিষেকৰ ক্ৰমবৃদ্ধি ফল নিৰ্দেশ কৰা হয়। শেষত পদ্ম আৰু ষড়শ্ৰ মণ্ডলত প্ৰকৃতি, গুণ, ভূত, ইন্দ্ৰিয়, অহংকাৰ, বুদ্ধি, আত্মা আদি তত্ত্বৰ ন্যাসে মণ্ডলবিধি দেখুৱাই, ব্যক্ত-অব্যক্ত শিৱপূজাকেই পৰম মোক্ষসাধন বুলি সিদ্ধান্ত কৰি পৰৱৰ্তী ‘সৰ্বকামাৰ্থসাধন’ বিধিসমূহলৈ ভূমিকা ৰচনা কৰে।
उपलेपनादिकथनम् (Vastraputa-jala, Ahimsa, and Conduct in Shiva Worship)
সূতে ক’লে—শিৱক্ষেত্ৰত উপলেপন, অভ্যুক্ষণ, স্নান/অভিষেক আদি কৰ্ম ‘বস্ত্ৰপূত’ (কাপোৰে ছাঁকা) জলেৰে মাত্ৰ কৰিব লাগে; অপূত জলে সূক্ষ্ম জীৱৰ সংস্পৰ্শে পাপৰ সম্ভাৱনা থাকে, সেয়ে দেৱকাৰ্য শুদ্ধ জলেৰে সিদ্ধ কৰিব বুলি নিৰ্দেশ। গৃহস্থাশ্ৰমত ঝাড়ু দিয়া, কটা, পেষণ, জলসংগ্ৰহ আদি কৰ্মত হিংসাৰ সম্ভাৱনা দেখুৱাই ‘অহিংসা পৰো ধৰ্মঃ’ প্ৰতিপাদিত; অহিংসকৰ ফল বেদপাৰগৰ ফলতকৈ কোটি গুণ বুলি কৈ দয়া আৰু ভূতহিতৰতা প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শিৱপূজাত শিৱাৰ্থ পুষ্পহিংসা ব্যতিক্ৰমৰূপে অনুমত, কিন্তু নিষিদ্ধ হিংসা বর্জনীয়—বিশেষকৈ সন্ন্যাসী ব্ৰহ্মবাদীৰ বাবে। পাষণ্ডীৰ সামাজিক সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি, সৎসঙ্গমাত্ৰেও মহেশ্বৰাৰ্চনাৰ দ্বাৰা ৰুদ্ৰলোকপ্ৰাপ্তি—এই ভক্তিপ্ৰধান উপসংহাৰ।
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ঋষিসকলে সুধিলে—অল্পায়ু আৰু সীমিত সামৰ্থ্যৰ মানুহে মহাদেৱক কেনেকৈ পূজা কৰিব, যাঁৰ দৰ্শন দেবতাসকলেও দীঘল তপস্যাৰে কষ্টে পায়? সূতে ক’লে—এই শংকা যুক্তিসংগত; কিন্তু শিৱ শ্ৰদ্ধাৰে সুলভ, শ্ৰদ্ধাৰ দ্বাৰাই ‘দৰ্শন’ হয় আৰু উপাসকৰ অন্তৰ্ভাৱ অনুসাৰে ফল দিয়ে। অশুদ্ধ বা কুটিল উদ্দেশ্যৰ পূজাৰ নীচ ফল দেখুৱাই, তাৰ পিছত শুদ্ধ লিঙ্গপূজাৰ সংক্ষিপ্ত ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—লিঙ্গ আৰু পীঠ শোধন, আৱাহন, অৰ্ঘ্যাদি উপচাৰ, পবিত্ৰ দ্ৰৱ্যৰে অভিষেক, চন্দন-পুষ্প বিশেষকৈ বিল্বপত্ৰে অলংকাৰ, ধূপ আৰু বিভিন্ন নৈবেদ্য, প্ৰদক্ষিণা আৰু পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। শেষত ঈশান, তৎপুৰুষ/পুৰুষ, অঘোৰ, বামদেৱ, সদ্যোজাত—পঞ্চব্ৰহ্ম মন্ত্রে শিৱপূজা। দৰ্শন, শ্ৰৱণ, অনুমোদন বা ঘৃতদীপ দান, বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিকত, উৎকৃষ্ট লোক আৰু শেষত শিৱসায়ুজ্য দিয়ে; এই অধ্যায় ভক্তিতত্ত্বৰ পৰা দৈনন্দিন আচাৰলৈ সেতু।
शिवार्चनविधिः — देवतानां पाशुपतव्रतप्राप्तिः तथा पशुपाशविमोक्षणम् (अध्याय ८०)
ঋষিসকলে সূতক সোধে—দেৱতাসকলে কেনেকৈ পশুপতি শিৱক দর্শন কৰি ‘পশুত্ব’ ত্যাগ কৰি পাশবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল? সূতে কয়—পূৰ্বে দেৱতাসকলে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে গৰুড়াৰূঢ় হৰিৰ সংগে মেরু–কৈলাস প্ৰদেশলৈ গ’ল। মেরুগিৰি আৰু শিৱৰ দিব্যপুৰীৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা কৰি, ৰত্নময় প্ৰাকাৰ, বিমান, নৃত্য-গীত, অপ্সৰাগণ, গণেশালয় আৰু তডাগ-ৱাপীৰে শোভিত শিৱধামত তেওঁলোকে প্ৰৱেশ কৰে। পৰমেশ্বৰ বিমানের দ্বাৰত শিলাদতনয় নন্দীক প্ৰণাম কৰি, পশুপাশ-বিমোচনৰ বাবে মহেশ্বৰ-দৰ্শন প্ৰাৰ্থনা কৰে। নন্দীয়ে পাশুপত-ব্ৰতৰ ৰহস্য কয়—এই ব্ৰতে পশুত্ব নাথাকে; বাৰ দিন/মাহ/বছৰ আচৰণ কৰিলে পাশ ছিন্ন হয়। তাৰপিছত নন্দীয়ে তেওঁলোকক শম্ভুৰ সমীপলৈ নিয়ে; মহেশ্বৰে তেওঁলোকৰ পশুত্ব শোধন কৰি স্বয়ং পাশুপত-ব্ৰত উপদেশ দিয়ে। অম্বাসহিত ভৱ কৃপা কৰি দেৱতাসকলক পাশুপত কৰে; বাৰ বছৰৰ অন্তত তেওঁলোকে মুক্তপাশ হৈ নিজ নিজ স্থানলৈ যায়। অধ্যায়ে শিৱাৰ্চন-দীক্ষা-প্ৰসাদৰ ক্ৰম স্থাপন কৰি ব্ৰতক মোক্ষসাধন ৰূপে দৃঢ় কৰে।
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ঋষিসকলে বন্ধনমোচনকাৰী প্ৰাচীন পাশুপত লিঙ্গ-ব্ৰতৰ বিস্তাৰ সুধে। সূতে নন্দীৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ বৰ্ণনা কৰে, যি সনৎকুমাৰলৈ পূৰ্বে প্ৰকাশিত পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত; এই ব্ৰত মহাযজ্ঞতকৈও শ্ৰেষ্ঠ আৰু ভোগ-কল্যাণ তথা মোক্ষ দুয়ো প্ৰদানকাৰী বুলি প্ৰশংসিত। তাৰ পিছত পূজা-ক্রম: সৰু লিঙ্গ সাজি স্নান কৰোৱা, (উত্তম হলে) স্বৰ্ণ-ৰত্নখচিত পদ্মপীঠত স্থাপন, গায়ত্ৰীৰ সৈতে বিল্বপত্ৰ, পদ্ম আৰু অন্যান্য পুষ্প অৰ্পণ, লগতে গন্ধ-ধূপ-দীপ-নীৰাজন। দিশানুসাৰে শিৱৰ পঞ্চবক্ত্ৰ মন্ত্র (ঈশান, তৎপুৰুষ/পুৰুষ, অঘোৰ, বামদেৱ, সদ্যোজাত) মতে অৰ্পণ; পায়স, মহাচৰু আদি নৈবেদ্য আৰু ধৰ্ম্য উপহাৰ উল্লেখিত। মাহভিত্তিক লিঙ্গদ্ৰব্য—বজ্ৰ, মৰকত, মৌক্তিক, নীল, পদ্মৰাগ, গোমেদ, প্ৰৱাল, বৈদূৰ্য, পুষ্পৰাগ, সূৰ্যকান্ত, স্ফটিক—আৰু সহজ বিকল্প (ৰূপা, তামা/লোহা, শিল, কাঠ, মাটি) দিয়া হৈছে। নীতি-সংযম, পূৰ্ণিমা/অমাৱস্যাত উপবাস, বৰ্ষশেষত গোদান আৰু বৃষোৎসৰ্গ, আৰু পূজিত লিঙ্গৰ প্ৰতিষ্ঠা/দানৰ দ্বাৰা ব্ৰত সম্পূৰ্ণ; শেষত শিৱলোকপ্ৰাপ্তি আৰু ইষ্টসিদ্ধিৰ ফল প্ৰতিশ্ৰুত।
अध्याय ८२ — व्यपोहनस्तवः (पापव्यपोहन-स्तोत्रम्)
নৈমিষাৰণ্যত সূতে ঋষিসকলক ব্যপোহন-স্তৱৰ পৰম্পৰাগত প্ৰামাণ্য জনায়—নন্দীৰ মুখৰ পৰা কুমাৰে শুনি ব্যাসক ক’লে, আৰু সেই কথাই সূতে পুনৰুক্ত কৰে। স্তৱৰ আৰম্ভণিতে শিৱৰ পৰমাত্মস্বৰূপ, পঞ্চবক্ত্ৰ-পঞ্চব্ৰহ্মৰূপ, সৰ্বব্যাপী শান্ত জ্ঞানস্বৰূপ ধ্যান কৰি পাপনাশৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। তাৰ পাছত দেৱীৰ বহু নাম-ৰূপ (দাক্ষায়ণী, উমা, গৌৰী, কৌশিকী আদি) আৰু নন্দী, ভৃঙ্গী, স্কন্দ, বীৰভদ্ৰ, মাতৃগণসহ শিৱপৰিয়াল লৈ বিস্তৃত ‘শিৱভক্ত-মণ্ডল’ ঘোষণা কৰা হয়। আদিত্য, বায়ুতত্ত্ব, সিদ্ধ-যক্ষ-নাগ-বিদ্যাধৰ, ঋষি-পিতৃ-অপ্সৰা, গ্ৰহ-ৰাশি-নক্ষত্ৰ, ভূত-প্ৰমথ আদি সকলোকে শিৱপূজাপৰায়ণ বুলি প্ৰতিপাদন কৰি শিৱভক্তিক লোকতত্ত্ব আৰু দেৱতাসমেত ৰক্ষাকৱচৰূপে স্থাপন কৰা হয়। উপসংহাৰত প্ৰতিমাস পাঠ/শ্ৰৱণবিধি, ইষ্টফললাভ, ৰোগ-ভয়নাশ, অকালমৃত্যুনিবাৰণ আৰু মহাপাপীৰো পাৱনতা লাভৰ ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
ব্যপোহন-স্তৱ শ্ৰৱণ কৰি ঋষিসকলে লিঙ্গদান-সম্পৰ্কীয় ব্ৰতবিধি জানিব খোজে। সূতে নন্দীশ্বৰ-প্ৰোক্ত আৰু ব্যাস-পরম্পৰাৰে প্ৰচলিত শিৱব্ৰতৰ ব্যৱহাৰিক উপদেশ দিয়ে। মূল সাধনা ‘নক্তভোজন’—নিত্য কেৱল ৰাতিত আহাৰ—আৰু উভয় পক্ষৰ অষ্টমী-চতুৰ্দশীত শিৱপূজা, বছৰৰ শেষত ব্ৰাহ্মণভোজন। ভিক্ষা, অযাচিত, নক্ত—এই জীৱনপদ্ধতিসমূহৰ ভিতৰত নক্তক ‘উত্তম’ বুলি প্ৰশংসা কৰি ভূশয্যা, অগ্নিকার্য, স্নান, হৱিষ্যাহাৰ আদি সহায়ক তপস্যাও উল্লেখ কৰে। পাছত পুষ্যৰ পৰা মাৰ্গশীৰ্ষলৈ মাহে-মাহে ব্ৰতচক্ৰত অন্নপ্ৰস্তুতি, ঘৃত-ক্ষীৰ নৈবেদ্য, পূৰ্ণিমাত অভিষেক আৰু দান—বিশেষকৈ বিভিন্ন বৰ্ণৰ গোমিথুন—বিধান কৰা হয়; ফলস্বৰূপে অগ্নি, যম, চন্দ্ৰ, নিৰৃতি, বৰুণ, বায়ু, যক্ষ, ঈশান, সূৰ্য আৰু সোমলোক প্ৰাপ্তিৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত নৈতিক ব্ৰতসমূহৰ সাৰ দি, এই বাৰ্ষিক চক্ৰ ক্ৰমে বা উলটা ক্ৰমে পালন কৰিলে শিৱ-সাযুজ্য আৰু জ্ঞানযোগ লাভ হয় বুলি নিশ্চিত কৰি পৰৱৰ্তী ব্ৰত-পূজা বিস্তাৰৰ প্ৰসঙ্গ গঢ়ে।
Adhyaya 84: शिवव्रतकथनम् (Uma–Maheshvara Vrata, Shula-dana, and Month-wise Ekabhakta Vrata)
সূতে ঋষিসকলক জনায়—সৰ্বজীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে ঈশ্বৰে উপদেশ দিয়া শিৱব্ৰত ইয়াত বৰ্ণিত। পূৰ্ণিমা, অমাৱস্যা, অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশীত ৰাতিৰ ভোজন-নিয়ম/উপবাস, হৱিষ্যভোজন আৰু ভৱ (শিৱ) পূজাৰ বিধান আছে। বছৰৰ অন্তত সামৰ্থ্য অনুসাৰে সোণ-ৰূপ-তাম্ৰৰ উমা–মহেশ্বৰ প্ৰতিমা নিৰ্মাণ কৰি প্ৰতিষ্ঠা, ব্ৰাহ্মণভোজন, দক্ষিণা দান কৰি, ৰুদ্ৰালয়ত ছত্ৰ-চামৰ আদি ৰাজোপচাৰে সৈতে ব্ৰতসমৰ্পণ কৰিব লাগে। নাৰীৰ বাবে ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু নিয়ত উপবাস; ফলত ভৱানী-শিৱৰ সৈতে সাৰূপ্য-সায়ুজ্য, পুৰুষৰো ৰুদ্ৰ-সায়ুজ্য লাভ হয়। তাৰ পিছত শূলদান—ত্ৰিশূল সাজি অৰ্পণ, পদ্মপূজা আৰু ব্ৰাহ্মণক দান—মহাপ্ৰায়শ্চিত্ত ৰূপে প্ৰশংসিত। মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা কাৰ্তিকলৈ মাহে মাহে বৃষভ, শূল, ৰথ, প্ৰতিমা, কৈলাস-প্ৰতিকৃতি, ব্ৰহ্ম-ৱিষ্ণু চিহ্নযুক্ত লিংগমূৰ্তি, গৃহদান, ধান্য/তিল ‘পৰ্বত’ দান আৰু শেষত মহামেরু-ব্ৰতৰ বিস্তৃত প্ৰতিষ্ঠা; অন্তত শিৱৰ মোক্ষপ্ৰতিজ্ঞা পুনৰ উচ্চাৰিত।
उमामहेश्वरव्रतं—पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं, न्यासः, जपविधिः, सदाचारः, विनियोगः
সূতে কয় যে সকলো ব্ৰতৰ ভিতৰত পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰে উমাপতি (শিৱ)ৰ পূজা সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, আৰু ব্ৰত-সমাপ্তিৰ নিশ্চিত উপায় জপ। ঋষিসকলে মন্ত্ৰৰ শক্তি আৰু বিধি সুধিলে, সূতে শিৱে পাৰ্বতীক দিয়া উপদেশ বৰ্ণনা কৰে—প্ৰলয়ত সকলো লয় হয়, তথাপি বেদ-শাস্ত্ৰ পঞ্চাক্ষৰত সুৰক্ষিত থাকে। শিৱে বাচক–বাচ্য তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰি মন্ত্ৰক অল্পাক্ষৰ-মহাৰ্থ, বেদসাৰ আৰু মোক্ষপ্ৰদ বুলি স্তুতি কৰে। তাৰ পিছত ঋষি-ছন্দ-দেৱতা, বীজ/শক্তি, স্বৰ-বৰ্ণ-স্থান নিৰ্ণয়, লগতে উৎপত্তি–স্থিতি–সংহাৰ ন্যাস, কৰ/দেহ/অঙ্গ ন্যাস, দিগ্বন্ধন আৰু ষড়ঙ্গ ন্যাসৰ বিধান দিয়া হয়। গুৰুসেৱা, দক্ষিণা, দীক্ষাচাৰ, পুরশ্চৰণ সংখ্যা, প্ৰাণায়াম, জপস্থান আৰু ফলবৃদ্ধি, মালা, আৰু বাচিক/উপাংশু/মানস জপভেদ কোৱা হৈছে। শেষত সদাচাৰ, আহাৰ-শুচিতা, গুৰুভক্তি আৰু আৰোগ্য-আয়ু-শান্তি-গ্ৰহপীড়া নিবারণ আদি বিনিয়োগ উল্লেখ কৰি, এই বিধি শ্ৰৱণ/উপদেশে পৰম গতি লাভ হয় বুলি উপসংহাৰ কৰে।
ध्यानयज्ञः, संसार-विष-निरूपणम्, पाशुपतयोगः, परा-अपरा विद्या, चतुर्वस्था-विचारः (अध्यायः ८६)
ঋষিসকলৰ অনুৰোধত সূতে শিৱৰ উপদেশ বৰ্ণনা কৰে—সঁচা ‘বিষ’ হ’ল সংসাৰ; ই অবিদ্যা, কামনা আৰু কৰ্মজনিত দেহধাৰণৰ দ্বাৰা পোষিত। গৰ্ভবাসৰ পৰা মানুহৰ বিভিন্ন অৱস্থা, তিৰ্যক যোনি, ৰাজনৈতিক সংঘাত, দেৱলোকৰ প্ৰতিযোগিতা আৰু স্বৰ্গৰ অনিত্যতা পৰ্যন্ত সৰ্বত্ৰ দুঃখৰ ব্যাপকতা দেখুৱাই বৈৰাগ্য স্থাপন কৰা হৈছে। তাৰ পিছত মুক্তিৰ পথ হিচাপে পাশুপত-ব্ৰত আৰু পঞ্চাৰ্থ-জ্ঞানসমৰ্থ যোগ বৰ্ণিত; কেৱল জ্ঞানেই পাপ দহি কৰ্মবন্ধন ছিন্ন কৰে। পৰা-অপৰা বিদ্যাৰ ভেদ, হৃদয়-পদ্মত অন্তৰ্মুখ ধ্যান, নাড়ী-প্ৰাণ, আৰু জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি-তুৰীয় অৱস্থাৰ আলোচনা কৰি শিৱক তুৰীয়াতীত আৰু অন্তৰ্যামী বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। অহিংসা, সত্য, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ আদি যম আৰু ভূত-তত্ত্বত শিৱৰূপ ধ্যানৰ বিধান আছে। শেষত জ্ঞান-ধ্যানকেই সংসাৰৰ একমাত্ৰ ঔষধ বুলি ঘোষণা কৰি, এই উপদেশ শ্ৰৱণ/অধ্যয়নে ব্ৰহ্ম-সায়ুজ্য লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে; পঞ্চাক্ষৰ-কেন্দ্ৰিত শৈৱ সাধনাৰ বাবে ই ভূমিকা।
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
সূত ক’লে—পূৰ্বৰ উপদেশ শুনি ঋষিসকলে ভয়-ভক্তিৰে পিনাকী শিৱক প্ৰণাম কৰে। হিমৱতীৰ সৈতে মহাদেৱে কেনেকৈ ‘ক্ৰীড়া’ কৰে—এই প্ৰশ্ন উঠাত শিৱে সূক্ষ্ম তত্ত্ব বুজাই দিয়ে: দেহধাৰী জীৱে মায়া আৰু কৰ্মৰ অধীনত বন্ধন-মোক্ষ অনুভৱ কৰে, কিন্তু আত্মা তত্ত্বতঃ কেতিয়াও বন্ধ নহয়। বিদ্যা—শ্ৰুতি-স্মৃতিৰ জ্ঞানতত্ত্ব আৰু স্থিৰশক্তি তেওঁৰেই ভিতৰত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি তেওঁ প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত ‘আজ্ঞা’ নামৰ নিত্য পঞ্চবক্ত্ৰা দিৱ্যশক্তিৰ বৰ্ণনা হয়, যি নানা ৰূপে সৰ্বত্ৰ ব্যাপি মোক্ষাভিমুখ গতি আৰম্ভ কৰায়। পিছত ভবানীয়ে মায়া আঁতৰাই দৰ্শকসকলক মুক্ত কৰে আৰু উমা-শংকৰ পৰমাৰ্থত অভিন্ন বুলি গ্ৰন্থে স্থিৰ কৰে। প্ৰভুৰ প্ৰসাদে মোক্ষ তৎক্ষণাৎ, বয়স বা জন্মভেদ নেদেখি; বন্ধন আৰু বিমোচন দুয়ো কৰোঁতা জগদীশ্বৰ শিৱেই। শেষত সিদ্ধসকলে ৰুদ্ৰক বিশ্বৰূপে স্তৱ কৰি অম্বিকাৰ কৃপাৰে সায়ুজ্য লাভ কৰে।
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—যোগীসকলে অণিমা আদি সিদ্ধি কেনেকৈ লাভ কৰে? সূতে দুৰ্লভ পঞ্চবিধ পাশুপত-যোগ উপদেশ দিয়ে কয়—চিত্তস্থিৰতা, পদ্মাসনৰ ভাবনা, আৰু শক্তি/ৰুদ্ৰ-বিন্যাসসহ উমাপতিৰ ধ্যান; ইয়াৰ ফলত অনুত্তৰ জ্ঞান উদয় হয়। তেওঁ অষ্টসিদ্ধি উল্লেখ কৰি স্পষ্ট কৰে যে অসংখ্য কৰ্মকাণ্ডে নহয়, যোগসাধনাতেই এই সিদ্ধি হয়। তাৰ পিছত বিষয় সিদ্ধিৰ ওপৰত উঠি পৰম লক্ষ্য—অপৱৰ্গ আৰু শিৱ-সাযুজ্য—বৰ্ণনা কৰে; পুৰুষ সূক্ষ্ম, সৰ্বব্যাপী, ইন্দ্ৰিয়গুণাতীত, যোগদৃষ্টিত উপলব্ধ। গৰ্ভাধান, ভ্ৰূণবিকাশ, জন্ম, নৰক আৰু কৰ্মানুসাৰে পুনর্জন্মৰ নৈতিক-বিৱৰণ দি সংসাৰভয়ৰ ঔষধ ধ্যানকেই বুলি কোৱা হয়। শেষত প্ৰাণ, অপান, ব্যান, উদান, সমানলৈ পঞ্চ আহুতিৰ অন্তৰ্হোম দেখুৱাই ৰুদ্ৰক প্ৰাণ আৰু হৃদয়স্থিত বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ সৈতে এক বুলি স্থাপন কৰে। ভস্মধাৰণসহ শৈৱাচাৰ আৰু পাঠ-শ্ৰৱণক পৰম পদপ্ৰাপ্তিৰ উপায় বুলি প্ৰশংসা কৰি পৰৱৰ্তী শৈৱ সাধনাৰ সৈতে সংযোগ ঘটায়।
Adhyaya 89: शौचाचारलक्षणम् — सदाचार, भैक्ष्यचर्या, प्रायश्चित्त, द्रव्यशुद्धि, आशौच-निर्णय
সূতে শৌচ আৰু সদাচাৰক যোগী তথা শৈৱজীৱনৰ মূল আধাৰ বুলি নিৰূপণ কৰে। মান-অপমানত সমতা, যম-নিয়ম, সত্য আৰু মানসিক শুদ্ধিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁ ভিক্ষাচৰ্যা, সিদ্ধি-স্থৈৰ্যদায়ক আহাৰ, গুৰু-বন্দনা আৰু গুৰুসন্নিধিত নিষিদ্ধ আচৰণ বৰ্ণনা কৰে। দেবদ্ৰোহ, গুৰুদ্ৰোহ আদি দোষৰ বাবে স্তৰভেদে প্ৰায়শ্চিত্ত—বিশেষকৈ প্ৰণৱজপ—নিৰ্দেশিত। তাৰ পিছত দ্ৰব্যশুদ্ধিৰ বিস্তৃত বিধান: জল, বস্ত্ৰ, ধাতু, পাত্ৰ আৰু গৃহ/যজ্ঞোপকৰণৰ শোধন, লগতে ভোজন, নিদ্ৰা, থু বা অশুচি-সংস্পৰ্শৰ পিছত পুনঃশুদ্ধিৰ নিয়ম। শেষ ভাগত সম্পৰ্ক আৰু বৰ্ণভেদ অনুসাৰে সূতক-প্ৰেতাশৌচৰ কাল, ৰজস্বলাৰ আচাৰ-নিষেধ, শুদ্ধি উপায় আৰু দিনগণনাৰে গৰ্ভসম্ভৱৰ ধাৰণা দিয়া হৈছে। সদাচাৰ শ্ৰৱণ-প্ৰবচনক ব্ৰহ্মলোকপ্ৰদ পুণ্য বুলি প্ৰশংসা কৰি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
সূতে যতিসকলৰ বাবে শিৱপ্ৰোক্ত বিশেষ প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান বৰ্ণনা কৰে। পাপ বাক্, মন আৰু দেহজাত ত্ৰিবিধ আৰু ই সদায় সংসাৰবন্ধন বৃদ্ধি কৰে; সাৱধান সাধকৰ বাবে যোগ পৰম শক্তি, যাৰ দ্বাৰা জ্ঞানীসকলে অবিদ্যা জয় কৰি পৰম পদ লাভ কৰে। তাৰ পিছত ভিক্ষুসকলৰ ব্ৰত-উপব্ৰত, অপৰাধ অনুসাৰে প্ৰায়শ্চিত্তৰ ধাপ, কামপ্ৰেৰিত স্ত্ৰীসঙ্গৰ বাবে প্ৰাণায়ামসহ সান্তপন আৰু তাৰ পিছত কৃচ্ছ্ৰ, আৰু পুনঃপুনঃ শুদ্ধ হৈ শাসিত আশ্ৰমজীৱনত ঘূৰি অহাৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। অসত্য নিষিদ্ধ; চৌৰ্য মহাধর্মবিৰোধী আৰু হিংসাসম বুলি নিন্দা কৰা হৈছে—কাৰণ ধন প্ৰাণৰ সৈতে জড়িত। গম্ভীৰ দোষত দীঘলীয়া চন্দ্ৰায়ণ বিধান। কৰ্ম-ৱচন-চিত্তত অহিংসাই মুখ্য; সূক্ষ্ম জীৱক অনিচ্ছাকৃত হানি হ’লে কৃচ্ছ্ৰাতিকৃচ্ছ্ৰ বা চন্দ্ৰায়ণ। ৰাতি-দিন স্ৰাৱভেদে পৃথক প্ৰাণায়াম-উপবাস, নিষিদ্ধ আহাৰৰ তালিকা, আৰু ভংগত প্ৰাজাপত্য-কৃচ্ছ্ৰ। শেষত শুদ্ধ যতি মাটি-সোণ সমদৰ্শী হৈ সৰ্বভূতহিতত লীন হৈ পুনর্জন্মাতীত শাশ্বত ধাম লাভ কৰে।
अध्याय 91: अरिष्ट-लक्षण, मृत्यु-संस्कार, पाशुपत-धारणा तथा ओङ्कार-उपासना
সূত ক’লে—এতিয়া ‘অৰিষ্ট-লক্ষণ’ বৰ্ণনা কৰা হৈছে; ইয়াৰ দ্বাৰা যোগীসকলে মৃত্যুৰ সমীপতা চিনে। প্ৰথমে খগোলীয়/দৃষ্টি-সম্পৰ্কীয় অপশকুন (অৰুন্ধতী-ধ্ৰুৱ নেদেখা, দিনতে নক্ষত্ৰ দেখা, মেঘ নথকাৰেও বিজুলী), ছায়া-বিকাৰ, দেহ-গন্ধ, ইন্দ্ৰিয়-ক্ষয়, হঠাৎ স্থূলতা-কৃশতা, আৰু স্বপ্ন-চিহ্ন (দক্ষিণ দিশলৈ টানি নিয়া, অশুভ নাৰী-আকৃতি, গহ্বৰত পতন, অস্ত্ৰধাৰী কৃষ্ণ-পুরুষ) আদিৰে আয়ু-ক্ষয়ৰ সময় সূচোৱা হৈছে। তাৰ পাছত উপায়—কাল উপস্থিত হ’লে শোক ত্যাগ কৰি শুচি হৈ একান্ত সমদেশত বহি মহেশ্বৰক নমস্কাৰ কৰিব; নিৰ্বাত দীপশিখাৰ দৰে স্থিৰ হৈ ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু শ্বেত ধ্যান কৰিব। তাৰ পিছত ওঙ্কাৰ-যোগৰ ত্ৰিমাত্ৰা (অ-উ-ম), প্লুতমাত্ৰা আৰু অমাত্ৰ ‘শিৱ-পদ’ৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা; প্ৰণৱ ধনু, আত্মা শৰ আৰু লক্ষ্য ব্ৰহ্ম/শিৱ-পদ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত মৃত্যুকালে প্ৰণৱ-ধ্যান, ৰুদ্ৰ-নমস্কাৰ, অবিমুক্ত/শ্ৰীপৰ্বত আদি ক্ষেত্ৰ-সম্পৰ্কীয় মুক্তিমাৰ্গ আৰু শিৱসাযুজ্যৰ প্ৰতিজ্ঞা বৰ্ণিত।
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ঋষিসকলে সূতক অবিমুক্তক্ষেত্ৰ (কাশী/বারাণসী)ৰ মাহাত্ম্য সুধিবলৈ কয়। সূতে শিৱ-পাৰ্বতীৰ আগমন, অবিমুক্তেশ্বৰৰ প্ৰাকট্য আৰু দিব্য উদ্যান তথা পবিত্ৰ পৰিৱেশৰ কাব্যময় বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত শিৱে পাৰ্বতীক ক্ষেত্ৰ-ৰহস্য উপদেশ দিয়ে—অবিমুক্ত তেওঁৰ নিত্যপুৰী, সকলো মহাতীৰ্থতকৈ শ্ৰেষ্ঠ; ইয়াৰ সীমাৰ ভিতৰত দেহত্যাগ কৰিলে ধৰ্মক অৱহেলা কৰা বা সংসাৰাসক্ত লোকেও নিশ্চিত মোক্ষ লাভ কৰে। পাছত গোপ্ৰেক্ষক, হিৰণ্যগৰ্ভ, স্বৰ্লিঙ্গেশ্বৰ, সংগমেশ্বৰ, মধ্যমেশ্বৰ, শুক্ৰেশ্বৰ, ব্যাঘ্ৰেশ্বৰ, জাম্বুকেশ্বৰ, শৈলেশ্বৰ আদি প্ৰধান লিঙ্গ-তীৰ্থৰ তালিকা আৰু তাৰে তাৰক ফল কোৱা হয়। শিৱে অভিষেক (মহাস্নানসহ), বিল্ব-পুষ্প, নৈবেদ্য, জাগৰণ, প্ৰদক্ষিণা আৰু ৰুদ্ৰবীজ-পঞ্চাক্ষৰ জপৰ বিধান দি শিৱসাযুজ্যৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। শেষত পাৰ্বতীৰ পূজা আৰু সূতৰ ফলশ্ৰুতি কাশীকেন্দ্ৰিত শৈৱাচাৰৰ পুণ্য প্ৰতিপাদন কৰে।
अन्धकानुग्रहः—शूलारोपणं, रुद्रस्मरण-फलम्, तथा गाणपत्य-प्रदानम् (अध्याय 93)
ঋষিসকলে সোধে—মন্দৰৰ চাৰুকন্দৰত দমিত অন্ধকে মহেশ্বৰৰ পৰা ‘গাণপত্য’ কেনেকৈ লাভ কৰিলে? সূতে পটভূমি কয়—ব্ৰহ্মাৰ বৰে অবধ্য হৈ অন্ধকে ত্ৰৈলোক্য জয় কৰি ইন্দ্ৰক ভয় দেখালে। দেৱগণ নাৰায়ণক অগ্ৰে ৰাখি মন্দৰত শৰণ লৈ শিৱক নিবেদন কৰে। শিৱ গণেশ্বৰসকলৰ সৈতে অন্ধকৰ সন্মুখলৈ গৈ অসুৰসমূহক ভস্ম কৰি শূলৰে অন্ধকক বিদ্ধ কৰে। শূলাগ্ৰত অৱস্থাত অন্ধকৰ অন্তৰত সাত্ত্বিক ভাব জাগে; ৰুদ্ৰস্মৰণৰ মহত্ত্ব বুজি সি শিৱস্তৱ কৰে। কৰুণাময় নীললোহিত শিৱে বৰ বিচাৰিবলৈ কয়; অন্ধকে ‘দুৰ্লভ শ্ৰদ্ধা’ যাচনা কৰে। শিৱে তাক শ্ৰদ্ধা আৰু ‘গাণপত্য’ দান কৰে; দেৱসকলে সেই প্ৰতিষ্ঠাৰ সাক্ষী হয়। এই কাহিনিয়ে দেখুৱায়—দমন নহয়, শিৱানুগ্ৰহে শৰণাগত জীৱৰ ৰূপান্তৰেই মুখ্য।
अन्धक-हिरण्याक्ष-प्रसङ्गः, वराहावतारः, दंष्ट्राभूषणं च
ঋষিসকলে তিনিটা সংযুক্ত বিষয় সোধে—অন্ধকৰ পিতৃৰূপে হিৰণ্যাক্ষৰ পৰিচয়, বিষ্ণুৰ হাতে তাৰ বধ, আৰু বৰাহৰ দংশ্ট্ৰা কেনেকৈ মহাদেৱৰ ভূষণ হ’ল। সূতে কয়—হিৰণ্যকশিপুৰ ভ্ৰাতা হিৰণ্যাক্ষে দেৱতাক জয় কৰি পৃথিৱীক বান্ধি ৰসাতললৈ টানি নিয়ে। দেৱসকলৰ আৰ্ত প্ৰাৰ্থনাত বিষ্ণুৱে যজ্ঞ-বৰাহ ৰূপ ধৰি দংশ্ট্ৰাৰ অগ্ৰভাগত দৈত্যক বধ কৰে, ভূদেৱীক উদ্ধাৰ কৰি জগত-ব্যৱস্থা পুনঃ স্থাপন কৰে। ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণে বৰাহক ধাৰক, ৰক্ষক আৰু জগদাধাৰ বুলি বিস্তৃত স্তৱ কৰে। বিষ্ণু প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত দংশ্ট্ৰাৰ ভাৰতে পীড়িত পৃথিৱীয়ে সেই দংশ্ট্ৰা তাতে এৰি দিয়ে; শিৱ (ভৱ) সংযোগবশত দেখি তাক গ্ৰহণ কৰি বক্ষস্থলত ভূষণৰূপে ধাৰণ কৰে। অধ্যায়ে সূচায়—এই ‘অঙ্গ-বিভাগ’ আৰু ভূষণধাৰণ কেৱল কাহিনি নহয়, পৰমেশ্বৰৰ মুক্তিদায়িনী লীলা; আগলৈ শিৱচিহ্নৰ মহত্ত্ব আৰু ভক্তি-ৱিপ্ৰমুক্তিৰ উপদেশ উন্মোচিত হ’ব।
Varaha-Pradurbhava Context: Prahlada’s Bhakti, Narasimha’s Ugra-Form, and Shiva’s Sharabha Intervention
ঋষিসকলে সূতক সোধে—নৃসিংহে হিৰণ্যকশিপুক কেনেকৈ বধ কৰিলে। সূতে প্ৰহ্লাদৰ আজীৱন নাৰায়ণভক্তিৰ বৰ্ণনা কৰে; তাত ক্ৰুদ্ধ হিৰণ্যকশিপুৱে নানা উপায়ে প্ৰহ্লাদক হত্যা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে, কিন্তু দিৱ্য ৰক্ষাৰ বাবে সকলো চেষ্টা বিফল হয়। তাৰ পিছত বিষ্ণু নৃসিংহৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ তীক্ষ্ণ নখে হিৰণ্যকশিপুক সংহাৰ কৰে; কিন্তু নৃসিংহৰ ভয়ংকৰ গর্জন আৰু সীমাহীন বহুৰূপী তেজে ত্ৰিলোক কঁপাই তোলে, দেৱতা আৰু জীৱসমূহ ভীত হয়। দেৱগণে গভীৰ স্তৱ কৰি তেওঁক স্থূল-সূক্ষ্মাতীত পৰম তত্ত্ব আৰু অৱতাৰৰ উৎস বুলি মানে, তথাপি শান্তি নাহে। সেয়ে ব্ৰহ্মা আৰু দেৱগণ মন্দৰ পৰ্ব্বতত মহাদেৱৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই বিস্তৃত ৰুদ্ৰস্তুতিত শিৱক কালকাল, সৰ্বৰূপ, অন্তক আৰু অন্তৰ্যামী বুলি নামধাৰে বন্দনা কৰে। শিৱে অভয় দান কৰি শৰভৰূপ ধৰি নৃসিংহৰ উগ্ৰ শক্তি শমায়; নৃসিংহ শান্ত হয় আৰু জগতৰ ব্যৱস্থা পুনঃ স্থাপিত হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই শৈৱ স্তৱ পাঠ/শ্ৰৱণে ৰুদ্ৰলোক আৰু ৰুদ্ৰসান্নিধ্যৰ আনন্দ লাভ হয়।
अध्याय ९६: शरभ-प्रादुर्भावः, नृसिंह-दर्पशमनम्, विष्णोः शिवस्तुतिः, फलश्रुति
ঋষিসকলে সূতক সোধে—মহাদেৱে কেনেকৈ ‘শৰভ’ নামৰ অতি ঘোৰ বিকৃত ৰূপ ধাৰণ কৰিলে? সূতে কয়—দেৱতাসকলৰ প্ৰাৰ্থনাত শিৱে নৃসিংহৰ উগ্ৰ তেজ আৰু দৰ্প শমাবলৈ বীৰভদ্ৰক নিযুক্ত কৰিলে আৰু ভৈৰৱ-স্বৰূপো প্ৰকাশ কৰিলে। বীৰভদ্ৰে অৱতাৰ-পরম্পৰা স্মৰণ কৰাই নৃসিংহক সান্ত্বনা দিব খোজে, কিন্তু অহংকাৰত নৃসিংহে সংহাৰ-প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তেতিয়া শিৱতেজ ‘শৰভ’ ৰূপে ব্যক্ত হৈ পাখিৰ আঘাত আদি দ্বাৰা নৃসিংহৰ বল নষ্ট কৰে। পৰৱশ বিষ্ণুৱে শিৱক অষ্টোত্তৰ শতনাম-ভাবত স্তৱ কৰি ‘যদা যদা মম অজ্ঞানম অহংকাৰদূষিতম’ বুলি শমন-প্ৰাৰ্থনা কৰে। দেৱতাসকলেও সদাশিৱৰ পৰতত্ত্ব স্তৱ কৰে; শেষত পাঠ-শ্ৰৱণৰ ফল—বিঘ্ননাশ, ব্যাধিশমন, শান্তি আৰু শিৱজ্ঞান-প্ৰকাশ—বৰ্ণিত।
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
নৈমিষাৰণ্যত ঋষিসকলে সূতক সুধে—জটামৌলি, ভগনেত্ৰহৰ হৰে জলন্ধৰক কেনেকৈ বধ কৰিলে? সূতে বৰ্ণনা কৰে যে জলমণ্ডলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা জলন্ধৰে তপোবলে অপাৰ পৰাক্ৰম লাভ কৰি দেব-গন্ধৰ্ব-যক্ষ-ৰাক্ষস আৰু ব্ৰহ্মাকো জয় কৰি বিষ্ণুৰ সৈতে দীঘলীয়া যুদ্ধ কৰে; শেষত বিষ্ণুকো পৰাজিত কৰি শংকৰক ‘অজিত’ বুলি চেলেঞ্জ দিয়ে। ব্ৰহ্মবচন ৰক্ষা আৰু জগত্-ৰক্ষাৰ ধৰ্মত শিৱ নন্দী-গণসহ যুদ্ধ গ্ৰহণ কৰে। অহংকাৰত জলন্ধৰে নিজৰ বলৰ গৰ্ব (ইন্দ্ৰাদিৰ নিগ্ৰহ, গঙ্গা-নিৰোধ, গৰুড়-বন্ধন, স্ত্ৰীহৰণ আদি) প্ৰকাশ কৰে; শিৱে নেত্ৰাগ্নিৰে তাৰ ৰথ দগ্ধ কৰি, পদাঙ্গুষ্ঠে সমুদ্ৰত ৰথচক্ৰ সৃষ্টি কৰি দানৱক যুদ্ধলৈ আহ্বান কৰে। জলন্ধৰে সুদৰ্শনসদৃশ চক্ৰ ধৰিবলৈ যেতিয়া আগবাঢ়ে, সেই চক্ৰতেই দ্বিখণ্ডিত হৈ পতিত হয়; তাৰ ৰক্ত ৰুদ্ৰনিয়োগত মাংসসদৃশ হৈ ‘ৰক্তকুণ্ড’ৰ দৰে দেখা যায়। দেবতাসকলে জয়ধ্বনি কৰে; ফলশ্ৰুতি—‘জলন্ধৰবিমৰ্দন’ পঢ়া/শুনা/শুনোৱাত শিৱগণ-সম্পৰ্কীয় সিদ্ধি আৰু শিৱানুগ্ৰহ লাভ হয়, আৰু নিৰ্ণায়ক শক্তি শিৱকৃপাই—এই ভাব দৃঢ় হয়।
देवैर्विष्णोः शरणागमनम्—शिवलिङ्गस्थापनं, शिवसहस्रनामस्तवः, सुदर्शनचक्रप्रदानं च
ঋষিসকলে সূতক সোধে—বিষ্ণুৱে মহেশ্বৰৰ পৰা সুদৰ্শন চক্ৰ কেনেকৈ লাভ কৰিলে? সূতে ক’লে—দৈত্যসকলে সৰ্বভূতক বিধ্বস্ত কৰিলে; পৰাজিত দেৱতাসকলে বিষ্ণুৰ শৰণ লৈ তেওঁক একমাত্ৰ ৰক্ষক বুলি স্তৱ কৰে। বিষ্ণুৱে ক’লে—জলন্ধৰ-বধৰ বাবে ত্ৰিপুৰাৰি শিৱে গঢ়া ভয়ংকৰ ৰথাঙ্গ (চক্ৰ) আৱশ্যক; সেয়ে তেওঁ মহাদেৱক শৰণ ল’বলৈ স্থিৰ কৰে। হিমালয়ৰ পবিত্ৰ শিখৰত বিশ্বকৰ্মা-নিৰ্মিত দিৱ্য শিৱলিঙ্গ স্থাপন কৰি সুগন্ধি দ্রব্য, পুষ্প আদিৰে অভিষেক কৰে; ভবাদি নামৰে অগ্নিহোত্ৰ সম্পন্ন কৰি বিস্তৃত শিৱসহস্ৰনাম স্তৱ জপ কৰে। শিৱে পৰীক্ষাৰ্থে এটা পদ্ম লুকুৱাই থয়; পূৰ্ণ অৰ্পণ-ব্ৰত ভংগ নকৰিবলৈ বিষ্ণুৱে নিজৰ চকু উলিয়াই সেই ঠাইত অৰ্পণ কৰে আৰু ‘পদ্মাক্ষ’ নাম পায়। তাৰপাছত শিৱ জ্বলি উঠা ভয়ংকৰ ৰূপে প্ৰকট হৈ দেৱকাৰ্য সিদ্ধ কৰে, সূৰ্যপ্ৰভ সুদৰ্শন চক্ৰ দান কৰে আৰু যুদ্ধত অশান্তি আৰু অনুচিত ক্ষমা ধৰ্মহানিকৰ বুলি উপদেশ দিয়ে। শিৱে বৰ দান কৰি দেৱ-অসুৰৰ মাজত বিষ্ণুৰ ভবিষ্যৎ যশ আৰু উমা/হৈমৱতীৰ কৃপাৰে সম্পর্ক-সামঞ্জস্যৰ ইঙ্গিত কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই সহস্ৰনামৰ শ্ৰৱণ-পাঠ আৰু পূজাত মহাযজ্ঞসম পুণ্য আৰু পৰমগতি লাভ হয়; জলন্ধৰ-বধৰ পৰৱৰ্তী কাহিনিৰ ভূমিকা গঢ়ে।
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ঋষিসকলে সূতক দেৱীৰ উৎপত্তি আৰু তেওঁৰ অচল পতিব্ৰতা ধৰ্মৰ কাহিনী ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে—তেওঁ কেনেকৈ সতী হ’ল, দক্ষৰ যজ্ঞ কেনেকৈ ধ্বংস হ’ল, আৰু শম্ভুলৈ কেনেকৈ অৰ্পিত হ’ল। সূতে পৰম্পৰা (ব্ৰহ্মা→দণ্ডিন→ব্যাস→সূত) উল্লেখ কৰি তত্ত্ব স্থাপন কৰে—লিঙ্গেই ভগৱান, তমসাতীত জ্যোতি; বেদীৰ সৈতে সংযুক্ত হ’লে সেয়াই অৰ্ধনাৰীশ্বৰ ৰূপে শিৱ-শক্তিৰ এক বাস্তৱতা প্ৰকাশ কৰে। সেই একত্বৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ উৎপত্তি, ৰুদ্ৰৰ পৰা জ্ঞানোপদেশ লাভ, আৰু শিৱাধিষ্ঠিত চৈতন্যত সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ বৰ্ণিত হয়। তাৰ পাছত দক্ষৰ অহংকাৰ আৰু উমাপতিৰ প্ৰতি তিৰস্কাৰ, সতীৰ যোগাগ্নিত দেহত্যাগ, তপস্যাৰে পাৰ্বতী ৰূপে পুনর্জন্ম, আৰু শিৱক্ৰোধত দক্ষযজ্ঞৰ আকস্মিক বিনাশ কোৱা হৈছে। অধ্যায়ে শূন্য যজ্ঞকর্মৰ সমালোচনা কৰি দেৱাপৰাধৰ ফল, ধৰ্মস্থাপন আৰু কেৱল কৰ্মকাণ্ডতকৈ ভক্তি-জ্ঞানৰ প্ৰাধান্য সূচায়।
दक्षयज्ञध्वंसः—वीरभद्रप्रेषणं, देवविष्ण्वोः पराजयः, पुनरनुग्रहः
ঋষিসকলে সূতক সোধে—দধীচিৰ বচনৰ পাছত মহেশ্বৰে বিষ্ণুক জয় কৰিও যজ্ঞত কেনেকৈ আচৰণ কৰিলে? সূতে দক্ষযজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। ৰুদ্ৰই দেৱতা আৰু মুনিগণক দগ্ধ কৰিলে; তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই বীৰভদ্ৰক প্ৰেৰণ কৰিলে। বীৰভদ্ৰ ৰোমজগণসহ কনখলৰ যজ্ঞৱাটত প্ৰৱেশ কৰি যূপাদি ধ্বংস কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ অঙ্গভঙ্গ কৰে—ভগৰ নেত্ৰ উৎপাতন, পূষণৰ দন্তভঙ্গ আদি; ইন্দ্ৰ-অগ্নি-যম আদি পৰাজিত হয়। বিষ্ণুৰ সৈতে ভয়ংকৰ যুদ্ধ হয়; বিষ্ণুৰ যোগবলজাত বহু দিব্যদেহ শমিত হয় আৰু চক্ৰ স্তম্ভিত হয়। যজ্ঞ মৃগৰূপে পলায়ন কৰে; দক্ষৰ শিৰচ্ছেদ হৈ অগ্নিত দহন হয়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই ক্ৰোধশমনলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে; শিৱ বৃষধ্বজ সগণ প্ৰকট হৈ হতা দেৱতাসকলক পূৰ্বৱৎ দেহ দিয়ে, দক্ষৰ শিৰ স্থাপন কৰি বৰ প্ৰদান কৰে; দক্ষ স্তুতি কৰি গণপত্য লাভ কৰে। অধ্যায়ে যজ্ঞধৰ্মৰ শুদ্ধি, দেৱতাসকলৰ পুনঃস্থাপন আৰু শিৱানুগ্ৰহ-প্ৰধান শৈৱমাৰ্গ সূচায়।
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ঋষিসকলে সতীদেৱীৰ পুনর্জন্মৰ কাহিনী সোধে—হিমৱতৰ কন্যা হৈমৱতী (উমা/পাৰ্বতী) কেনেকৈ জন্মিল আৰু শিৱক পতিৰূপে কেনেকৈ লাভ কৰিলে। সূতে ক’লে—দেৱীয়ে মেনাৰ দেহ আশ্ৰয় কৰি স্বইচ্ছাৰে হৈমৱতীৰূপে অৱতীৰ্ণ হ’ল; গিৰিৰাজে সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিলে। বাৰ বছৰত সি ভগ্নীসকলৰ সৈতে তপস্যা আৰম্ভ কৰে; অপৰ্ণা, একপৰ্ণা, একপাটলা আদি নামৰ দ্বাৰা তপোব্ৰতৰ ভেদ বৰ্ণিত হয় আৰু অনন্য ভক্তিত শিৱানুগ্রহ সহজলভ্য বুলি প্ৰকাশ পায়। সেই সময়তে দানৱ তাৰকে ব্ৰহ্মাৰ বৰত বল পাই বিষ্ণুকো জয় কৰিলে; দেৱসকলে ভয়াতুৰ হৈ বৃহস্পতিলৈ বিলাপ কৰে। ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে—উমা-শিৱৰ যোগত স্কন্দ জন্মিব আৰু সিয়েই তাৰকবধ কৰিব। দেৱকাৰ্য সিদ্ধিৰ বাবে ইন্দ্ৰই কামদেৱক শিৱ-উমা সংযোগ ঘটাবলৈ আদেশ দিয়ে; মদনে ৰতি আৰু বসন্তসহ শিৱাশ্ৰমলৈ গৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু ত্ৰ্যম্বকে তৃতীয় নয়নৰ অগ্নিত তাক দগ্ধ কৰে। ৰতিৰ শোক দেখি শিৱে বৰ দিয়ে—মদন অমূৰ্ত হৈ থাকিব আৰু ভৱিষ্যতে বাসুদেৱ (বিষ্ণু) সম্পৰ্কীয় শাপ-প্ৰসঙ্গত পুত্ৰৰূপে পুনৰ লাভ হ’ব। এই অধ্যায়ে পাৰ্বতীতপ, স্কন্দোৎপত্তি আৰু তাৰকবধৰ কাহিনীধাৰাৰ ভূমিকা স্থাপন কৰি, কামদহনৰ দ্বাৰা শিৱৰ বৈৰাগ্য আৰু ঐশ্বৰ্য প্ৰতিপাদন কৰে।
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
সূতে বৰ্ণনা কৰে—পাৰ্বতীৰ কঠোৰ তপস্যাত শিৱ প্ৰসন্ন হয়। ব্ৰহ্মা তেওঁৰ আশ্ৰমলৈ আহি লোকতাপকাৰী তপ বন্ধ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু কয় যে শিৱ নিজেই তেওঁক বৰিব। তাৰ পিছত শিৱ দ্বিজৰূপে আহি পাৰ্বতীক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু স্বয়ংবৰত সৌম্য ৰূপে প্ৰকাশ পোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। হিমালয়ে স্বয়ংবৰ ঘোষণা কৰাত দেৱতা, ঋষি, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, নাগ আৰু তত্ত্বসমূহ সমবেত হয়। অলংকৃত পাৰ্বতীৰ সন্মুখত শিৱ শিশু হৈ তেওঁৰ কোলাত শুই পৰে; দেৱসকলে সন্দেহ কৰি আক্রমণ কৰে। ইন্দ্ৰ, অগ্নি, যম, বৰুণ, বায়ু, সোম, কুবেৰ, ঈশান, ৰুদ্ৰ, আদিত্য, বসু আৰু চক্ৰধাৰী বিষ্ণু পৰ্যন্ত শিৱলীলাে স্তম্ভিত হয়; পূষণৰ দাঁত শিৱদৃষ্টিত খসে। ব্ৰহ্মা সত্য বুজি শিৱক বুদ্ধি-অহংকাৰৰ মূল, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু আৰু প্ৰকৃতি/দেৱীৰ আদিকাৰণ বুলি স্তৱ কৰে আৰু মোহিত দেৱসকলৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰে। শিৱ তেওঁলোকক মুক্ত কৰি আশ্চৰ্য দিৱ্যৰূপ দেখুৱাই দৰ্শনৰ বাবে দিৱ্যচক্ষু দান কৰে; ফুল, দুন্দুভি, স্তোত্ৰ আৰু পাৰ্বতীৰ মালাৰে পূজিত হৈ শিৱৰ পৰমত্ব প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মাই কৃতাঞ্জলি হৈ মহাদেৱক বিবাহ আৰম্ভ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে সন্মতি দিতেই ব্ৰহ্মাই তৎক্ষণাৎ ৰত্নময় দিৱ্য নগৰীক বিবাহ-স্থল ৰূপে নিৰ্মাণ কৰে। তাত দেবমাতা আৰু দেবপত্নী, নাগ-গৰুড়, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ, সমুদ্ৰ, পৰ্বত, মেঘ, মাস-বছৰ, বেদ, মন্ত্ৰ, যজ্ঞ আৰু অসংখ্য অপ্সৰা সমবেত হয়—ই ব্যক্তিগত ক্ৰিয়া নহয়, বিশ্বব্যাপী মহোৎসৱ। জটা, চন্দ্ৰচূড়, ত্ৰিনেত্ৰ, নীলকণ্ঠ আদি শৈৱলক্ষণসহ অগণিত গণেশ্বৰ আৰু নামধাৰী গণ একত্ৰিত হয়। বিষ্ণুৱে অলংকৃত গিৰিজাক নগৰীত আনিয়ে শিৱক তত্ত্ববংশ ক’য়—ৰুদ্ৰৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ উদ্ভৱ, আৰু জগত ৰুদ্ৰৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত। ব্ৰহ্মাই হোতা/পুৰোহিত হৈ অগ্নিসাক্ষীতে বৈদিক মন্ত্ৰে প্ৰদক্ষিণা, আহুতি আদি সম্পন্ন কৰি দিৱ্য দম্পতীৰ বিধিবদ্ধ সংযোগ ঘটায়। তাৰ পাছত শিৱ নন্দী আৰু গণসহ অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰ কাশীলৈ যায়। পাৰ্বতীয়ে মাহাত্ম্য সুধিলে শিৱ কয়—অবিমুক্তত পাপক্ষয় হয়, আৰু তাত মৃত্যু হ’লে অপুনৰাৱৃত্তি-মোক্ষ লাভ হয়। শেষত তেওঁ সেই পবিত্ৰ উদ্যানৰ ইঙ্গিত দিয়ে য’ত গজবক্ত্ৰ বিনায়ক দানৱৰ বিঘ্ন ৰোধ কৰি দেবকাৰ্য নিৰ্বিঘ্ন কৰিবলৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়—আগন্তুক কাশীমাহাত্ম্য আৰু বিনায়কৰ ভূমিকাৰ সূচনা।
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ঋষিসকলে সূতক সোধে—হস্তিমুখ বিনায়ক গণেশ্বৰ কেনেকৈ জন্মিল আৰু বিঘ্নৰ ওপৰত তেওঁৰ শক্তি কিয় ইমান মহান। সূতে এক মহাকালিক সন্ধিৰ কথা কয়, য’ত ইন্দ্ৰ-উপেন্দ্ৰসহ দেৱতাসকলে দৈত্যপ্ৰেৰিত বিঘ্ন-উপদ্ৰৱ নিবাৰণ কৰি ধৰ্ম ৰক্ষাৰ উপায় বিচাৰে। ইয়াত ‘বিঘ্ন’ কেৱল দুর্ভাগ্য নহয়, কৰ্মফল নিয়ন্ত্ৰণকাৰী নিয়ম; দেৱসকল অবিঘ্ন থাকিবলৈ, মানুহে পুত্ৰলাভ আৰু কৰ্মসিদ্ধি পাবলৈ শিৱস্তৱ কৰা আৰু গণপ/বিঘ্নেশৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হওঁৱা উচিত। তাৰ পাছত দেৱতাসকলে শিৱক বিস্তৃতভাৱে স্তৱ কৰে—তাঁক কাল, কালাগ্নিৰুদ্ৰ, ওঁকাৰ, বেদ, পঞ্চাক্ষৰ আৰু গুণাতীত পৰতত্ত্ব ৰূপে চিনাক্ত কৰি। শেষত ফলশ্ৰুতি—ভক্তিৰে এই দেৱকৃত শিৱস্তৱ পাঠ বা শিক্ষা কৰিলে পৰম পদ লাভ হয়; পৰৱৰ্তী অংশত বিঘ্নেশ্বৰাৰ বিশেষ উৎপত্তি আৰু কাৰ্য বৰ্ণিত হ’ব।
Devas Praise Śiva; Gaṇeśa Manifests as Vighneśvara and Receives the Primacy of Worship
সূতে বৰ্ণনা কৰে—দেৱসকলে পিনাকধাৰী মহেশ্বৰ শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম কৰিলে, শিৱে কৰুণাদৃষ্টিৰে আশীৰ্বাদ আৰু বৰ প্ৰদান কৰিলে। নিজৰ কাৰ্যৰক্ষা বিচাৰি দেৱসকলে অনুৰোধ কৰে যে যিসকলে দেৱদ্ৰোহী আৰু যজ্ঞাদি পবিত্ৰ কৰ্মত বিঘ্ন ঘটায়, সিহঁতক বাধা দিয়া হওক। তেতিয়া শিৱে গণেশ্বৰ/বিনায়ক ৰূপ ধাৰণ কৰে; দেৱ-গণসমূহে পুষ্পবৃষ্টি কৰি গজমুখ, আয়ুধধাৰী, শুভলক্ষণসম্পন্ন প্ৰভুৰ স্তৱ কৰে। তেজস্বী শিশুৰূপ গণেশ প্ৰকট হয়; শিৱ আৰু অম্বিকাই তেওঁক সন্মান কৰে। শিৱে তেওঁক বিশ্বকাৰ্য দায়িত্ব দিয়ে—অধৰ্মকৰ্মত, বিশেষকৈ দোষযুক্ত যজ্ঞ, অনুচিত শিক্ষা-অধ্যয়ন আৰু ধৰ্মচ্যুত লোকৰ কৰ্মত বিঘ্ন সৃষ্টি কৰা, আৰু সকলো বয়সৰ ভক্তক ৰক্ষা কৰা। এই অধ্যায়ত বিঘ্নৰ ওপৰত গণেশৰ সাৰ্বভৌম অধিকাৰ আৰু প্ৰথম পূজাৰ প্ৰাধান্য স্থাপন কৰা হৈছে: তেওঁৰ পূজা নোহোৱাকৈ শ্ৰৌত, স্মাৰ্ত আৰু লৌকিক কৰ্ম নিষ্ফল; পূজাৰে সিদ্ধি আৰু মান লাভ হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা শৈৱ বিধিৰ যুক্তি প্ৰকাশ পায়—যথাযথ পূৰ্বাঙ্গে ধৰ্ম সুৰক্ষিত হ’লে তেতিয়াহে লিঙ্গপূজা ফলপ্ৰদ হয়।
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ঋষিসকলে শম্ভুৰ নৃত্যাৰম্ভৰ কাৰণ আৰু স্কন্দৰ অগ্ৰজ-সম্পৰ্কিত প্ৰসঙ্গ জানিব খোজে। সূতে দাৰুকাসুৰৰ বৰ্ণনা কৰে—তপস্যাৰে শক্তি লাভ কৰি সি দেৱতা আৰু দ্বিজসকলক পীড়া দিয়ে। ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে উমাপতি শিৱৰ শৰণ লৈ দাৰুক-বধ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে গিৰিজাক অনুৰোধ কৰে; দেৱী শিৱদেহত প্ৰৱেশ কৰি উগ্ৰ শক্তিৰূপ ধাৰণ কৰে। শিৱে তৃতীয় নয়নৰ পৰা কালী (কালকণ্ঠী)ক সৃষ্টি কৰে; কালী দাৰুকক বধ কৰিও ক্ৰোধাগ্নিৰে জগতক অস্থিৰ কৰে। তেতিয়া শিৱ শ্মশানত বালৰূপে কান্দি প্ৰকট হয়; দেৱীয়ে স্তন্যদান কৰি কালীৰ ক্ৰোধ শমায়। সেই বাল ক্ষেত্ৰপাল হয় আৰু অষ্টমূৰ্তিৰ সংকেত দিয়া হয়। শেষত সন্ধ্যাকালে শিৱ প্ৰেতগণৰ সৈতে তাণ্ডৱ কৰে; দেৱী নৃত্যামৃত পান কৰি প্ৰসন্ন হয়, দেৱসকলে কালী আৰু পাৰ্বতীক প্ৰণাম কৰে।
Upamanyu’s Tapas, Shiva’s Indra-Form Test, and the Bestowal of Kshiroda and Gaṇapatya
ঋষিসকলে সূতক সুধিলে—উপমন্যুৱে কেনেকৈ গণপত্য আৰু ক্ষীৰোদ (দুধ-সমুদ্ৰ) বৰ লাভ কৰিলে? সূতে ক’লে—শৈশৱত দুধৰ তীব্ৰ আকাঙ্ক্ষাত সি মাতৃক সুধিছিল; মাতৃয়ে ক’লে, সমৃদ্ধি মহাদেৱৰ পূৰ্বপূজা আৰু বৰ্তমান কৃপাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ। তেতিয়া উপমন্যুৱে হিমালয়ত ঘোৰ তপস্যা কৰি লোকসমূহ কঁপাই তোলে। কাৰণ জানি বিষ্ণু শিৱক সমীপ কৰে; শিৱ অনুগ্ৰহ দিবলৈ মনস্থ কৰিলেও প্ৰথমে পৰীক্ষাৰ্থে ইন্দ্ৰৰূপে প্ৰকট হয়। ইন্দ্ৰৰূপী শিৱে বৰৰ লোভ দেখাই ৰুদ্ৰভক্তি ত্যাগ কৰিবলৈ কয়; উপমন্যুৱে পঞ্চাক্ষৰী জপ কৰি ছলনা চিনে আৰু শিৱনিন্দাক মহাপাপ বুলি ঘোষণা কৰে। সি অথৰ্বাস্ত্ৰশক্তিৰে প্ৰতিশোধত উদ্যত হ’লে শিৱে বাধা দি স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি দুধ আৰু অন্নাদিৰ বিশাল সাগৰ প্ৰকাশ কৰে। শিৱ-পাৰ্বতীয়ে পুত্ৰস্নেহে তাক গ্ৰহণ কৰি অমৰত্ব, স্থায়ী গণপত্য, যোগৈশ্বৰ্য আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যা দান কৰে। শেষত অচল শ্ৰদ্ধা আৰু নিত্য সান্নিধ্যৰ প্ৰাৰ্থনা পূৰ্ণ কৰি শিৱ অন্তৰ্ধান হয়—ভক্তিৰ পৰা জ্ঞান-মুক্তিলৈ আদৰ্শ দেখুৱাই।
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ঋষিসকলে সূতক সোধে—সহজ কৰ্মত প্ৰসিদ্ধ শ্ৰীকৃষ্ণে কেনেকৈ দিব্য পাশুপত-জ্ঞান আৰু পাশুপত-ব্ৰত লাভ কৰিলে? সূতে কয়—বাসুদেৱ স্বেচ্ছা অৱতাৰী হ’লেও মানুহৰ দৰে দেহশুদ্ধি কৰি ধৌম্যৰ জ্যেষ্ঠ ঋষি উপমনুৰ ওচৰলৈ ভক্তিভাৱে গৈ প্ৰণাম আৰু প্ৰদক্ষিণা কৰিলে। উপমনুৰ কেৱল দৃষ্টিতেই কৃষ্ণৰ দেহ আৰু কৰ্মমল নাশ হ’ল; ভস্মলিপ্ত তেজস্বী উপমন্যু তত্ত্বশক্তিৰ সৈতে একাত্ম হৈ প্ৰসন্ন হৈ দিব্য পাশুপত-জ্ঞান দান কৰিলে। এক বছৰ তপস্যাৰ পাছত কৃষ্ণে গণসহ মহেশ্বৰক দৰ্শন কৰি সাম্ব পুত্ৰলাভৰ বৰ পালে; তাৰপাছত পাশুপত ঋষিসকল তেওঁৰ সৈতে যোগসম্বন্ধত স্থিৰ থাকিল। তাৰপিছত মোক্ষাভিমুখ দানবিধি কোৱা হয়—সুৱৰ্ণমেখলা, দণ্ডাধাৰ, পাখা, লেখনসামগ্ৰী, ক্ষুৰ/কাঁচি, পাত্ৰ আৰু ধাতু আদি সামৰ্থ্য অনুসাৰে ভস্মধাৰী পাশুপত যোগীক দান কৰিব লাগে। ফল—পাপক্ষয়, বংশোন্নতি, ৰুদ্ৰপদপ্ৰাপ্তি; আৰু পাঠ-শ্ৰৱণত বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি।