Adhyaya 51
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
সূতে মহাকূটৰ ভিতৰত থকা দেবকূটৰ বৰ্ণনা দিয়ে—সোণ-ৰত্নৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল, দিব্য গছ-গছনি আৰু ফুলভৰা জলপ্ৰপাতৰে পৰিপূৰ্ণ। তাৰ মাজত ভূতবন, অসংখ্য ভূতগণৰ নিবাস; তাত মহাদেৱৰ আয়তন স্ফটিকদ্বাৰ, ৰত্নসিংহাসন আৰু অলংকৃত মণ্ডপেৰে শোভিত। প্ৰমথ, সিদ্ধ, ঋষি, দেৱ, গন্ধৰ্ব আৰু ব্ৰহ্মাও বাদ্যধ্বনি আৰু জয়ধ্বনিৰ সৈতে শিৱৰ নিত্য পূজা কৰে। তাৰ পিছত কৈলাসক কুবেৰলোক আৰু মন্দাকিনীক সোণালী পদ্ম, ৰত্নসোপানযুক্ত, অপ্সৰা আৰু যক্ষ-গন্ধৰ্ব নাৰীৰ সেবাৰে বিভূষিত নদী হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হয়। মন্দাকিনীৰ তীৰত ৰুদ্ৰপুৰী আদি শিৱধাম আছে, য’ত শিৱে নিজকে বহু ৰূপে প্ৰকাশ কৰি অম্বাৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে। শেষত কোৱা হয়—শিৱৰ আয়তন প্ৰতিটো দ্বীপ, পৰ্বত, বন আৰু নদীতীৰত অসংখ্য; আগন্তুক পুণ্যস্থানসমূহৰ বিস্তৃত তালিকাৰ ভূমিকা ইয়াত গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनविन्यासोद्देशस्थानवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवकूटे गिरौ मध्ये महाकूटे सुशोभने हेमवैडूर्यमाणिक्यनीलगोमेदकान्तिभिः
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গ মহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘ভুবনবিন্যাসত নিৰ্দেশিত স্থানবৰ্ণনা’ নামৰ পঞ্চাশতম অধ্যায়। সূত ক’লে—দেৱকূট পৰ্বতৰ মাজত শোভাময় মহাকূট স্বৰ্ণ, বৈডূৰ্য, মাণিক্য, নীল আৰু গোমেদ ৰত্নৰ কান্তিৰে দীপ্ত আছিল।
Verse 2
तथान्यैर्मणिमुख्यैश् च निर्मिते निर्मले शुभे शाखाशतसहस्राढ्ये सर्वद्रुमविभूषिते
তদ্ৰূপ অন্য শ্ৰেষ্ঠ ৰত্নৰেও সেয়া নিৰ্মিত—নিৰ্মল আৰু শুভ; শতসহস্ৰ শাখাৰে সমৃদ্ধ আৰু সকলো ধৰণৰ বৃক্ষৰে বিভূষিত।
Verse 3
चम्पकाशोकपुंनागवकुलासनमण्डिते पारिजातकसम्पूर्णे नानापक्षिगणान्विते
সেয়া চম্পক, অশোক, পুংনাগ, বকুল আৰু আসন বৃক্ষৰে মণ্ডিত; পাৰিজাত পুষ্পে পৰিপূৰ্ণ আৰু নানাবিধ পক্ষীগণৰে সংযুক্ত আছিল।
Verse 4
नैकधातुशतैश्चित्रे विचित्रकुसुमाकुले नितम्बपुष्पसालम्बेन्-ऐकसत्त्वगणान्विते
সেই স্থান শত শত ধাতুৰ বৈচিত্ৰ্যৰে ৰঙীন, বিস্ময়কৰ বৰ্ণৰ কুসুমেৰে পৰিপূৰ্ণ, আৰু নিতম্ববস্ত্ৰৰ দৰে ঝুলন্ত পুষ্পমালাৰে শোভিত আছিল; তাত পতি পৰমেশ্বৰ এক তত্ত্বত একাগ্ৰ, একভাবসম্পন্ন গণসমূহে ভৰি আছিল।
Verse 5
विमलस्वादुपानीयेन्-ऐकप्रस्रवणैर्युते निर्झरैः कुसुमाकीर्णैर् अनेकैश् च विभूषिते
সেই স্থান বহু নিৰ্ঝৰেৰে শোভিত আছিল—প্ৰত্যেকটো একে নিৰ্মল উৎসৰ পৰা ওলাইছিল; সিহঁতৰ জল পবিত্ৰ আৰু মধুৰ, আৰু কুসুমেৰে আৱৃত হৈ নানাভাৱে সেই ধামক অলংকৃত কৰিছিল।
Verse 6
पुष्पोडुपवहाभिश् च स्रवन्तीभिर् अलंकृते स्निग्धवर्णं महामूलम् अनेकस्कन्धपादपम्
ফুল আৰু পদ্মকলি কঢ়িয়াই নিয়া প্ৰবাহমান স্ৰৱন্তীৰে সেই স্থান অলংকৃত আছিল; তাত এটা মহাবৃক্ষ আছিল—স্নিগ্ধ দীপ্ত বৰ্ণৰ, গভীৰ মূলবিশিষ্ট, আৰু বহু কাণ্ড-শাখাৰে বিস্তৃত—যেন সৃষ্টিজগতত পতি পৰমেশ্বৰক ধাৰণ কৰা পবিত্ৰ আধাৰ।
Verse 7
रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् तत्र भूतवनं नाम नानाभूतगणालयम्
সেই মনোৰম অঞ্চল অবিৰল ছাঁয়াৰে ঘন, দহ যোজন পৰিধিৰ মণ্ডলত বিস্তৃত আছিল। তাত ‘ভূতবন’ নামৰ এখন বন আছিল—নানাবিধ ভূত-গণৰ আলয়, যিসকল পতি প্ৰভুৰ অধীনত তেওঁৰ গণসেৱক।
Verse 8
महादेवस्य देवस्य शङ्करस्य महात्मनः दीप्तमायतनं तत्र महामणिविभूषितम्
তাত দেৱদেৱ, মহাত্মা শংকৰ—মহাদেৱৰ—দীপ্তিময় আয়তন আছিল; সি মহামণিৰ অলংকাৰৰে জ্যোতিষ্মান হৈ ঝলমল কৰিছিল।
Verse 9
हेमप्राकारसंयुक्तं मणितोरणमण्डितम् स्फाटिकैश् च विचित्रैश् च गोपुरैश् च समन्वितम्
সেই ধাম সোণালী প্ৰাকাৰেৰে আৱৰা, মণিমণ্ডিত তোৰণেৰে শোভিত, আৰু বিচিত্ৰ স্ফটিক-নির্মাণ আৰু উচ্চ গোপুৰেৰে সমন্বিত আছিল।
Verse 10
सिंहासनैर्मणिमयैः शुभास्तरणसंयुतैः क्षितावितस्ततः सम्यक् शर्वेणाधिष्ठितैः शुभैः
তাৰ পিছত ভূমিত ৰত্নময় সিংহাসনসমূহ শুভ আচ্ছাদনেৰে সজ্জিত কৰি সঠিকভাৱে সজোৱা হৈছিল—সেই মঙ্গল আসনসমূহত স্বয়ং শৰ্ব (শিৱ) অধিষ্ঠিত আছিল।
Verse 11
अम्लानमालानिचितैर् नानावर्णैर् गृहोत्तमैः मण्डपैः सुविचित्रैस् तु स्फाटिकस्तम्भसंयुतैः
বহুৰঙীয়া নুমলিন মালাৰ ঢেৰ, উৎকৃষ্ট গৃহ, আৰু স্ফটিক স্তম্ভযুক্ত অতি বিচিত্ৰ মণ্ডপেৰে সেই পবিত্ৰ ধাম শোভিত আছিল।
Verse 12
संयुतं सर्वभूतेन्द्रैर् ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रपूजितैः वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः
সেইজন সৰ্বভূত-ইন্দ্ৰসকলৰ সৈতে সংযুক্ত, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আৰু উপেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা পূজিত, আৰু বৰাহ, গজ, সিংহ, ঋক্ষ, শাৰ্দূল আৰু কৰভ-মুখধাৰী সেবকেৰে পৰিবৃত আছিল।
Verse 13
गृध्रोलूकमुखैश्चान्यैर् मृगोष्ट्राजमुखैरपि प्रमथैर्विविधैः स्थूलैर् गिरिकूटोपमैः शुभैः
আৰু আন প্ৰমথো আছিল—কিছুমান গৃধ্ৰ আৰু উলূক-মুখধাৰী, কিছুমান মৃগ, উষ্ট্ৰ আৰু অজ-মুখধাৰী; তেওঁলোক নানাৰূপী, স্থূলদেহী, শুভ আৰু গিৰিশিখৰসম উচ্চ আছিল।
Verse 14
करालैर्हरिकेशैश् च रोमशैश् च महाभुजैः नानावर्णाकृतिधरैर् नानासंस्थानसंस्थितैः
তেওঁলোক ভয়ংকৰ আছিল—হৰিত-হলুদ কেশধাৰী, ৰোমশ দেহবিশিষ্ট আৰু মহাবাহু। নানা বৰ্ণ আৰু আকৃতি ধাৰণ কৰি, নানা প্ৰকাৰ গঠন আৰু স্বভাৱত স্থিত (প্ৰভুৰ গণ) আছিল।
Verse 15
दीप्तास्यैर् दीप्तचरितैर् नन्दीश्वरमुखैः शुभैः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशैर् अणिमादिगुणान्वितैः
তেওঁলোক শুভ আছিল—দীপ্ত মুখবিশিষ্ট, দীপ্ত কৰ্ম-চৰিত্ৰসম্পন্ন, নন্দীশ্বৰৰ নেতৃত্বত। ব্ৰহ্মা-ইন্দ্ৰ- বিষ্ণুৰ ন্যায় দীপ্তিমান, আৰু অণিমা আদি যোগসিদ্ধিত সমন্বিত—পশু (জীৱ) ক পাশ (বন্ধন) পাৰ কৰোৱা পৰম পতিৰ সেৱক।
Verse 16
अशून्यममरैर्नित्यं महापरिषदैस् तथा तत्र भूतपतेर्देवाः पूजां नित्यं प्रयुञ्जते
সেই পবিত্ৰ ধাম কেতিয়াও শূন্য নহয়—চিৰকাল অমৰগণ আৰু মহাপৰিষদে পৰিপূৰ্ণ। তাত দেৱগণে সৰ্বভূতৰ পতি ভূতপতিক নিত্য অবিচ্ছিন্ন পূজা কৰে।
Verse 17
झर्झरैः शङ्खपटहैर् भेरीडिण्डिमगोमुखैः ललितावसितोद्गीतैर् वृत्तवल्गितगर्जितैः
ঝৰঝৰ-বাদ্য, শঙ্খ, পটহ, ভেৰী, ডিণ্ডিম আৰু গোমুখ-নাদৰ সৈতে; ললিত লয়ত উঠি-মৃদুভাৱে নামি অহা গীত, আৰু তালবদ্ধ লাফ-ঝাঁপ আৰু গম্ভীৰ গর্জনত—পশুৰ পাশ শিথিল কৰা পতি-পরমেশ্বৰৰ সন্মানত মঙ্গল উৎসৱধ্বনি উঠিল।
Verse 18
पूजितो वै महादेवः प्रमथैः प्रमथेश्वरः सिद्धर्षिदेवगन्धर्वैर् ब्रह्मणा च महात्मना
নিশ্চয়েই প্ৰমথেশ্বৰ মহাদেৱক প্ৰমথগণে পূজা কৰিলে; সিদ্ধ, ঋষি, দেৱ আৰু গন্ধৰ্বগণেও, আৰু মহাত্মা ব্ৰহ্মাও। এইদৰে সকলো স্তৰৰ সত্তাই সদা পূজ্য পতিকে সন্মান জনালে।
Verse 19
उपेन्द्रप्रमुखैश्चान्यैः पूजितस्तत्र शंकरः विभक्तचारुशिखरं यत्र तच्छङ्खवर्चसम्
তাত উপেন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱসকলে শংকৰক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে। য’ত সুন্দৰভাৱে বিভক্ত শিখৰসমূহে শঙ্খবৰ্চস নামৰ পবিত্ৰ ধাম দীপ্তিমান, তাত দেৱগণে বন্ধিত পশুজীৱৰ পাশ ছেদনকাৰী পশুপতিক বন্দনা কৰে।
Verse 20
कैलास कैलासो यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः निवासः कोटियक्षाणां तथान्येषां महात्मनाम्
সেই কৈলাস—পৰ্বতৰাজ কৈলাস—মহাত্মা যক্ষৰাজ কুবেৰাৰ নিবাস। তাত কোটি কোটি যক্ষ আৰু আন আন মহৎ সত্তাৰো বাসস্থান আছে।
Verse 21
तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत् तस्मिन्नायतने सोमः सदास्ते सगणो हरः
তাতো দেৱদেৱ ভৱৰ এক বিশাল আয়তন (মন্দিৰ) আছে। সেই পবিত্ৰ আয়তনত সোম সদায় বিরাজ কৰে, আৰু হৰ নিজৰ গণসমেত চিৰকাল তাতেই অৱস্থিত থাকে।
Verse 22
यत्र मन्दाकिनी नाम नलिनी विपुलोदका सुवर्णमणिसोपाना कुबेरशिखरे शुभे
য’ত কুবেৰাৰ শুভ শিখৰত ‘মন্দাকিনী’ নামৰ পদ্মভৰা সৰোবৰ আছে—বিপুল জলে পৰিপূৰ্ণ—আৰু যাৰ তীৰত সোণ আৰু মণিৰ সোপান নিৰ্মিত।
Verse 23
जांबूनदमयैः पद्मैर् गन्धस्पर्शगुणान्वितैः नीलवैडूर्यपत्रैश् च गन्धोपेतैर्महोत्पलैः
জাঁবূনদ সোণময় পদ্ম—সুগন্ধ আৰু কোমল স্পৰ্শগুণে সমন্বিত—আৰু নীল বৈডূৰ্য ৰত্নসদৃশ পত্রযুক্ত, সুগন্ধে পৰিপূৰ্ণ মহোৎপলসমূহে (সেই স্থান শোভিত)।
Verse 24
तथा कुमुदषण्डैश् च महापद्मैर् अलंकृता यक्षगन्धर्वनारीभिर् अप्सरोभिश् च सेविता
সেইদৰে ই কুমুদৰ গুচ্ছ আৰু মহাপদ্মেৰে অলংকৃত আছিল আৰু যক্ষ-গন্ধৰ্ব নাৰীসকল আৰু অপ্সৰাসকলৰ দ্বাৰা সেবিতা হৈছিল।
Verse 25
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसकिन्नरैः उपस्पृष्टजला पुण्या नदी मन्दाकिनी शुभा
দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু কিন্নৰসকলৰ স্পৰ্শে পবিত্ৰ হোৱা জলধাৰাযুক্ত শুভ আৰু পূণ্যময় মন্দাকিনী নদী; ই পাশবদ্ধ পশুক পতি—শিৱ—ভক্তিৰে মুক্তিপথলৈ শুদ্ধ কৰে।
Verse 26
तस्याश्चोत्तरपार्श्वे तु भवस्यायतनं शुभम् वैडूर्यमणिसम्पन्नं तत्रास्ते शङ्करो ऽव्ययः
তাৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত ভবৰ শুভ আয়তন আছে, বৈডূৰ্য-মণিৰে সমৃদ্ধ; তাত অব্যয় শংকৰ বিরাজমান—জগতৰ উদয়-লয়তো অচল পতি।
Verse 27
द्विजाः कनकनन्दायास् तीरे वै प्राचि दक्षिणे वनं द्विजसहस्राढ्यं मृगपक्षिसमाकुलम्
হে দ্বিজসকল, কানকনন্দা নদীৰ তীৰত—পূব দিশে, দক্ষিণ ভাগত—এটা বন আছিল; ই সহস্ৰ দ্বিজে সমৃদ্ধ আৰু মৃগ-পক্ষীৰে পৰিপূৰ্ণ; শিৱ-সান্নিধ্যৰ পুণ্যক্ষেত্ৰ হ’বলৈ যোগ্য আছিল।
Verse 28
तत्रापि सगणः साम्बः क्रीडते ऽद्रिसमे गृहे नन्दायाः पश्चिमे तीरे किंचिद् वै दक्षिणाश्रिते
সেই ঠাইতো সাঁম্বে নিজৰ গণসকলৰ সৈতে পৰ্বতসম গৃহত ক্ৰীড়া কৰে; নন্দা নদীৰ পশ্চিম তীৰত, অলপ দক্ষিণাভিমুখে। সেই পুণ্য পৰিসৰত গণ-সান্নিধ্যৰে প্ৰভুৰ লীলা অনুভৱ হয় আৰু পাশবদ্ধ পশু পতি—শিৱ—পথলৈ আকৃষ্ট হয়।
Verse 29
पुरं रुद्रपुरी नाम नानाप्रासादसंकुलम् तत्रापि शतधा कृत्वा ह्य् आत्मानं चाम्बया सह
ৰুদ্ৰপুৰী নামে এখন নগৰ আছিল, নানা প্ৰাসাদেৰে পৰিপূৰ্ণ। তাতো প্ৰভু শিৱে অম্বা (শক্তি)-সহ নিজৰ ৰূপ শতধা বিস্তাৰ কৰিলে।
Verse 30
क्रीडते सगणः साम्बस् तच्छिवालयम् उच्यते एवं शतसहस्राणि शर्वस्यायतनानि तु
য’ত সাম্ব—অর্থাৎ শক্তিযুক্ত শিৱ—নিজ গণসমেত ক্ৰীড়া কৰে, সেই স্থান ‘শিৱালয়’ বুলি কোৱা হয়। এইদৰে শৰ্ব (শিৱ)-ৰ পবিত্ৰ আয়তন লক্ষ লক্ষ।
Verse 31
प्रतिद्वीपे मुनिश्रेष्ठाः पर्वतेषु वनेषु च नदीनदतटाकानां तीरेष्वर्णवसंधिषु
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! প্ৰতিটো দ্বীপত—পৰ্বতত, বনাঞ্চলত, নদী-নদ আৰু পুখুৰীৰ তীৰত, আৰু সাগৰ-সন্ধিস্থলত—ঋষিসকল বাস কৰে। তাত তেওঁলোকে এনে পবিত্ৰ পীঠ স্থাপন কৰে, য’ত পশু (বন্ধ জীৱ) পতি শিৱলৈ পথপ্ৰদৰ্শিত হয়।
Frequently Asked Questions
Bhūtavana is described as a vast, shaded sacred forest—an abode of diverse bhūta-gaṇas—within which Śiva’s radiant sanctuary stands. It functions as a devotional mandala where Śiva’s presence is continually honored by his attendants and higher beings.
Kailāsa is presented as Kubera’s region populated by yakṣas, yet it also contains major Śiva-ayatanas. Mandākinī, with sanctifying waters and lotus imagery, becomes a tīrtha-space whose banks host Śiva’s shrines, showing that prosperity-realms and pilgrimage waters are ultimately oriented toward Śiva-bhakti.
It teaches Śiva’s immanence: while Śiva is avyaya and transcendent, he is accessible everywhere through consecrated worship. The many shrines legitimize pilgrimage and reinforce that any place can become a liberating kṣetra through devotion, purity, and ritual attention.