Adhyaya 48
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
সূতে জম্বুদ্বীপৰ মাজত অৱস্থিত মহাগিৰি মেৰুৰ বৰ্ণনা কৰে—তাৰ উচ্চতা, বিস্তাৰ, পৰিণাহ আদি প্ৰমাণসহ, আৰু কয় যে ই শৰাৱৰ দৰে স্থিত। মহেশ্বৰৰ শুভ অঙ্গস্পৰ্শে মেৰু হেমময় (সোণালী) হৈ উঠিল বুলিও উল্লেখ আছে। মেৰুৰ দিগ্ভাগত বিভিন্ন ৰত্নপ্ৰভা, আৰু অমৰাৱতী আদি দিব্যপুৰী প্ৰাসাদ, গোপুৰ, তোৰণ, দীৰ্ঘিকা আৰু তটাকৰে সমৃদ্ধ বুলি বৰ্ণিত। শিখৰত শুদ্ধ স্ফটিকসদৃশ বিমান; তাত শৰ্বৰ সিংহাসন, হৰি-পদ্মজ আদি দেৱতাৰ নিবাস, আৰু ইন্দ্ৰ, যম, বৰুণ, নিৰৃতি, পাবক, বায়ু আদি দেৱতাৰ পুৰসমূহো নিৰূপিত। ঈশান্য দিশৰ ঈশ্বৰক্ষেত্ৰত নিত্যাৰ্চনাৰ ব্যৱস্থা, সিদ্ধেশ্বৰগণ, সনৎকুমাৰাদি, আৰু শৈলাদি গণেশ্বৰ-ষণ্মুখগণসমূহৰ উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত জম্বুনদী, জম্বুবৃক্ষ, ইলাবৃতবৰ্ষ আৰু জম্বুদ্বীপৰ নববৰ্ষ-বিন্যাসৰ সংকেত দি পৰৱৰ্তী বিস্তৃত বৰ্ণনাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भरतवर्षकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः सुत उवाच मेरु अस्य द्वीपस्य मध्ये तु मेरुर् नाम महागिरिः नानारत्नमयैः शृङ्गैः स्थितः स्थितिमतां वरः
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গমহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘ভাৰতবৰ্ষকথন’ নামৰ সপ্তচত্বাৰিংশ অধ্যায়। সূতে ক’লে—এই দ্বীপৰ মাজভাগত ‘মেৰু’ নামৰ এক মহাগিৰি আছে; নানাৰত্নময় শৃংগেৰে শোভিত, অচলসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 2
चतुरशीतिसाहस्रम् उत्सेधेन प्रकीर्तितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् विस्तृतः षोडशैव तु
তাৰ উচ্চতা চুৰাশি হাজাৰ (মাপ) বুলি কীৰ্তিত। সি তললৈ ষোল (মাপ) পৰ্যন্ত প্ৰৱিষ্ট আৰু বিস্তাৰতেও তেনেই ষোল (মাপ) পৰ্যন্ত প্ৰসাৰিত।
Verse 3
शराववत् संस्थितत्वाद् द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः विस्तारात् त्रिगुणश् चास्य परिणाहो ऽनुमण्डलः
শৰাৱ (পাত্ৰ) সদৃশ স্থিতিৰ বাবে তাৰ শিৰোভাগ বত্ৰিশ (মাপ) পৰ্যন্ত বিস্তৃত। আৰু তাৰ বৃত্তাকাৰ পৰিধি বিস্তাৰৰ ত্ৰিগুণ বুলি কোৱা হৈছে—ই শিৱলিঙ্গৰ প্ৰমাণ-তত্ত্বৰ ইংগিত।
Verse 4
हैमीकृतो महेशस्य शुभाङ्गस्पर्शनेन च धत्तूरपुष्पसंकाशः सर्वदेवनिकेतनः
মহেশৰ পবিত্ৰ অঙ্গস্পৰ্শৰ শুভতাত সেয়া সোণময় হৈ উঠিল, ধত্তূৰ ফুলৰ দৰে দীপ্ত, আৰু সকলো দেৱতাৰ নিবাসস্থান হ’ল।
Verse 5
क्रीडाभूमिश् च देवानाम् अनेकाश्चर्यसंयुतः लक्षयोजन आयामस् तस्यैवं तु महागिरेः
এইদৰে সেই মহাগিৰি দেৱতাসকলৰ ক্ৰীড়াভূমি হ’ল, বহু আশ্চৰ্যৰে পৰিপূৰ্ণ; তাৰ বিস্তাৰ লক্ষ যোজন আছিল।
Verse 6
ततः षोडशसाहस्रं योजनानि क्षितेरधः शेषं चोपरि विप्रेन्द्रा धरायास्तस्य शृङ्गिणः
তাৰপিছত, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, পৃথিৱীৰ তলত ষোল হাজাৰ যোজন দূৰত শেষ অৱস্থিত; আৰু সেই শৃংগধাৰীৰ ওপৰতেই এই ধৰা স্থিত।
Verse 7
मूलायामप्रमाणं तु विस्तारान् मूलतो गिरेः ऊचुर्विस्तारमस्यैव द्विगुणं मूलतो गिरेः
তেওঁলোকে ক’লে, গিৰিৰ পাদদেশৰ পৰা লোৱা প্ৰস্থই মূল-আয়ামৰ প্ৰমাণ; আৰু ইয়াৰ বিস্তাৰ পাদমূলৰ মাপৰ দ্বিগুণ হ’ব লাগে বুলিও ক’লে।
Verse 8
पूर्वतः पद्मरागाभो दक्षिणे हेमसन्निभः पश्चिमे नीलसंकाश उत्तरे विद्रुमप्रभः
পূবফালে সেয়া পদ্মৰাগ (মাণিক)ৰ দৰে দীপ্ত, দক্ষিণফালে সোণসদৃশ, পশ্চিমফালে নীলবৰ্ণসদৃশ, আৰু উত্তৰফালে বিদ্ৰুম (প্ৰবাল) প্ৰভাৰে জ্বলি উঠিল।
Verse 9
अमरावती अमरावती पूर्वभागे नानाप्रासादसंकुला नानादेवगणैः कीर्णा मणिजालसमावृता
পূৰ্ব দিশত অমৰাৱতী নামৰ নগৰী উজ্জ্বল আছিল। ই নানান প্ৰাসাদেৰে ভৰপূৰ, বিভিন্ন দেৱগণেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু মণিৰ জালেৰে আৱৃত আছিল।
Verse 10
गोपुरैर्विविधाकारैर् हेमरत्नविभूषितैः तोरणैर् हेमचित्रैस्तु मणिकॢप्तैः पथि स्थितैः
পথৰ কাষে নানা আকাৰৰ গোপুৰ আৰু দ্বাৰ থিয় হৈ আছিল, সোণ আৰু ৰত্নেৰে বিভূষিত। সোণালী চিত্ৰকাৰে উজ্জ্বল তোৰণ আৰু মণিখচিত অলংকাৰ পথক মঙ্গলময় কৰি, পতি-শিৱলৈ শুভ প্ৰৱেশ যেন দেখুৱাইছিল।
Verse 11
संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः स्तनभारविनम्रैश् च मदघूर्णितलोचनैः
তেওঁলোক মধুৰ সংলাপ আৰু ক্ৰীড়াভাষাত নিপুণ, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত। স্তনভাৰে নত আৰু মদে ঘূৰ্ণিত দৃষ্টিযুক্ত—এনে লৌকিক মোহে পশুক পাশবন্ধনত বেঁধি পতি-শিৱৰ শৰণৰ পৰা আঁতৰাই দিয়ে।
Verse 12
स्त्रीसहस्रैः समाकीर्णा चाप्सरोभिः समन्ततः दीर्घिकाभिर्विचित्राभिः फुल्लाम्भोरुहसंकुलैः
সেই স্থান চাৰিওফালে সহস্ৰ সহস্ৰ নাৰী আৰু অপ্সৰাৰে ঘনভাৱে ভৰপূৰ আছিল। বিচিত্ৰ দীঘলীত পূৰ্ণ বিকশিত পদ্মেৰে পৰিপূৰ্ণ—এনে মঙ্গল শোভাই পতি-শিৱক পবিত্ৰ লোকৰ পৰম কেন্দ্ৰ ৰূপে প্ৰকাশ কৰিছিল।
Verse 13
हेमसोपानसंयुक्तैर् हेमसैकतराशिभिः नीलोत्पलैश्चोत्पलैश् च हैमैश्चापि सुगन्धिभिः
সেই স্থান সোণালী সোপানেৰে যুক্ত, সোণালী বালিৰ ৰাশিৰে শোভিত আছিল। নীলউৎপল, উৎপল আৰু সুগন্ধি সোণালী পুষ্পেৰে অলংকৃত হৈ সেই পবিত্ৰ ধাম দীপ্তিমান হৈছিল।
Verse 14
एवंविधैस्तटाकैश् च नदीभिश् च नदैर्युता विराजते पुरी शुभ्रा तयासौ पर्वतः शुभः
এনেধৰণৰ পুখুৰী, নদী আৰু সোঁতৰে সমৃদ্ধ সেই উজ্জ্বল, শুদ্ধ পুৰী দীপ্তিময়; তাৰ প্ৰভাৱত সেই পৰ্বতো শুভ হয়।
Verse 15
ओथेर् चितिएस् अत् म्त्। मेरु तेजस्विनी नाम पुरी आग्नेय्यां पावकस्य तु अमरावतीसमा दिव्या सर्वभोगसमन्विता
মেৰু পৰ্বতত আন আন পুৰীও আছে। আগ্নেয় দিশত পাৱক (অগ্নি)-ৰ ‘তেজস্বিনী’ নামৰ পুৰী; ই অমৰাৱতীৰ দৰে দিব্য আৰু সৰ্বভোগ-সমৃদ্ধ।
Verse 16
वैवस्वती दक्षिणे तु यमस्य यमिनां वराः भवनैरावृता दिव्यैर् जांबूनदमयैः शुभैः
দক্ষিণ দিশত যমৰ ‘বৈবস্বতী’ নামৰ পুৰী আছে; তাত যমৰ অনুচৰসকলৰ মাজৰ শ্ৰেষ্ঠসকলে জাঁবূনদ-সোণাৰে গঢ়া দিব্য, শুভ ভৱনেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ বাস কৰে।
Verse 17
नैरृते कृष्णवर्णा च तथा शुद्धवती शुभा तादृशी गन्धवन्ती च वायव्यां दिशि शोभना
নৈঋত্য দিশত সি কৃষ্ণবৰ্ণা হ’লেও শুদ্ধ আৰু শুভ; আৰু বায়ব্য দিশত তেনেদৰেই সুগন্ধময় আৰু দীপ্তিময় হৈ শোভা পায়।
Verse 18
महोदया चोत्तरे च ऐशान्यां तु यशोवती पर्वतस्य दिगन्तेषु शोभते दिवि सर्वदा
উত্তৰত মহোদয়া, আৰু ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত যশোবতী। পৰ্বতৰ দিগন্ত-সীমাত এই পবিত্ৰ লোকসমূহ সদায় আকাশত দীপ্ত—সৰ্বদিকাধিপতি প্ৰভুৰ সাক্ষ্যৰূপে।
Verse 19
ब्रह्मविष्णुमहेशानां तथान्येषां निकेतनम् सर्वभोगयुतं पुण्यं दीर्घिकाभिर्नगोत्तमम्
সেই স্থান ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ তথা অন্যান্য দেৱগণৰ পবিত্ৰ নিকেতন। সৰ্বমঙ্গলময়, পুণ্যপ্ৰদ, সকলো শুভ ভোগেৰে সমৃদ্ধ আৰু দীঘল পবিত্ৰ দীঘি-সৰোবৰে শোভিত সেই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বত।
Verse 20
सिद्धैर्यक्षैस्तु सम्पूर्णं गन्धर्वैर्मुनिपुङ्गवैः तथान्यैर्विविधाकारैर् भूतसंघैश् चतुर्विधैः
সেই স্থান সিদ্ধ আৰু যক্ষৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল, গন্ধৰ্ব আৰু মুনিপুঙ্গৱসকলেও আছিল। লগতে নানা আকাৰৰ চতুৰ্বিধ ভূতসংঘো প্ৰভু-পতিৰ পবিত্ৰ সান্নিধ্যত তাত সমবেত হৈছিল।
Verse 21
गिरेरुपरि विप्रेन्द्राः शुद्धस्फटिकसन्निभम् सहस्रभौमं विस्तीर्णं विमानं वामतः स्थितम्
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, পৰ্বতৰ ওপৰত বাঁওফালে শুদ্ধ স্ফটিকসদৃশ দীপ্তিময় এক বিশাল বিমান আছিল—সহস্ৰ ভূমিতলযুক্ত, বিস্তৃতভাৱে প্ৰসাৰিত—পাশবদ্ধ পশুৰ বন্ধন শিথিল কৰা প্ৰভু-পতিৰ কৃপামহিমাৰ অদ্ভুত চিহ্ন।
Verse 22
तस्मिन्महाभुजः शर्वः सोमसूर्याग्निलोचनः सिंहासने मणिमये देव्यास्ते षण्मुखेन च
সেখানে মহাবাহু শৰ্ব—যাঁৰ চকু চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু অগ্নি—মণিময় সিংহাসনত দেৱীৰ সৈতে অধিষ্ঠিত আছিল; লগতে ষণ্মুখ (কাৰ্ত্তিকেয়)ও আছিল।
Verse 23
हरेस्तदर्धं विस्तीर्णं विमानं तत्र सो ऽपि च पद्मरागमयं दिव्यं पद्मजस्य च दक्षिणे
সেখানে হৰিৰ বিমানৰ অর্ধ পৰিমাণলৈকে বিস্তৃত আন এটা বিমানো আছিল। সেয়া দিৱ্য, পদ্মৰাগময় (মাণিক্য-নির্মিত) আৰু পদ্মজ (ব্ৰহ্মা)ৰ সোঁফালে অৱস্থিত আছিল।
Verse 24
तस्मिन् शक्रस्य विपुलं पुरं रम्यं यमस्य च सोमस्य वरुणस्याथ निरृतेः पावकस्य च
সেই লোকধামত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), যম, সোম, বৰুণ আৰু নিৰৃতি তথা পাবক (অগ্নি)-ৰ বিশাল আৰু মনোৰম নগৰসমূহ বিদ্যমান।
Verse 25
वायोश्चैव तु रुद्रस्य शर्वालयसमन्ततः तेषां तेषां विमानेषु दिव्येषु विविधेषु च
শৰ্ব (ৰুদ্ৰ)-ৰ আলয়ৰ চাৰিওফালে—আৰু তেনেদৰে বায়ুৰ নিবাসৰ চাৰিওফালে—তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকৰ বাবে নানাবিধ দিব্য বিমান-প্ৰাসাদ আছে।
Verse 26
ईशान्यामीश्वरक्षेत्रे नित्यार्चा च व्यवस्थिता सिद्धेश्वरैश् च भगवाञ् छैलादिः शिष्यसंमतः
ঈশান্য দিশাত, ঈশ্বৰক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত, ভগৱানৰ নিত্য আৰাধনা দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত; আৰু তাত সিদ্ধেশ্বৰসকলৰ সৈতে শিষ্যসম্মত ভগৱান শৈলাদি বিরাজমান।
Verse 27
सनत्कुमारः सिद्धैस्तु सुखासीनः सुरेश्वरः सनकश् च सनन्दश् च सदृशाश् च सहस्रशः
সনৎকুমাৰ সিদ্ধসকলৰ মাজত সুখাসনে উপবিষ্ট আছিল; আৰু তেওঁৰ সৈতে সনক, সনন্দন তথা সেই শ্ৰেণীৰ সহস্ৰ সহস্ৰ মুনিও তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 28
योगभूमिः क्वचित्तस्मिन् भोगभूमिः क्वचित्क्वचित् बालसूर्यप्रतीकाशं विमानं तत्र शोभनम्
সেই লোকধামত কেতিয়াবা যোগভূমি, কেতিয়াবা ভোগভূমি; আৰু তাত উদীয়মান বালসূৰ্যৰ জ্যোতি সদৃশ দীপ্ত এক শোভন বিমানো জ্বলজ্বল কৰে।
Verse 29
शैलादिनः शुभं चास्ति तस्मिन्नास्ते गणेश्वरः षण्मुखस्य गणेशस्य गणानां तु सहस्रशः
শৈলাদিত সদা শুভতা বিৰাজ কৰে; তাত গণসমূহৰ অধীশ্বৰ গণেশ্বৰ বাস কৰে। ষণ্মুখৰ গণেশৰ বাবে গণসমূহ সহস্ৰ সহস্ৰকৈ আছে।
Verse 30
सुयशायाः सुनेत्रायाः मातॄणां मदनस्य च तस्य जम्बूनदी नाम मूलमावेष्ट्य संस्थिता
সুযশা, সুনেত্ৰা, মাতৃগণ আৰু মদনৰ বাবেও—তাত ‘জম্বূনদী’ নামৰ এক পবিত্ৰ সন্নিধি প্ৰতিষ্ঠিত, যি মূলক আৱেষ্টন কৰি ক্ৰমবদ্ধভাৱে স্থিত।
Verse 31
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु जम्बूवृक्षः सुशोभनः अत्युच्छ्रितः सुविस्तीर्णः सर्वकालफलप्रदः
তাৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত অতি শোভন জাম্বূবৃক্ষ আছে—অত্যন্ত উচ্চ, বিস্তৃতভাৱে প্ৰসাৰিত—যি সৰ্বকাল ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 32
इलावृत मेरोः समन्ताद्विस्तीर्णं शुभं वर्षमिलावृतम् तत्र जम्बूफलाहाराः केचिच्चामृतभोजनाः
মেৰুৰ চাৰিওফালে বিস্তৃত শুভ বৰ্ষ ‘ইলাবৃত’। তাত কিছুমানে জাম্বূফল আহাৰ কৰে, আৰু কিছুমানে অমৃত-ভোজন গ্ৰহণ কৰে।
Verse 33
जांबूनदसमप्रख्या नानावर्णाश् च भोगिनः मेरुपादाश्रितो विप्रा द्वीपो ऽयं मध्यमः शुभः
হে বিপ্ৰসকল, মেৰুৰ পাদদেশ আশ্ৰয় কৰা এই শুভ মধ্য দ্বীপ জাম্বূনদ-সুৱৰ্ণসম প্ৰসিদ্ধ। ইয়াত নানাবৰ্ণৰ ভোগী—নাগাধিপতি—বাস কৰে।
Verse 34
नववर्षान्वितश्चैव नदीनदगिरीश्वरैः नववर्षं तु वक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्
জম্বূদ্বীপ নৱটা বৰ্ষে বিভক্ত, আৰু নদী-উপনদী আৰু পৰ্বতৰ অধিপতিসকলৰ সৈতে যুক্ত। এতিয়া মই জম্বূদ্বীপৰ সেই নৱ বৰ্ষৰ বৰ্ণনা যথাযথভাৱে কৰিম।
Verse 35
विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैश् च निबोधत
যোজনাৰ মানদণ্ডত তাৰ বিস্তাৰ আৰু মণ্ডলাকাৰ পৰিমাপো বুজি লোৱা।
Frequently Asked Questions
Meru is placed at the center of Jambudvipa with explicit measurements (height, underground depth, and breadth), described as ‘sharāva-vat’ (bowl-like) and radiant with jewel-like peaks; its sanctity is heightened by Shiva’s auspicious touch, making it a divine abode for multiple deities and siddhas.
It indicates a perpetual worship-order (nityarchana) in the Ishanya (northeast) sacred zone associated with Ishvara/Shiva, emphasizing that cosmic governance includes continuous liturgical devotion—mirroring the ideal of daily Linga-puja in human practice.