Adhyaya 9

Verse 1

सूत उवाच आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः

সূতে ক’লে—প্ৰথমে আলস্য জন্মে, তাৰ পাছত ব্যাধিৰ পীড়া উৎপন্ন হয়। তাৰ পিছত প্ৰমাদ আহে; আৰু সন্দেহে স্থান ল’লে ধৰ্ম আৰু শিৱপ্ৰাপ্তিৰ পথত চিত্ত স্থিৰ নাথাকে।

Verse 2

अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता

সেই (অন্তঃপতন)ৰ পৰা ত্ৰিবিধ দুখ জন্মে—শ্ৰদ্ধাহানি, সম্যক্ দৰ্শনৰ পৰা বিচ্যুতি, আৰু ভ্ৰান্তি; তাৰ পিছত মনোবিষাদ আহে আৰু অযোগ্য বিষয়ৰ প্ৰতিও মিছা ‘যোগ্যতা’ বোধ জাগে।

Verse 3

दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः

যোগত নিয়োজিত মুনিৰ বাবে যোগৰ অন্তৰায় দহ প্ৰকাৰত জন্মে। তাত আলস্য আৰু অনুপ্ৰবৃত্তিও আছে; দেহ-চিত্তৰ গুৰুত্ব (জড়তা)ৰ পৰা ই জন্মে আৰু পশুক পতি—শিৱ—ৰ দিশে ঘূৰিবলৈ বাধা দিয়ে।

Verse 4

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्

ৰোগ ধাতুৰ বৈষম্যৰ পৰা জন্মে; কিছুমান কৰ্মজ আৰু কিছুমান দোষজো হয়। কিন্তু প্ৰমাদ মানে সমাধিৰ সাধনসমূহক ভাৱনা/অভ্যাস নকৰা; ইয়াৰ ফলত যোগীৰ ভগৱান পতি-ত লয় বাধাপ্ৰাপ্ত হয়।

Verse 5

इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः

এই তথাকথিত ‘বিজ্ঞান’ দ্বন্দ্ব-স্পৰ্শে মিশ্ৰ, বিপৰীতত জড়িত জ্ঞান; তাৰ পৰা নিজৰ স্থান সম্পৰ্কে সংশয় জন্মে। তাৰ পিছত চিত্ত অস্থিৰ হয় আৰু যোগীৰ অপ্রতিষ্ঠা ঘটে; পশু যেতিয়া পতি—শিৱ—ত বিশ্ৰাম পায়, তেতিয়াহে স্থৈৰ্য সম্ভৱ।

Verse 6

लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च

ভূমি বা অৱস্থা লাভ কৰিলেও যদি চিত্ত ভববন্ধনত আবদ্ধ থাকে, তেন্তে সাধনাত প্ৰবৃত্তি অশ্ৰদ্ধাভাব-ৰহিত ৰাখিব লাগে; সকলো সাধনাত শ্ৰদ্ধাহীনতা-বর্জিত ভাবেই যথাযথ।

Verse 7

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते

চিত্তৰ সাধ্য সিদ্ধ কৰিবলগীয়া সময়ত, গুৰু আৰু জ্ঞান-আচাৰ, শিৱতত্ত্ব আদি বিষয়ে যদি বিপৰীত জ্ঞান উদয় হয়—তাকেই ‘ভ্ৰান্তিদৰ্শন’ (মোহদৰ্শন) বোলা হয়।

Verse 8

अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्

অজ্ঞানে যি অনাত্ম, তাত আত্মজ্ঞান আৰোপ হয়; সেই ভ্ৰান্তিৰ সান্নিধ্যত দুখ জন্মে—আধ্যাত্মিকো আৰু অধিভৌতিকো।

Verse 9

आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्

যাক ‘আধিদৈৱিক’ বোলা হয়, সেয়া পুনৰ সহজ আৰু ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে। ইচ্ছাৰ বিঘাতৰ পৰা চিত্তত যি সংক্ষোভ উঠে—সেইয়াই ইয়াৰ ব্যাখ্যা।

Verse 10

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्

দৌৰ্মনস্য (মনোৰ বিষাদ) পৰম বৈৰাগ্যৰে ৰোধ কৰিব লাগে। যি মন তমস আৰু ৰজসে স্পৰ্শিত, তাকেই ‘দুৰ্মন’ (অশুদ্ধ, অশান্ত মন) বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 11

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः

তেতিয়া মনত যি উদ্ভৱ হয়, তাক ‘দৌৰ্মনস্য’ অৰ্থাৎ বিষাদ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। যোগ্য-অযোগ্য বিবেক ত্যাগ কৰি হঠাতে স্বীকাৰ কৰিলে ই জন্মে।

Verse 12

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्

বিচিত্ৰ বিষয়সমূহৰ প্ৰতি জীৱৰ বিষয়লোলতা ‘অন্তৰায়’ বুলি খ্যাত। যোগীসকলৰ যোগসাধনাত এইবোৰেই প্ৰকৃত বাধা।

Verse 13

अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः

অত্যন্ত উৎসাহযুক্ত সাধকৰ অন্তৰায় নাশ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। হে দ্বিজসকল, বাধা নষ্ট হ’লে পাছত সি সত্যই যোগী হয়।

Verse 14

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता

উপসৰ্গ (বাধা) যেতিয়া প্ৰৱৰ্তে, সেয়া সকলো অসিদ্ধিৰ সূচক। সিদ্ধিসকলৰ ভিতৰত প্ৰথম ‘প্ৰতিভা’, দ্বিতীয় ‘শ্ৰৱণা’—পবিত্ৰ শ্ৰৱণ—বুলি স্মৃত।

Verse 15

वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, তৃতীয় সিদ্ধি ‘ৱাৰ্ত্তা’—বাণীৰ প্ৰকাশ—বুলি কোৱা হৈছে। চতুৰ্থ ইয়াত ‘দৰ্শন’; পঞ্চম ‘আস্বাদ’ আৰু ষষ্ঠ ‘বেদনা’ (অনুভূতি) স্মৃত।

Verse 16

स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः

লঘু ষট্‌সিদ্ধিৰ আসক্তি ত্যাগ কৰিলে মুনিয়ে সত্য সিদ্ধিদায়িনী সিদ্ধি লাভ কৰে—প্ৰতিভা, প্ৰতিভা-বৃত্তি আৰু প্ৰতিভাৱ; এইয়েই প্ৰতিষ্ঠিত অৱস্থা।

Verse 17

बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते

যি বিবেচনাশক্তিৰে জ্ঞেয় বস্তু বুজা যায় তাকেই ‘বুদ্ধি’ বোলা হয়। ই সূক্ষ্ম, আৱৃত, অতীত, দূৰস্থ আৰু অনাগতকো গ্ৰহণ কৰে।

Verse 18

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः

যোগীৰ বাবে সৰ্বত্ৰ সৰ্বদা জ্ঞান প্ৰতিভাৰ ক্ৰমাগত উন্মেষে উদিত হয়; আৰু কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই সকলো শব্দৰ অৰ্থ অনায়াসে ধৰা পৰে। এই শৈৱযোগজাত সিদ্ধি পাশ শিথিল কৰি পশুক সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰি মনক পতি-শিৱলৈ প্ৰবৃত্ত কৰে।

Verse 19

ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता

হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘ-প্লুত আদি ধ্বনিৰ গুহ্য ভেদ কেৱল শুনিলেই স্পৰ্শৰ জ্ঞানো জাগে; এইদৰে বেদনা-প্ৰক্ৰিয়া প্ৰতিষ্ঠিত হয়। ইয়াত তন্মাত্ৰাৰ পাশ-বন্ধনত পশুৰ গতি দেখুওৱা হৈছে, যেতিয়ালৈকে সি সেয়া অতিক্ৰম কৰা পতি-শিৱলৈ নুঘূৰে।

Verse 20

दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः

দিব্য ৰূপৰ দৰ্শনমাত্ৰেই সিহঁতৰ সাক্ষাৎকাৰ অনায়াসে হয়; আৰু সংবিদ্ যেতিয়া সেই দিব্য ৰসত স্থিত হয়, তেতিয়া তাৰ আস্বাদো স্বাভাৱিকভাৱে ঘটে।

Verse 21

वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः

দিব্য সুগন্ধৰ সূক্ষ্ম ‘ৱাৰ্ত্তা’—অৰ্থাৎ তন্মাত্ৰা—যোগীসকলে প্ৰবুদ্ধ বুদ্ধি-সংবিদে উপলব্ধি কৰে। সেয়ে, হে দ্বিজসকল, তেওঁলোকে ব্ৰহ্মলোকলৈকে লোকসমূহ অনুভৱ কৰিব পাৰে।

Verse 22

जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः

এই জগতত দেহৰ ভিতৰত সমভাবে অৱস্থিত চৌষট্টি সহজাত (ঔপসৰ্গিক) গুণ আছে। হে দ্বিজসকল, দেহী এই গুণসমূহৰ দ্বাৰাই গণ্য আৰু শ্ৰেণীবদ্ধ হয়।

Verse 23

संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः

সেয়ে, হে দ্বিজসকল, আত্মাৰ ওপৰত পৰি থকা সকলো ঔপসৰ্গিক দোষ সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা উচিত—সেয়া পৈশাচিক অশুচিতা হওক বা ৰাক্ষসপুৰত পোৱা স্থূল পাৰ্থিৱ কলুষ হওক।

Verse 24

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्

যক্ষ-ক্রমত তাক তেজস-স্বভাৱ বুলি কোৱা হৈছে; গান্ধৰ্ব-ক্রমত সেয়া শ্বাস-বায়ু-স্বভাৱ। ঐন্দ্ৰ-ক্রমত সকলো ব্যোম-স্বভাৱ; আৰু সৌম্য-ক্রমত সেয়া মানস স্বভাৱ বুলি কথিত।

Verse 25

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्

প্ৰাজাপত্য-ক্রমত অহংকাৰ উদ্ভৱ হয়; ব্ৰাহ্ম-ক্রমত অনুত্তম বোধ (বুদ্ধি) প্ৰকাশ পায়। প্ৰথমত আঠ ৰূপ, দ্বিতীয়তো আঠ; লগতে ষোড়শ-ৰূপক বিন্যাসো কথিত।

Verse 26

चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्

তৃতীয়ত চৌব্বিশ, চতুৰ্থত বত্ৰিশ আৰু পঞ্চমত চল্লিশ তত্ত্ব কোৱা হৈছে। এই পঞ্চমটো ভূত-মাত্ৰাত্মক (সূক্ষ্ম তন্মাত্ৰা-মাত্ৰ) বুলি স্মৃত।

Verse 27

गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः

গন্ধ, ৰস, ৰূপ, শব্দ আৰু স্পৰ্শ—এই পাঁচোটাই প্ৰত্যেক অষ্টধা ৰূপে পঞ্চম তত্ত্বত সিদ্ধ। হে শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ), তত্ত্ব-বিভাজনৰ এই উপদেশ, যাতে পশু-জীৱে পতিৰ পৰা ভোগ্যক্ষেত্ৰৰ বিবেক কৰে।

Verse 28

तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः

এইদৰে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে ব্ৰাহ্ম্য পুণ্য অষ্টচত্বাৰিংশ গুণ, ষট্পঞ্চাশ গুণ আৰু চতুঃষষ্টি গুণ বৃদ্ধি পাই লাভ কৰে।

Verse 29

औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्

যোগবিদে লোকসমূহ অৱলোকন কৰি ব্ৰহ্মলোক পৰ্যন্ত থকা ঔপসৰ্গিক ক্লেশ ত্যাগ কৰক আৰু যোগেৰে পৰম সুখ লাভ কৰক। শৈৱ সিদ্ধান্তত এই বিবেকেই পাশ শিথিল কৰি পশুক পতি-শিৱৰ দিশে ঘূৰাই দিয়ে।

Verse 30

स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्

স্থূলতা, হ্ৰস্বতা, বাল্য, বাৰ্ধক্য আৰু যৌৱন—আৰু নানাজাতিৰ স্বৰূপ—ইয়াৰ দ্বাৰা জীৱৰ দেহধাৰণ চতুৰ্বিধ হয়; ই পতি (শিৱ)ৰ অধীন আৰু কৰ্ম-পাশ অনুসাৰে।

Verse 31

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्

পাৰ্থিৱ অংশ বিনা ই সদায় সুৰভিত আৰু গন্ধসংযুক্ত। ইয়াক অষ্টগুণযুক্ত মহৎ পাৰ্থিৱ ঐশ্বৰ্য বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 32

जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

যেনেকৈ জলে বাস কৰিও ভূমিলৈ ওলাই আহিব পাৰি, তেনেকৈ ইচ্ছাশক্তিস্বৰূপ প্ৰভু কেতিয়াও বাধিত নহয়; তেওঁ ইচ্ছা কৰিলে নিজেই অনায়াসে সমুদ্ৰো পান কৰিব পাৰে।

Verse 33

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः

এই জগতত তেওঁ য’ত ইচ্ছা কৰে, ত’তেই তেওঁৰ সন্মুখত জল প্ৰকাশ পায়। যি যি বস্তু তেওঁ লৈ ভোগ কৰিব খোজে, সেয়া তেওঁ নিজৰ ইচ্ছামতে ভোগ কৰিব পাৰে।

Verse 34

तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्

নিজ নিজ ৰসৰে যুক্ত হৈ সি ত্ৰয়ৰ দেহধাৰণৰ আধাৰ হয়। আৰু কোনো পাত্ৰ নোহোৱাকৈ, নিজৰ হাতেই জলপিণ্ড ধাৰণ কৰে।

Verse 35

अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्

শৰীৰৰ অব্ৰণত্ব (ঘাঁ-ৰহিততা) আৰু পাৰ্থিৱ সম্পদসহ এই ষোড়শকক ‘আপ্য’ তত্ত্বৰ উত্তম ঐশ্বৰ্য বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 36

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः

দেহৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হয়, তথাপি সি তাপ-ভয়ৰহিত। সি লোক দগ্ধ কৰিলেও, যি অন্য পৰম তত্ত্ব, সি স্ববিধানত অদগ্ধই থাকে—প্ৰলয়াতীত পতি-স্বরূপ।

Verse 37

जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः

জলৰ মাজতো হুতবহ স্থাপন কৰিলে ৰক্ষা হয়। হাততেও অগ্নি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি—স্মৃতিমাত্ৰে সিদ্ধ এই আগম-প্ৰভাৱ।

Verse 38

भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः

ভস্মীভূত অৱস্থাৰ পৰাও তেওঁ নিজৰ ইচ্ছাৰে পূৰ্বৰ দৰে প্ৰকাশ পুনৰ ঘটায়। কিন্তু আত্মাৰ ৰূপ কেৱল দুটা কাৰণত সিদ্ধ নহয়; আত্মাৰ সেই তিনিটা অন্তৰ্নিহিত তত্ত্ব নাথাকিলে ই অসম্ভৱ।

Verse 39

चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, এই তৈজস তত্ত্ব চতুৰ্বিংশাত্মক বুলি কোৱা হয়। ই জীৱসমূহক মনোগতি দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ ভিতৰত অন্তৰ্নিবাসী হৈ থাকে।

Verse 40

पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्

পুনৰ পৰ্বত আদি মহাভাৰ কাঁধত উঠোৱা; ইচ্ছামতে লঘুত্ব আৰু গুরুত্ব লাভ; আৰু হাতেৰে বায়ুক ধাৰণ বা ৰোধ কৰা—এইবোৰ যোগজ সিদ্ধি, কিন্তু সত্য পতি শিৱ সকলো সিদ্ধিৰ ঊৰ্ধ্বত অধিপতি।

Verse 41

अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः

আঙুলিৰ অগ্ৰভাগত আঘাতে পৃথিৱী সৰ্বত্ৰ কঁপি উঠে; আৰু একেটা সংকল্পতেই দেহৰ সৃষ্টি হয়। জ্ঞানীসকলে ইয়াক বায়ু-তত্ত্বজাত ‘বায়ু-ঐশ্বৰ্য’ বুলি স্মৰণ কৰে।

Verse 42

छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्

সেয়া ছাঁয়া নথকা ৰূপে প্ৰকাশ পায়; ইন্দ্ৰিয় আৰু অন্তঃকৰণৰ ক্ৰিয়া সাক্ষাৎ দৃষ্টিগোচৰ হয়। সেয়া নিত্য আকাশমাৰ্গে গমন কৰে, তথাপি ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত সম্পূৰ্ণ সক্ষম থাকে। এইবোৰ পতি (শিৱ) ভক্তি আৰু পাশুপত-যোগৰ নিয়মে লাভ হোৱা সিদ্ধি-লক্ষণ।

Verse 43

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

ই দূৰতো শব্দ গ্ৰহণ কৰে আৰু সকলো শব্দৰ অৱগাহন কৰে। ই তন্মাত্ৰ-ৰূপ সূক্ষ্ম লিঙ্গক গ্ৰহণ কৰি, তাৰ দ্বাৰা সকলো প্ৰাণীৰ ভিতৰত থকা অন্তৰ্যামী সাক্ষীক দৰ্শন কৰে।

Verse 44

ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः

ইয়াক ‘ঐন্দ্ৰ-ঐশ্বৰ্য’ বুলি কোৱা হয়। এই শক্তিসমূহে আদ্য প্ৰভুক বৰ্ণনা কৰে—যেনে ইচ্ছা তেনে প্ৰাপ্তি, আৰু যেনে ইচ্ছা তেনে প্ৰস্থান বা নিবৃত্তি।

Verse 45

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्

সেয়া সৰ্বত্ৰ অজেয় আৰু সৰ্বগুপ্ত বিষয়ো প্ৰকাশ কৰে। সেয়া ভক্তৰ অভিপ্ৰায় অনুসাৰে ৰূপ-প্ৰকাশ নিৰ্মাণ কৰে, বশিত্ব-শক্তি দান কৰে, আৰু হৃদয়প্ৰিয় মঙ্গলময় দৰ্শন প্ৰদান কৰে।

Verse 46

संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्

এইয়েই সংসাৰদৰ্শন—গুণলক্ষণযুক্ত মানস অৱস্থা—যি ‘ছেদন’, ‘তাড়ন’ আৰু ‘বন্ধন’ ৰূপে প্ৰকাশ পাই জীৱক পুনঃপুনঃ সংসাৰচক্ৰত ঘূৰাই।

Verse 47

सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्

ই সৰ্বভূতলৈ প্ৰসাদ (অনুগ্ৰহ) দান কৰে আৰু নিৰ্ধাৰিত মৃত্যুকালকো জয় কৰে। ইয়াক প্ৰাজাপত্য তত্ত্ব বুলি কোৱা হৈছে—অহংকাৰজাত শক্তিসমূহৰ ভিতৰত উত্তম।

Verse 48

अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्

অকাৰণ জগত্সৃষ্টি, তদ্ৰূপ অনুগ্ৰহ; প্ৰলয়, অধিকাৰ (ঈশ্বৰীয় শাসন) আৰু লোকবৃত্ত/ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন—এইবোৰেই (তাঁৰ) কাৰ্য।

Verse 49

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्

এই ব্যক্ত জগত অসাদৃশ্যযুক্ত; ইয়াৰ নিৰ্মাণসমূহ পৃথক পৃথকভাৱে প্ৰকাশ পায়। সংসাৰচক্ৰৰ কৰ্তৃত্ব ‘ব্ৰাহ্ম’ বুলি কোৱা হয়—উত্তম নিয়ামক তত্ত্ব; কিন্তু শৈৱসিদ্ধান্তত ইও পতি ভগৱান শিৱৰ অধীনতেই কাৰ্য কৰে।

Verse 50

एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते

ইমান তত্ত্ব কোৱা হ’ল: আদ্য প্ৰধানক ‘বৈষ্ণৱ পদ’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ গুণ ব্ৰহ্মাই জানিব পাৰে; আন কাকো জানিব নোৱাৰে।

Verse 51

विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्

সেই পৰম শৈৱ তত্ত্ব বিদ্যমান; তাক বিষ্ণুৱেও সম্পূৰ্ণৰূপে বুজিব নোৱাৰে। সি শুদ্ধ, অসংখ্য গুণে বিভূষিত—সেই শিবাত্ম স্বৰূপক যথাৰ্থতে কোনে জানিব পাৰে?

Verse 52

व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु

যোগৰ পৰা বিচ্যুত অৱস্থাত (ব্যুত্থান) এই সিদ্ধিসমূহকেই উপসৰ্গ, অৰ্থাৎ বাধা বুলি কীৰ্তিত। সেয়ে পৰম বৈৰাগ্যসহ দৃঢ় প্ৰচেষ্টাৰে সিহঁতক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে।

Verse 53

नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः

বিষয়সমূহত নাশৰ দৃঢ় নিশ্চিততা আৰু তাত নিহিত ভয় জানি, সিহঁতৰ প্ৰতি অশ্ৰদ্ধা ৰাখি সকলো ত্যাগ কৰা উচিত—এনেকুৱা ব্যক্তিক ‘বিৰক্ত’ বুলি কীৰ্তিত।

Verse 54

वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः

পুৰুষত বৈতৃষ্ণ্য (তৃষ্ণাহীনতা) প্ৰসিদ্ধ; ইয়াক গুণসমূহৰ প্ৰতি বৈতৃষ্ণ্য বোলা হয়। আৰু বৈৰাগ্যৰ দ্বাৰাই উপসৰ্গৰূপ সিদ্ধিসমূহো ত্যাজ্য।

Verse 55

औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः

উপসৰ্গৰূপ আসক্তি—ব্ৰহ্মলোকলৈকে বিস্তৃত হলেও—পৰিত্যাগ কৰা উচিত। ইন্দ্ৰিয়-মন নিয়ন্ত্ৰণ কৰি যেতিয়া সকলো ত্যাগ কৰা হয়, তেতিয়া মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হন।

Verse 56

प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः

যেতিয়া পতিস্বৰূপ প্ৰভু প্ৰসন্ন হয়, তেতিয়া পৰম বৈৰাগ্যৰ দ্বাৰা নিৰ্মল, কলুষহীন মুক্তি লাভ হয়। অথবা, হে মুনি, ই অনুগ্ৰহাৰ্থে আৰু প্ৰভুৰ লীলাৰ্থেও তেতিয়া ঘটে।

Verse 57

अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया

যি সংযম নধৰি আচৰণ কৰে, সিও এইদৰে সুখী হ’ব পাৰে; আৰু কেতিয়াবা ভূমি ত্যাগ কৰি, শ্ৰীসম্পন্ন হৈ আকাশত ক্ৰীড়া কৰে।

Verse 58

उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः

কেতিয়াবা সি বেদ পাঠ কৰে, কেতিয়াবা সিহঁতৰ সূক্ষ্ম অৰ্থ সংক্ষেপে বুজাই দিয়ে। আৰু কেতিয়াবা শ্রুতি শুনি, তাৰ তাত্পৰ্য অনুসৰি শ্লোক-বন্ধ ৰচনা কৰে।

Verse 59

क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति

কেতিয়াবা সি ‘দণ্ডক-বন্ধ’ নামৰ বন্ধ-ক্রিয়া পুনঃপুনঃ, সহস্ৰবাৰ পৰ্যন্ত কৰে; তেতিয়া সি মৃগ-পক্ষীৰ দলৰ ডাক-ধ্বনিৰ জ্ঞান লাভ কৰে।

Verse 60

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः

ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্থাৱৰান্তলৈ সকলো হাতত ধৰা আমলক ফলৰ দৰে স্পষ্ট হয়। ইয়াত অধিক কি ক’ব—সহস্ৰ সহস্ৰ প্ৰকাৰৰ বিজ্ঞান লাভ হয়।

Verse 61

उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেই মহাত্মা মুনিৰ পৰা সত্য উপলব্ধি উদ্ভৱ হয়; নিৰন্তৰ অভ্যাসেৰে কেৱল বিবেকময় আধ্যাত্মিক জ্ঞান শুদ্ধ আৰু স্থিৰ হয়।

Verse 62

तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः

যোগবিদে সকলোকে তেজোময় ৰূপে দেখে; তেওঁ সমগ্ৰ—অসংখ্য দেৱ-প্ৰতিবিম্ব আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ দিব্য বিমান—দৰ্শন কৰে।

Verse 63

पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः

তেওঁ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ, যম, অগ্নি, বৰুণ আদি দেৱতাসকলক দৰ্শন কৰে; লগতে গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, তাৰামণ্ডলী আৰু সহস্ৰ ভুবনো দেখে—পতি শিৱৰ কৃপাৰে পাশ অতিক্ৰম কৰা পশুত এই দৃষ্টি জাগে।

Verse 64

पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु

সমাধিস্থ তেওঁ পাতালতলত অৱস্থিত লোকসমূহো দেখে; আত্মবিদ্যাৰ প্ৰদীপেৰে—স্বস্থ, আত্মনিষ্ঠ আৰু অচল হৈ—দৰ্শন কৰে।

Verse 65

प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्

যেতিয়া মনৰ পাত্ৰ সত্ত্বত স্থিত হৈ প্ৰসাদ-অমৃতৰে পৰিপূৰ্ণ হয়, তেতিয়া পুৰুষে তমস নাশ কৰি আত্মাৰ ভিতৰতে ঈশ্বৰ—পতি—ক দৰ্শন কৰে।

Verse 66

तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा

তাঁৰ প্ৰসাদে ধৰ্ম, ঐশ্বৰ্য, সত্যজ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু অপৱৰ্গ (মোক্ষ)ো লাভ হয়; ইয়াত সন্দেহ বা অধিক বিচাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।

Verse 67

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः

অযুত বছৰতেও ইয়াৰ বিস্তাৰ ক’ব নোৱাৰি; সেয়ে হে মুনীশ্বৰসকল, পাশুপত-যোগত নিষ্ঠাৰে স্থিৰ হৈ থাকিব লাগে।