Adhyaya 22
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
সূতে বৰ্ণনা কৰে যে ভয়ংকৰ প্ৰলয়জলৰ মাজত পদ্মযোনি ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুক সত্যস্তৱ আৰু নম্ৰতাৰে সন্তুষ্ট উমাপতি ত্ৰিলোচন শিৱে ক্ৰীড়াভাৱে প্ৰশ্ন কৰে। তেওঁলোকৰ অন্তৰ্ভাৱ জানি শিৱে বৰ দিয়ে; বিষ্ণুৱে শিৱত অচল ভক্তি মাথোঁ বিচাৰে, শিৱে সেয়া প্ৰদান কৰি বিষ্ণুৰ মৰ্যাদা মানিলেও পৰমত্ব শিৱানুগ্ৰহতেই স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শিৱে ব্ৰহ্মাক স্পৰ্শ কৰি আশীৰ্বাদ দি অন্তৰ্ধান হয়। ব্ৰহ্মাই সৃষ্টিৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰে; ফল নেদেখি ক্ৰোধ উঠে, অশ্ৰু পৰে, সেই অশ্ৰুৰ পৰা সাপসদৃশ প্ৰবল সত্তা জন্মে—ক্ৰোধবিকৃত সৃষ্টিৰ চিহ্ন। ক্ৰোধত মূৰ্ছিত হৈ ব্ৰহ্মা মৃতপ্ৰায় হয়; তেওঁৰ দেহৰ পৰা কান্দোনৰ বাবে ‘ৰুদ্ৰ’ নামে একাদশ ৰুদ্ৰ প্ৰকাশ পায়, আৰু ৰুদ্ৰক সৰ্বভূতত অৱস্থিত প্ৰাণতত্ত্বৰূপে কোৱা হৈছে। নীললোহিত ত্ৰিশূলধাৰী শিৱে ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাণ পুনঃস্থাপন কৰে; তেতিয়া ব্ৰহ্মাই সৰ্বব্যাপী প্ৰভুক দেখি শিৱৰ আদিতত্ত্ব বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে—পৰৱৰ্তী শৈৱ তত্ত্ববিস্তাৰৰ ভূমিকা।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अत्यन्तावनतौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः प्रहृष्टवदनो ऽत्यर्थम् अभवत्सत्यकीर्तनात्
সূত ক’লে—তেওঁলোকক অতি বিনয়ে নত হোৱা দেখি, মধু-সোণালী দৃষ্টিযুক্ত তেওঁ সত্যকীৰ্তনৰ বাবে অতিশয় প্ৰসন্নমুখ হ’ল।
Verse 2
उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः पिनाकी खण्डपरशुः सुप्रीतस्तु त्रिलोचनः
তেওঁ উমাপতি, বিরূপাক্ষ, দক্ষযজ্ঞ-বিনাশক, পিনাকধাৰী, বাধা ছেদনকাৰী খণ্ড-পরশুধাৰী, আৰু ত্ৰিলোচন—সদা পৰম প্ৰসন্ন শিৱ।
Verse 3
ततः स भगवान्देवः श्रुत्वा वागमृतं तयोः जानन्नपि महादेवः क्रीडापूर्वमथाब्रवीत्
তাৰ পিছত সেই ভগৱান দেৱ মহাদেৱে তেওঁলোক দুজনৰ বাক্যামৃত শুনি, সকলো জানিও, লীলাপূৰ্বক পুনৰ ক’লে।
Verse 4
कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैषिणौ समेतावंबुजाभक्षाव् अस्मिन् घोरे महाप्लवे
হে মহাত্মাদ্বয়, তোমালোক দুজন কোন—পৰস্পৰৰ হিতকামী—পদ্ম-আহাৰে জীৱন ধাৰণ কৰি, এই ঘোৰ মহাপ্লৱত ইয়াত একেলগে আহিছা কিয়?
Verse 5
तावूचतुर्महात्मानौ संनिरीक्ष्य परस्परम् भगवान् किं तु यत्ते ऽद्य न विज्ञानं त्वया विभो
সেই দুজন মহাত্মাই পৰস্পৰলৈ চাই ক’লে— “হে ভগৱান! হে বিভো, আজি আপোনাৰ ভিতৰত এই সম্যক্ বিবেকজ্ঞান কিয় উদিত নহ’ল?”
Verse 6
विभो रुद्र महामाय इच्छया वां कृतौ त्वया तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा अभिनन्द्याभिमान्य च
“হে বিভো ৰুদ্ৰ, হে মহামায়া! আপোনাৰ ইচ্ছাৰে আপোনেই এই দুজনক গঢ়িলে।” তেওঁলোকৰ কথা শুনি তেওঁ সন্তুষ্ট হৈ অনুমোদন কৰি সন্মান জনালে।
Verse 7
उवाच भगवान्देवो मधुरं श्लक्ष्णया गिरा भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण ब्रवीम्यहम्
ভগৱান দেৱে মধুৰ আৰু কোমল বাণীৰে ক’লে— “হে হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা)! আৰু তুমিও, হে কৃষ্ণ—শুনা, মই কওঁ।”
Verse 8
प्रीतो ऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया भवन्तौ हृदयस्यास्य मम हृद्यतरावुभौ
শাশ্বত অক্ষৰযুক্ত এই ভক্তিত মই পৰম প্ৰীত। তোমালোক দুয়ো মোৰ হৃদয়ৰো হৃদয়—মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 9
युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमीप्सितम् अथोवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः
“আজি মই তোমালোক দুয়োকে কি বৰ দিম—বৰসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক ইপ্সিত বৰ?” এইদৰে কৈ মহাভাগ বিষ্ণুৱে ভব (শিৱ)ক এই বাক্য ক’লে।
Verse 10
सर्वं मम कृतं देव परितुष्टो ऽसि मे यदि त्वयि मे सुप्रतिष्ठा तु भक्तिर्भवतु शङ्करः
হে দেৱ! এই সকলো মই কৰিছোঁ। যদি তুমি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হও, তেন্তে হে শংকৰ, তোমাত মোৰ ভক্তি সুপ্ৰতিষ্ঠিত আৰু অচল হওক।
Verse 11
एवमुक्तस्तु विज्ञाय संभावयत केशवम् प्रददौ च महादेवो भक्तिं निजपदांबुजे
এনেদৰে কোৱা হ’লে মহাদেৱে বিষয়টো বুজি কেশৱক সন্মান কৰিলে আৰু নিজৰ পদ্মচৰণত ভক্তি দান কৰিলে।
Verse 12
भवान्सर्वस्य लोकस्य कर्ता त्वमधिदैवतम् तदेवं स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यंबुजेक्षण
তুমি সকলো লোকৰ কৰ্তা; তুমি দেৱতাসকলৰো অধিদৈৱত। সেয়ে বৎস, তোমাৰ মঙ্গল হওক। হে অম্বুজাক্ষ, মই এতিয়া প্ৰস্থান কৰোঁ।
Verse 13
एवमुक्त्वा तु भगवान् ब्रह्माणं चापि शङ्करः अनुगृह्यास्पृशद्देवो ब्रह्माणं परमेश्वरः
এনেদৰে কৈ ভগৱান শংকৰ—পৰমেশ্বৰ—কৰুণাবশে ব্ৰহ্মাক স্পৰ্শ কৰি অনুগ্ৰহ কৰিলে।
Verse 14
कराभ्यां सुशुभाभ्यां च प्राह हृष्टतरः स्वयम् मत्समस्त्वं न संदेहो वत्स भक्तश् च मे भवान्
নিজৰ দুটা শুভ হাতে (স্পৰ্শ কৰি) তেওঁ অতি আনন্দিত হৈ ক’লে—“বৎস, কোনো সন্দেহ নাই; ভাৱত তুমি মোৰ সমান; তুমি মোৰ ভক্তই।”
Verse 15
स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि संज्ञा भवतु सुव्रत एवमुक्त्वा तु भगवांस् ततो ऽन्तर्धानमीश्वरः
তোমাৰ মঙ্গল হওক। মই প্ৰস্থান কৰিছোঁ; হে সুব্ৰত, এই সংজ্ঞাই (চিহ্ন) স্থিৰ হওক। এইদৰে কৈ ভগৱান ঈশ্বৰ তেতিয়া অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 16
गतवान् गणपो देवः सर्वदेवनमस्कृतः अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः
সকলো দেৱে নমস্কাৰ কৰা গণপ-দেৱ প্ৰস্থান কৰিলে। আৰু পদ্মযোনি পিতামহ ব্ৰহ্মাই গোবিন্দৰ পৰা সংজ্ঞা (নাম-পরিচয়) পাই সেই নামেই প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 17
प्रजाः स्रष्टुमनाश्चक्रे तप उग्रं पितामहः तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित् समवर्तत
প্ৰজা সৃষ্টি কৰিব বিচাৰি পিতামহ ব্ৰহ্মাই উগ্ৰ তপ আৰম্ভ কৰিলে; কিন্তু এইদৰে তপ কৰিও একোৱে প্ৰকাশ নাপালে।
Verse 18
ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो ह्यजायत क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः
তাৰ পিছত দীঘল সময়ৰ পাছত দুখৰ পৰা ক্ৰোধ জন্মিল; আৰু ক্ৰোধাৱিষ্ট তেওঁৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু ঝৰি পৰিল।
Verse 19
ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो वातपित्तकफात्मकाः महाभागा महासत्त्वाः स्वस्तिकैरप्यलंकृताः
তেতিয়া সেই অশ্ৰুবিন্দুৰ পৰা বাত-পিত্ত-কফ স্বভাৱৰ মহাভাগ, মহাসত্ত্ব সত্তাসকল উৎপন্ন হ’ল; তেওঁলোক শুভ স্বস্তিক চিহ্নেৰেো অলংকৃত আছিল।
Verse 20
प्रकीर्णकेशाः सर्पास्ते प्रादुर्भूता महाविषाः सर्पांस्तानग्रजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानम् अनिन्दयत्
সেই সাপবোৰ এলোমেলো কেশযুক্ত আৰু মহাবিষধৰ হৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। সেই অগ্ৰজ সাপবোৰ দেখি ব্ৰহ্মাই আত্মস্বৰূপত স্থিৰ হৈ নিজকে নিন্দা নকৰিলে।
Verse 21
अहो धिक् तपसो मह्यं फलमीदृशकं यदि लोकवैनाशिकी जज्ञे आदावेव प्रजा मम
হায়, যদি মোৰ তপস্যাৰ ফল এনেকুৱা হয়, তেন্তে মোৰ তপস্যা ধিক্! কিয়নো মোৰ প্ৰজা আদিতেই লোকবিনাশিনী হৈ জন্মিছে।
Verse 22
तस्य तीव्राभवन्मूर्च्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा मूर्च्छाभिपरितापेन जहौ प्राणान्प्रजापतिः
তেতিয়া ক্ৰোধ আৰু অপমানবোধৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তীব্ৰ মূৰ্ছা তেওঁৰ ওপৰত আহিল। সেই মূৰ্ছাৰ দাহ-তাপে প্ৰজাপতিয়ে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 23
तस्याप्रतिमवीर्यस्य देहात्कारुण्यपूर्वकम् अथैकादश ते रुद्रा रुदन्तो ऽभ्यक्रमंस् तथा
তাৰ অতুল বীৰ্যযুক্ত দেহৰ পৰা কৰুণাপূৰ্বক সেই একাদশ ৰুদ্ৰ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; আৰু ৰোদন কৰি কৰি তেওঁলোকে আগবাঢ়িল।
Verse 24
रोदनात्खलु रुद्रत्वं तेषु वै समजायत ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते तदात्मकाः
তেওঁলোকৰ ৰোদনৰ পৰাই তেওঁলোকত ‘ৰুদ্ৰত্ব’ জন্মিল। যিসকল ৰুদ্ৰ, তেওঁলোকেই প্ৰাণ; আৰু যি প্ৰাণ, সেয়া সেই ৰুদ্ৰতত্ত্বৰেই স্বৰূপ।
Verse 25
प्राणाः प्राणवतां ज्ञेयाः सर्वभूतेष्ववस्थिताः अत्युग्रस्य महत्त्वस्य साधुराचरितस्य च
প্ৰাণ সকলো প্ৰাণৱন্ত দেহধাৰীৰ; সেয়া সৰ্বভূতৰ অন্তৰত অৱস্থিত। সেই প্ৰাণৰ দ্বাৰাই অতিউগ্ৰ প্ৰভুৰ মহিমা আৰু সাধুসকলৰ সদাচাৰ যথাৰ্থভাৱে বুজা যায়।
Verse 26
प्राणांस्तस्य ददौ भूयस् त्रिशूली नीललोहितः लब्ध्वासून् भगवान्ब्रह्म देवदेवमुमापतिम्
তাৰ পিছত ত্ৰিশূলধাৰী নীললোহিতে পুনৰায় তাক প্ৰাণ দান কৰিলে। প্ৰাণ ঘূৰি পোৱাত ভগবান ব্ৰহ্মাই দেৱদেৱ উমাপতিক পৰম পতি বুলি জানি স্তৱ কৰিলে।
Verse 27
प्रणम्य संस्थितो ऽपश्यद् गायत्र्या विश्वमीश्वरम् सर्वलोकमयं देवं दृष्ट्वा स्तुत्वा पितामहः
প্ৰণাম কৰি স্থিৰভাৱে থিয় হৈ ব্ৰহ্মাই গায়ত্ৰীৰ প্ৰভাৱত বিশ্বৰূপ ঈশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে। সৰ্বলোকময় সেই দেৱক দেখি পিতামহে স্তৱ কৰিলে।
Verse 28
ततो विस्मयमापन्नः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः उवाच वचनं शर्वं सद्यादित्वं कथं विभो
তাৰ পিছত তেওঁ বিস্ময়ে অভিভূত হৈ, বাৰে বাৰে প্ৰণিপাত কৰি শৰ্বক ক’লে—“হে বিভো! আপুনি ‘সদ্যাদি’ কেনেকৈ—আদিৰ পৰাই তৎক্ষণাৎ প্ৰকাশিত আৰু সদা সন্নিহিত?”
Frequently Asked Questions
The chapter frames Shiva’s omniscience alongside līlā (divine play): the questioning tests humility and mutual welfare-seeking, and publicly establishes that devotion and truth-oriented praise draw Shiva’s anugraha, which supersedes mere status or creative authority.
By stating that the Rudras are pranas and that prana abides in all beings, the text identifies Rudra as the vital, animating principle under Shiva’s sovereignty—linking cosmic divinity to embodied life and making Shiva the regulator and restorer of life-force.
It symbolizes srishti influenced by disturbed guṇas: anger and frustration yield harmful or destabilizing manifestations, contrasting with creation aligned to dharma and grace; it also motivates the need for Shiva’s intervention to restore balance.