Adhyaya 79
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ঋষিসকলে সুধিলে—অল্পায়ু আৰু সীমিত সামৰ্থ্যৰ মানুহে মহাদেৱক কেনেকৈ পূজা কৰিব, যাঁৰ দৰ্শন দেবতাসকলেও দীঘল তপস্যাৰে কষ্টে পায়? সূতে ক’লে—এই শংকা যুক্তিসংগত; কিন্তু শিৱ শ্ৰদ্ধাৰে সুলভ, শ্ৰদ্ধাৰ দ্বাৰাই ‘দৰ্শন’ হয় আৰু উপাসকৰ অন্তৰ্ভাৱ অনুসাৰে ফল দিয়ে। অশুদ্ধ বা কুটিল উদ্দেশ্যৰ পূজাৰ নীচ ফল দেখুৱাই, তাৰ পিছত শুদ্ধ লিঙ্গপূজাৰ সংক্ষিপ্ত ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—লিঙ্গ আৰু পীঠ শোধন, আৱাহন, অৰ্ঘ্যাদি উপচাৰ, পবিত্ৰ দ্ৰৱ্যৰে অভিষেক, চন্দন-পুষ্প বিশেষকৈ বিল্বপত্ৰে অলংকাৰ, ধূপ আৰু বিভিন্ন নৈবেদ্য, প্ৰদক্ষিণা আৰু পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। শেষত ঈশান, তৎপুৰুষ/পুৰুষ, অঘোৰ, বামদেৱ, সদ্যোজাত—পঞ্চব্ৰহ্ম মন্ত্রে শিৱপূজা। দৰ্শন, শ্ৰৱণ, অনুমোদন বা ঘৃতদীপ দান, বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিকত, উৎকৃষ্ট লোক আৰু শেষত শিৱসায়ুজ্য দিয়ে; এই অধ্যায় ভক্তিতত্ত্বৰ পৰা দৈনন্দিন আচাৰলৈ সেতু।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भक्तिमहिमवर्णनं नामाष्टसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं पूज्यो महादेवो मर्त्यैर्मन्दैर्महामते कल्पायुषैर् अल्पवीर्यैर् अल्पसत्त्वैः प्रजापतिः
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গমহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘ভক্তিমহিমা-বৰ্ণন’ নামৰ একোণআশিতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ঋষিসকলে ক’লে—হে মহামতে! মন্দবুদ্ধি, এই কল্পত অল্পায়ু, অল্পবীৰ্য আৰু অল্পসত্ত্ব থকা মর্ত্য মানুহে প্ৰজাপতি মহাদেৱক কেনেকৈ পূজা কৰিব?
Verse 2
संवत्सरसहस्रैश् च तपसा पूज्य शङ्करम् न पश्यन्ति सुराश्चापि कथं देवं यजन्ति ते
সহস্ৰ সহস্ৰ বছৰ তপস্যাৰে শংকৰক পূজা কৰিলেও দেৱতাসকলেও তেখেতৰ দৰ্শন নাপায়। যি দেৱক তেওঁলোকে দেখা নাপায়, তেখেতক তেওঁলোকে কেনেকৈ যথাৰ্থভাৱে পূজা কৰিব?
Verse 3
सूत उवाच कथितं तथ्यम् एवात्र युष्माभिर् मुनिपुङ्गवाः तथापि श्रद्धया दृश्यः पूज्यः संभाष्य एव च
সূত ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, আপোনালোকে ইয়াত যি কৈছে সেয়া নিশ্চয় সত্য। তথাপি শ্ৰদ্ধাৰে তেখেতৰ ওচৰলৈ যাব লাগে—ভক্তিভৰে দৰ্শন, পূজা আৰু বিনয়ে সম্ভাষণ কৰিব লাগে।
Verse 4
प्रसंगाच्चैव सम्पूज्य भक्तिहीनैरपि द्विजाः भावानुरूपफलदो भगवानिति कीर्तितः
হে দ্বিজসকল, প্ৰসঙ্গবশতঃ ভক্তিহীনভাৱেও পূজা হ’লে, ভগৱানক ‘ভাৱানুৰূপ ফলদাতা’ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 5
उच्छिष्टः पूजयन्याति पैशाचं तु द्विजाधमः संक्रुद्धो राक्षसं स्थानं प्राप्नुयान् मूढधीर् द्विजाः
হে ব্ৰাহ্মণসকল, উচ্ছিষ্ট অৱস্থাত পূজা কৰা অধম দ্বিজে পৈশাচ-অৱস্থা লাভ কৰে। আৰু মোহবুদ্ধিৰে ক্ৰোধত পূজা কৰিলে ৰাক্ষস-স্থান প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 6
अभक्ष्यभक्षी सम्पूज्य याक्षं प्राप्नोति दुर्जनः गानशीलश् च गान्धर्वं नृत्यशीलस्तथैव च
অভক্ষ্য ভক্ষণ কৰা দুষ্টজন পূজা কৰিলেও যক্ষ-অৱস্থা লাভ কৰে। গানত আসক্তজন গন্ধৰ্ব-অৱস্থা, আৰু নৃত্যত আসক্তজন তদনুৰূপ অৱস্থা লাভ কৰে।
Verse 7
ख्यातिशीलस् तथा चान्द्रं स्त्रीषु सक्तो नराधमः मदार्तः पूजयन् रुद्रं सोमस्थानमवाप्नुयात्
যদিও সি নৰাধম—খ্যাতিশীল, চন্দ্ৰস্বভাৱ, স্ত্ৰীসক্ত আৰু মদে পীড়িত—তথাপি যি ৰুদ্ৰৰ পূজা কৰে, সি সোমস্থান (চন্দ্ৰলোক) লাভ কৰে।
Verse 8
गायत्र्या देवमभ्यर्च्य प्राजापत्यमवाप्नुयात् ब्राह्मं हि प्रणवेनैव वैष्णवं चाभिनन्द्य च
গায়ত্ৰী মন্ত্ৰে দেৱৰ অর্চনা কৰিলে প্ৰাজাপত্য পদ লাভ হয়; কেৱল প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰাই ব্ৰাহ্ম পদ প্ৰাপ্ত হয়; আৰু ভক্তিপূৰ্ণ অভিনন্দন-স্তৱনে বৈষ্ণৱ পদো লাভ হয়।
Verse 9
श्रद्धया सकृदेवापि समभ्यर्च्य महेश्वरम् रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रैः सार्धं प्रमोदते
শ্ৰদ্ধাৰে একবাৰ মাত্ৰ মহেশ্বৰক সম্যক অর্চনা কৰিলেও জীৱ ৰুদ্ৰলোক লাভ কৰে; ৰুদ্ৰলোকে গৈ ৰুদ্ৰগণৰ সৈতে আনন্দিত হয়।
Verse 10
संशोध्य च शुभं लिङ्गम् अमरासुरपूजितम् जलैः पूतैस्तथा पीठे देवमावाह्य भक्तितः
দেৱসকলে পূজিত আৰু অসুৰসকলৰ মাজতো আদৃত সেই শুভ লিঙ্গ প্ৰথমে শোধন কৰিব লাগে; তাৰপিছত পৱিত্ৰ জলে স্নান কৰাই পীঠত ভক্তিভাৱে দেৱক আহ্বান কৰিব লাগে।
Verse 11
दृष्ट्वा देवं यथान्यायं प्रणिपत्य च शङ्करम् कल्पिते चासने स्थाप्य धर्मज्ञानमये शुभे
বিধি অনুসাৰে দেৱদৰ্শন কৰি আৰু শংকৰক প্ৰণাম জনাই, ধৰ্ম-জ্ঞানময় শুভভাৱে সাজি থোৱা আসনত তেওঁক স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 12
वैराग्यैश्वर्यसम्पन्ने सर्वलोकनमस्कृते ओङ्कारपद्ममध्ये तु सोमसूर्याग्निसंभवे
হে বৈৰাগ্য আৰু ঐশ্বৰ্যৰে সম্পন্ন, সৰ্বলোকৰ নমস্কৃত প্ৰভু! ওঁকাৰ-পদ্মৰ মাজত আপুনি সোম, সূৰ্য আৰু অগ্নিৰ ত্ৰিবিধ তেজৰূপে প্ৰকাশিত।
Verse 13
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं दत्त्वा रुद्राय शंभवे स्नापयेद्दिव्यतोयैश् च घृतेन पयसा तथा
ৰুদ্র—মঙ্গলস্বৰূপ শম্ভু—লৈ পাদ্য, আচমনীয় আৰু অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰি, দিব্য জল আৰু লগতে ঘী আৰু গাখীৰে শিৱলিঙ্গ স্নান কৰাব লাগে।
Verse 14
दध्ना च स्नापयेद्रुद्रं शोधयेच्च यथाविधि ततः शुद्धांबुना स्नाप्य चन्दनाद्यैश् च पूजयेत्
দৈয়ে ৰুদ্রক স্নান কৰাই বিধি অনুসাৰে শোধন কৰিব; তাৰপিছত শুদ্ধ জলে স্নান কৰাই চন্দন আদি দ্ৰব্যে পূজা কৰিব।
Verse 15
रोचनाद्यैश् च सम्पूज्य दिव्यपुष्पैश् च पूजयेत् बिल्वपत्रैरखण्डैश् च पद्मैर्नानाविधैस् तथा
ৰোচনা আদি পৱিত্ৰ লেপনেৰে সম্যক পূজা কৰি দিব্য পুষ্পেৰে আৰাধনা কৰিব; লগতে অখণ্ড বিল্বপত্ৰ আৰু নানাবিধ পদ্মো অৰ্পণ কৰিব।
Verse 16
नीलोत्पलैश् च राजीवैर् नद्यावर्तैश् च मल्लिकैः चम्पकैर् जातिपुष्पैश्च बकुलैः करवीरकैः
নীলোৎপল, ৰাজীৱ, নন্দ্যাৱর্ত, মল্লিকা, চম্পক, জাতি-পুষ্প, বকুল আৰু কৰবীৰ ফুলেৰে (শিৱলিঙ্গৰ) পূজা কৰিব।
Verse 17
शमीपुष्पैर् बृहत्पुष्पैर् उन्मत्तागस्त्यजैरपि अपामार्गकदम्बैश् च भूषणैरपि शोभनैः
শমী ফুল, ডাঙৰ ফুল, উন্মত্তা আৰু অগস্ত্য ফুল, লগতে অপামাৰ্গ আৰু কদম্ব ফুল আৰু শোভন ভূষণৰে শিৱলিঙ্গ অলংকৃত কৰিব লাগে। পাশবদ্ধ পশুক মুক্ত কৰা পতি (শিৱ)ৰ পূজা এইদৰে দীপ্তিময় হয়।
Verse 18
दत्त्वा पञ्चविधं धूपं पायसं च निवेदयेत् दधिभक्तं च मध्वाज्यपरिप्लुतमतः परम्
পাঁচ বিধ ধূপ অৰ্পণ কৰি পায়স (ক্ষীৰ) নৈবেদ্য দিব লাগে। তাৰ পিছত শ্ৰেষ্ঠ অৰ্পণ ৰূপে দধিভক্ত (দই-ভাত) মধু আৰু ঘৃতৰে ভালদৰে সিক্ত কৰি অৰ্পণ কৰিব লাগে। এইদৰে শিৱলিঙ্গৰ উপচাৰ সম্পূৰ্ণ হয়।
Verse 19
शुद्धान्नं चैव मुद्गान्नं षड्विधं च निवेदयेत् अथ पञ्चविधं वापि सघृतं विनिवेदयेत्
শুদ্ধ অন্ন আৰু মুদ্গান্ন (মুগৰ অন্ন) ছয় বিধে নৈবেদ্য দিব লাগে। অথবা ঘৃতসহ পাঁচ বিধ ভোজন অৰ্পণ কৰিব পাৰে। এইদৰে ভক্তে ভক্তিভাৱে পতি শিৱক নৈবেদ্য সমৰ্পণ কৰে।
Verse 20
केवलं चापि शुद्धान्नम् आढकं तण्डुलं पचेत् कृत्वा प्रदक्षिणं चान्ते नमस्कृत्य मुहुर्मुहुः
কেৱল শুদ্ধ অন্নো—এটা আঢক পৰিমাণ চাউল লৈ—ৰান্ধিব লাগে। তাৰ পিছত শেষত প্ৰদক্ষিণা কৰি বাৰে বাৰে নমস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 21
स्तुत्वा च देवमीशानं पुनः सम्पूज्य शङ्करम् ईशानं पुरुषं चैव अघोरं वाममेव च
ঈশান দেৱক স্তুতি কৰি, পুনৰ শংকৰক যথাবিধি পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পিছত শিৱক ঈশান, পুৰুষ (তৎপুৰুষ), অঘোৰ আৰু বাম (বামদেৱ) ৰূপে ধ্যান কৰি ভক্তিভাৱে অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 22
सद्योजातं जपंश्चापि पञ्चभिः पूजयेच्छिवम् अनेन विधिना देवः प्रसीदति महेश्वरः
সদ্যোজাত মন্ত্ৰ জপ কৰি আৰু পঞ্চব্ৰহ্ম-বিধিৰে শিৱক পূজা কৰিলে, এই বিধানতেই দেৱ মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হয়।
Verse 23
वृक्षाः पुष्पादिपत्राद्यैर् उपयुक्ताः शिवार्चने गावश्चैव द्विजश्रेष्ठाः प्रयान्ति परमां गतिम्
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! গছৰ ফুল, পাত আদি যেতিয়া শিৱাৰ্চনত ব্যৱহাৰ হয়, আৰু গোৱালিও—সকলোয়ে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 24
पूजयेद्यः शिवं रुद्रं शर्वं भवमजं सकृत् स याति शिवसायुज्यं पुनरावृत्तिवर्जितम्
যি কোনোবাই এবাৰো শিৱ—ৰুদ্ৰ, শৰ্ব, ভব, অজ—ক পূজা কৰে, সি শিৱসায়ুজ্য লাভ কৰি পুনৰাৱৃত্তিৰহিত হয়।
Verse 25
अर्चितं परमेशानं भवं शर्वमुमापतिम् सकृत्प्रसंगाद्वा दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
পূজিত পৰমেশান—ভৱ, শৰ্ব, উমাপতি—ক এবাৰ, সংযোগবশতো, দৰ্শন কৰিলে সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি পায়।
Verse 26
पूजितं वा महादेवं पूज्यमानमथापि वा दृष्ट्वा प्रयाति वै मर्त्यो ब्रह्मलोकं न संशयः
মহাদেৱৰ পূজা হৈ গৈ থাকক বা চলি থাকক—সেই পূজাক কেৱল দৰ্শন কৰিলেও মর্ত্য নি:সন্দেহে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে।
Verse 27
श्रुत्वानुमोदयेच्चापि स याति परमां गतिम् यो दद्याद् घृतदीपं च सकृल्लिङ्गस्य चाग्रतः
যি এই কথা শুনি ভক্তিভাৱে অনুমোদন কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে। আৰু যি একবাৰো লিঙ্গৰ সন্মুখত ঘৃতদীপ অৰ্পণ কৰে, সি পশুক বাঁধি ৰখা পাশ শিথিল কৰি পতি শিৱৰ সান্নিধ্যসহ পৰম পদ পায়।
Verse 28
स तां गतिम् अवाप्नोति स्वाश्रमैर् दुर्लभां स्थिराम् दीपवृक्षं पार्थिवं वा दारवं वा शिवालये
সি সেই স্থিৰ গতি লাভ কৰে, যি স্বস্ব আশ্ৰমত স্থিত লোকৰ বাবেও দুৰ্লভ। শিৱালয়ত মাটিৰ বা কাঠৰ দীপবৃক্ষ (দীপস্তম্ভ) প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে সি সেই পদ পায়।
Verse 29
दत्त्वा कुलशतं साग्रं शिवलोके महीयते आयसं ताम्रजं वापि रौप्यं सौवर्णिकं तथा
শত কুলৰ হিত সাধন কৰা পূৰ্ণ দান দি সি শিৱলোকে মহিমান্বিত হয়। (এই দান) লোহা, তাম, ৰূপা আৰু সোণৰো হ’ব পাৰে।
Verse 30
शिवाय दीपं यो दद्याद् विधिना वापि भक्तितः सूर्यायुतसमैः श्लक्ष्णैर् यानैः शिवपुरं व्रजेत्
যি বিধিমতে বা কেৱল ভক্তিভাৱে শিৱলৈ দীপ অৰ্পণ কৰে, সি দহ হাজাৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, মসৃণ যানেৰে শিৱপুৰলৈ গমন কৰে।
Verse 31
कार्तिके मासि यो दद्याद् घृतदीपं शिवाग्रतः सम्पूज्यमानं वा पश्येद् विधिना परमेश्वरम्
কাৰ্তিক মাহত যি শিৱৰ সন্মুখত ঘৃতদীপ অৰ্পণ কৰে, অথবা বিধিমতে পূজিত পৰমেশ্বৰক দৰ্শন কৰে, সি শিৱভক্তিজনিত শুভ ফল লাভ কৰে।
Verse 32
स याति ब्रह्मणो लोकं श्रद्धया मुनिसत्तमाः आवाहनं सुसान्निध्यं स्थापनं पूजनं तथा
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, যি শ্ৰদ্ধাৰে লিঙ্গত প্ৰভুৰ আৱাহন, শুভ সান্নিধ্য-স্থাপন, প্ৰতিষ্ঠা আৰু পূজন কৰে, সি ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে।
Verse 33
सम्प्रोक्तं रुद्रगायत्र्या आसनं प्रणवेन वै पञ्चभिः स्नपनं प्रोक्तं रुद्राद्यैश् च विशेषतः
আসন-ক্ৰিয়া ৰুদ্ৰগায়ত্ৰী আৰু নিশ্চয়েই প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰা বিধেয়। স্নপন (অভিষেক) পাঁচ শুদ্ধি-মন্ত্ৰে, বিশেষকৈ ৰুদ্ৰ-মন্ত্ৰাদিৰে কোৱা হৈছে।
Verse 34
एवं सम्पूजयेन्नित्यं देवदेवमुमापतिम् ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य प्रणवेन समर्चयेत्
এইদৰে নিত্য দেৱদেৱ উমাপতিক সম্যক পূজন কৰিব লাগে। তেওঁৰ সোঁফালে ব্ৰহ্মাকো প্ৰণৱ (ওঁ) দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 35
उत्तरे देवदेवेशं विष्णुं गायत्रिया यजेत् वह्नौ हुत्वा यथान्यायं पञ्चभिः प्रणवेन च
তাৰ পিছত উত্তৰ দিশত দেৱদেৱেশ বিষ্ণুক গায়ত্ৰী দ্বাৰা যজন কৰিব লাগে। আৰু নিয়মানুসাৰে অগ্নিত আহুতি দি, প্ৰণৱ (ওঁ) সহ পাঁচ আহুতিও অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 36
स याति शिवसायुज्यम् एवं सम्पूज्य शङ्करम् इति संक्षेपतः प्रोक्तो लिङ्गार्चनविधिक्रमः
এইদৰে শংকৰক সম্যক পূজন কৰিলে সাধকে শিৱসায়ুজ্য লাভ কৰে। সংক্ষেপে এইয়েই লিঙ্গাৰ্চন-বিধিৰ ক্ৰম বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 37
व्यासेन कथितः पूर्वं श्रुत्वा रुद्रमुखात्स्वयम्
পূৰ্বে ব্যাসে নিজে ৰুদ্ৰৰ মুখৰ পৰা শুনি এই উপদেশ বৰ্ণনা কৰিছিল। এইদৰে ই পতিৰূপ শিৱৰ সাক্ষাৎ প্ৰকাশ, বন্ধনগ্ৰস্ত পশু-জীৱৰ মুক্তিৰ বাবে সংৰক্ষিত।
Frequently Asked Questions
Liṅga and pīṭha purification (śodhana), āvāhana (invocation), respectful darśana and praṇāma, offering pādya–ācamanīya–arghya, abhiṣeka with pure waters and auspicious substances (ghee, milk, curd, etc.), adornment with sandal/flowers and bilva, dhūpa and naivedya, pradakṣiṇā and repeated namaskāra, and mantra-worship through the pañcabrahma forms (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta).
It states that even once-only worship with śraddhā can lead to Rudraloka and joy among Rudras, and that worship, darśana of worship, hearing and approving it (anumodana), and dīpa-dāna can elevate one through higher lokas—culminating in Śiva-sāyujya, described as freedom from return (punarāvṛtti-varjita).
Offering a ghee lamp before the liṅga is presented as a powerful, accessible act whose merit grants rare, stable attainment; Kārttika-month lamp offerings and proper darśana of worship are specifically linked to Brahmaloka and higher spiritual fruition.