Adhyaya 60
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
সূতে পঞ্চ গ্ৰহৰ দেবতাস্বৰূপ সংক্ষেপে নিৰ্দেশ কৰি গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ ব্যৱস্থাৰ আধিদৈৱিক ভিত্তি প্ৰকাশ কৰে। আদিত্যক সমগ্ৰ কালগণনাৰ মূল বুলি স্থাপন কৰি ক্ষণৰ পৰা যুগলৈকে সকলো সূৰ্যাধীন বুলি প্ৰতিপাদন কৰে; সূৰ্য নাথাকিলে নিয়ম, দীক্ষা, দৈনন্দিন আচাৰ, ঋতুবিভাগ, পুষ্প-ফল-ধান্য উৎপত্তি আৰু লোকব্যৱহাৰো সম্ভৱ নহয়—এই কথা তৰ্কসহ দৃঢ় কৰে। সূৰ্যক ‘ৰুদ্ৰৰূপী’ আৰু ‘দ্বাদশাত্মা প্ৰজাপতি’ বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা শিৱৰ নিয়ন্ত্ৰণ জ্যোতি-তত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। পাছত সহস্ৰৰশ্মি সূৰ্যৰ সাত শ্ৰেষ্ঠ ৰশ্মি—সুষুম্না, হৰিকেশ, বিশ্বকৰ্মা, বিশ্বব্যচা, সন্নদ্ধ, সৰ্বাৱসু, স্বৰাট্—গ্ৰহযোনি ৰূপে উল্লেখিত; এই ৰশ্মিসকলৰ দ্বাৰা বুধ, শুক্ৰ, মঙ্গল, বৃহস্পতি, শনৈশ্চৰ আদি গ্ৰহৰ পোষণ-বৰ্ধন ঘটে। এই অধ্যায়ে সূৰ্য-শিৱ-প্ৰকাশতত্ত্বে জগতব্যৱস্থাক দৃঢ় কৰি পৰৱৰ্তী বিস্তৃত জ্যোতিষীয়/আধিদৈৱিক বিবেচনাৰ ভূমি ৰচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरश्मिस्वरूपकथनं नामैकोनषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গমহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘সূৰ্যৰশ্মিৰ স্বৰূপকথন’ নামৰ একোণষষ্ঠিতম অধ্যায়। সূত ক’লে—অৱশিষ্ট পাঁচ গ্ৰহ ঈশ্বৰস্বৰূপ, স্বইচ্ছাৰে বিচৰণশীল। আদিত্যক অগ্নিৰূপ বুলি পঠিত হয় আৰু চন্দ্ৰক জলস্বৰূপ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 2
शेषाणां प्रकृतिं सम्यग् वक्ष्यमाणां निबोधत सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः
এতিয়া যি অৱশিষ্ট শক্তিসকলৰ প্ৰকৃতি কোৱা হ’ব, তাক ভালদৰে বুজি লোৱা। দেৱসেনাৰ সেনাপতি স্কন্দক অঙ্গাৰক (মঙ্গল) গ্ৰহৰূপে পঠা হয়।
Verse 3
नारायणं बुधं प्राहुर् देवं ज्ञानविदो जनाः सर्वलोकप्रभुः साक्षाद् यमो लोकप्रभुः स्वयम्
জ্ঞানতত্ত্ব জনা লোকসকলে নাৰায়ণক ‘বুধ’ দেৱ বুলি কয়। আৰু যম ত সাক্ষাৎ সকলো লোকৰ প্ৰভু—ধৰ্মব্যৱস্থাৰ স্বয়ং অধিপতি।
Verse 4
महाग्रहो द्विजश्रेष्ठा मन्दगामी शनैश्चरः देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মন্দগতিত চলা শনৈশ্চৰ (শনি) মহাগ্ৰহ। আৰু দেৱ-অসুৰৰ দুজন গুৰুও তেজস্বী মহাগ্ৰহ।
Verse 5
प्रजापतिसुतावुक्तौ ततः शुक्रबृहस्पती आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः
তাৰ পিছত প্ৰজাপতিৰ দুজন পুত্ৰ—শুক্ৰ আৰু বৃহস্পতি—ক’লে: ‘সমগ্ৰ ত্ৰৈলোক্যৰ মূল আদিত্যতত্ত্ব; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।’
Verse 6
भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राग्निदिवौकसाम्
তেওঁৰ পৰাই সমগ্ৰ জগত উদ্ভৱ হয়—দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ; ৰুদ্ৰ, ইন্দ্ৰ, উপেন্দ্ৰ (বিষ্ণু) আৰু চন্দ্ৰ; লগতে শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকল, অগ্নিদেৱ আৰু স্বৰ্গবাসীসকলও।
Verse 7
द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सर्वलौकिकम् सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः
তেওঁ সকলো দীপ্তিমানৰ পূৰ্ণ জ্যোতি; সকলো লৌকিক ঐশ্বৰ্যৰ অন্তৰস্থ তেজো তেওঁ। তেওঁ সৰ্বসত্তাৰ অন্তৰাত্মা, সৰ্বলোকেশ্বৰ—মহাদেৱ, পৰম প্ৰজাপতি।
Verse 8
सूर्य एव त्रिलोकेशो मूलं परमदैवतम् ततः संजायते सर्वं तत्रैव प्रविलीयते
সূৰ্যই ত্ৰিলোকৰ ঈশ্বৰ, মূল আৰু পৰম দেৱতা। তেওঁৰ পৰাই সকলো জন্মে আৰু শেষত তেওঁৰ মাজতেই লীন হয়।
Verse 9
भावाभावौ हि लोकानाम् आदित्यान्निःसृतौ पुरा अविज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः
হে বিপ্ৰসকল, প্ৰাচীন কালত লোকসমূহৰ ভাব আৰু অভাৱ আদিত্যৰ পৰাই নিঃসৃত হৈছিল। সেই দীপ্তিমান ৰবি—অবিজ্ঞেয় গ্ৰহ—অতিশয় প্ৰভাৰে জ্বলে।
Verse 10
अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश् च कृत्स्नशः
ইয়াত ক্ষণ আৰু মুহূর্ত, দিন আৰু ৰাতি, আৰু সমগ্ৰ পক্ষসমূহ পুনঃপুন লয় পায় আৰু পুনঃপুন জন্মে।
Verse 11
मासाः संवत्सरश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च तदादित्यादृते ह्येषा कालसंख्या न विद्यते
মাহ, সংৱৎসৰ, ঋতু আৰু যুগো—সেই আদিত্য (সূৰ্য) নাথাকিলে কালৰ এই গণনা বিদ্যমান নহয়।
Verse 12
कालादृते न नियमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ऋतूनां च विभागश् च पुष्पं मूलं फलं कुतः
কাল নাথাকিলে নিয়ম নাই, দীক্ষা নাই, দৈনিক আচাৰ-কৰ্মৰ ক্ৰমো নাই। ঋতুবিভাগো নাথাকে—তেন্তে ফুল, মূল, ফল ক’ৰ পৰা?
Verse 13
कुतः सस्यविनिष्पत्तिस् तृणौषधिगणो ऽपि च अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च
শস্যৰ পক্বতা ক’ৰ পৰা হ’ব, তৃণ আৰু ঔষধিৰ গোটো কেনেকৈ বৃদ্ধি পাব? যেতিয়া জীৱসমূহৰ ব্যৱহাৰ-ক্রমেই লুপ্ত হয়—দেৱলোকে আৰু ইয়াতো।
Verse 14
जगत्प्रतापनमृते भास्करं रुद्ररूपिणम् स एष कालश्चाग्निश् च द्वादशात्मा प्रजापतिः
জগতক তাপিত কৰি আলোকিত কৰা ৰুদ্ৰৰূপী ভাস্কৰ ব্যতীত নহয়—সেই একেই কালো, অগ্নিও; প্ৰজাপতি ৰূপে তেওঁ দ্বাদশাত্মা স্বভাৱে অৱস্থিত।
Verse 15
तपत्येष द्विजश्रेष्ठास् त्रैलोक्यं सचराचरम् स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, এই তেজে চৰা-অচৰসহ ত্ৰিলোকক তাপিত কৰে। ইয়ে তেজসমূহৰ সমগ্ৰ ৰাশি—পূৰ্ণ, লৌকিক পৰিমাপৰ অতীত।
Verse 16
उत्तमं मार्गमास्थाय रात्र्यहोभिर् इदं जगत् पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश् चैव तापयत्येष सर्वशः
উত্তম পথ আশ্ৰয় কৰি, ৰাতি-দিনৰ ক্ৰমে এই তেজস্বী জ্যোতি সমগ্ৰ জগতক—পাৰ্শ্বত, ঊৰ্ধ্বত আৰু অধঃ—সৰ্বদিশে তপায়।
Verse 17
यथा प्रभाकरो दीपो गृहमध्ये ऽवलम्बितः पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश्चैव तमो नाशयते समम्
যেনেকৈ গৃহৰ মাজত ওলমাই থোৱা দীপ্ত দীপে পাৰ্শ্বত, ঊৰ্ধ্বত আৰু অধঃ—সমভাবে—অন্ধকাৰ নাশ কৰে, তেনেকৈ অন্তঃস্থিত শিৱজ্ঞান সৰ্বদিশে অজ্ঞান-বন্ধন দূৰ কৰে।
Verse 18
तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्प्रभुः सूर्यो गोभिर् जगत् सर्वम् आदीपयति सर्वतः
তদ্ৰূপ সহস্ৰকিৰণ, গ্ৰহৰাজ, জগতৰ প্ৰভু সূৰ্যই নিজৰ কিৰণৰে সমগ্ৰ বিশ্বক সৰ্বদিশে আলোকিত কৰে।
Verse 19
७ स्पेचिअल् सुन्रय्स् रवे रश्मिसहस्रं यत् प्राङ्मया समुदाहृतम् तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः
ৰবিৰ যি সহস্ৰ ৰশ্মি মই আগতে উল্লেখ কৰিছিলোঁ, সিহঁতৰ মাজত পুনৰ সাতটি শ্ৰেষ্ঠ; সেই সাত ৰশ্মিয়েই গ্ৰহসমূহৰ যোনি—উৎপত্তিৰ উৎস।
Verse 20
सुषुम्नो हरिकेशश् च विश्वकर्मा तथैव च विश्वव्यचाः पुनश्चाद्यः संनद्धश् च ततः परः
সেই সুষুম্ন, হৰিকেশ, তদুপৰি বিশ্বকর্মা; আৰু বিশ্বব্যচা। পুনৰ সেই আদ্য; আৰু তাৰো পৰে সেই সংনদ্ধ—সুসজ্জিত প্ৰভু।
Verse 21
सर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु दक्षिणां राशिम् ऐधयत्
সূৰ্যৰ আন এটা ৰশ্মি ‘সৰ্বাৱসু’ আৰু আনটো ‘স্বৰাট্’ বুলি কীৰ্তিত। ‘সুষুম্না’ নামৰ সূৰ্যৰশ্মিয়ে দক্ষিণ ৰাশিপথ দৃঢ় কৰি তাৰ নিয়ত গতি স্থাপন কৰিলে।
Verse 22
न्यगूर्ध्वाधः प्रचारो ऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तितः हरिकेशः पुरस्ताद् यो ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते
ইয়াৰ গতি তললৈ আৰু ওপৰলৈ—দুয়োফালে বিস্তৃত বুলি কোৱা হয়; এইটোৱেই ‘সুষুম্না’ (মধ্য নাড়ী) বুলি ঘোষণা। পূব দিশত ‘হৰিকেশ’ আছে, যি ‘ঋক্ষযোনি’ নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 23
दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिर्वर्धयते बुधम् विश्वव्यचास्तु यः पश्चाच् छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः
দক্ষিণত ‘বিশ্বকৰ্মা’ আছে; তেওঁৰ ৰশ্মিয়ে বুধক বৃদ্ধি কৰে। আৰু পশ্চিমত স্থিত ‘বিশ্বব্যচাস’ক জ্ঞানীসকলে ‘শুক্ৰ’ৰ যোনি, অৰ্থাৎ উৎপত্তিস্ৰোত, বুলি স্মৰণ কৰে।
Verse 24
संनद्धश् च तु यो रश्मिः स योनिर् लोहितस्य तु षष्ठः सर्वावसू रश्मिः स योनिस्तु बृहस्पतेः
‘সন্নদ্ধ’ নামৰ যি ৰশ্মি, সেয়াই লোহিত (মঙ্গল)ৰ যোনি। আৰু ষষ্ঠ ৰশ্মি—‘সৰ্বাৱসু’—বৃহস্পতি (গুৰু)ৰ যোনি বুলি কোৱা হয়।
Verse 25
शनैश्चरं पुनश् चापि रश्मिर् आप्यायते स्वराट् एवं सूर्यप्रभावेन नक्षत्रग्रहतारकाः
পুনৰ ‘স্বৰাট্’ নামৰ ৰশ্মিয়ে শনৈশ্চৰ (শনি)কো পোষণ কৰে। এইদৰে সূৰ্যপ্ৰভাৱত নক্ষত্র, গ্ৰহ আৰু তাৰাগণ ধাৰিত থাকে; শৈৱ সিদ্ধান্তত এই ধাৰণশক্তি অন্ততঃ পতি—শিৱৰেই, যি লিঙ্গতত্ত্বৰূপে বিশ্বনিয়ম ধাৰণ কৰে।
Verse 26
दृश्यन्ते दिवि ताः सर्वाः विश्वं चेदं पुनर्जगत् न क्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता
আকাশত সেই সকলো জ্যোতি দেখা যায়, আৰু এই সমগ্ৰ বিশ্ব পুনৰ চলমান জগত্ৰূপে প্ৰকাশ পায়। যিহেতু সিহঁত ক্ষয় নহয়, সেয়ে সিহঁত ‘নক্ষত্ৰ’—অক্ষয় তৰা—বুলি স্মৃত।
Frequently Asked Questions
Sushumna (सुषुम्न), Harikesha (हरिकेश), Vishvakarma (विश्वकर्मा), Vishvavyacha (विश्वव्यचा), Sannaddha (संनद्ध), Sarvavasu (सर्वावसु), and Svarat (स्वराट्) are identified as the chief rays functioning as ‘graha-yonis’ (planetary sources/nourishers).
It explicitly calls the Sun ‘रुद्ररूपिणः’ and presents Surya as the universal heat/light that governs time, order, and life-processes—functions aligned with Shiva’s cosmic regulation, making solar radiance a visible expression of Shiva’s operative power.
The chapter states that without Aditya (the Sun), the enumeration and regulation of time—moments, days, nights, fortnights, months, years, seasons, and yugas—cannot be established, and with that collapse, ritual routine (ahnika), initiations (diksha), and worldly transactions also fail.