Adhyaya 29
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
সনৎকুমাৰ দাৰুবনত কি ঘটিল সেয়া শুনিব খোজে। সূতৰ বৰ্ণনাত শৈলাদি কয়—ঋষিসকলে ৰুদ্ৰৰ বাবে ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল; তেওঁলোকৰ প্ৰবৃত্তি‑নিবৃত্তিৰ বিবেক পৰীক্ষা কৰিবলৈ শিৱ নীললোহিত দিগম্বৰ আৰু বিকৃত বেশে দিৱ্য অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে। নাৰীসকল মোহিত হয়, কিন্তু ঋষিসকলে কঠোৰ বাক্য কৈ মহাদেৱক চিনিব নোৱাৰি তপস্যাৰ ফল ৰুদ্ধ কৰে—অহংকাৰ আৰু ভুল বিচাৰৰ বিপদ প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’লে ব্ৰহ্মাই তিৰস্কাৰ কৰি কয় যে যাক নিন্দা কৰিলে সেয়াই পৰমেশ্বৰ, আৰু অতিথি সুন্দৰ হওক বা অসুন্দৰ—কেতিয়াও অৱজ্ঞা কৰিব নালাগে। তাৰপিছত ব্ৰহ্মাই সুদৰ্শনৰ উপাখ্যান কয়, য’ত অতিথি‑পূজাৰে মৃত্যুকো জয় কৰা যায়; অতিথি‑সত্কাৰক শিৱ‑পূজা বুলি স্থাপন কৰে। শেষত সন্ন্যাস‑ক্ৰম—বেদাধ্যয়ন, গৃহস্থধৰ্ম, যজ্ঞ, বনবাস‑নিয়ম, বিধিবৎ ত্যাগ আৰু তপস্যা—দ্বাৰা শিৱ‑সাযুজ্য লাভ হয়; দৃঢ় ভক্তিৰে তৎক্ষণাৎ মুক্তিও সম্ভৱ বুলি নিশ্চিত কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवार्चनतत्त्वसंख्यादिवर्णनं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम्
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গমহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত “শিৱাৰ্চন-তত্ত্ব-সংখ্যা আদি বৰ্ণনা” নামৰ অষ্টাবিংশ অধ্যায়। সনৎকুমাৰে ক’লে—হে বিভো! এতিয়া মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ, পুৰ্বে দাৰুবনত তপস্যাৰে ভাবিতাত্মা বনবাসীসকলৰ মাজত কি ঘটিছিল।
Verse 2
कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगम्बरः
ভগৱান নীললোহিত দাৰুবনলৈ কেনেকৈ আহিল—বিচিত্ৰ ৰূপ ধৰি, ঊৰ্ধ্বৰেতা আৰু দিগম্বৰ তপস্বীৰূপে?
Verse 3
किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम्
সেই বনত পৰমাত্মা ৰুদ্ৰক লৈ কি ঘটিছিল? দেৱদেৱৰ চেষ্টিত তত্ত্বসহ সত্যৰূপে বৰ্ণনা কৰিবলৈ আপুনি যোগ্য।
Verse 4
सूत उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः शिलादसूनुर्भगवान् प्राह किंचिद्भवं हसन्
সূত ক’লে—তেওঁৰ বাক্য শুনি, শ্ৰুতিসাৰৰ জ্ঞানীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ শিলাদ-পুত্ৰ ভগৱান (নন্দী) মঙ্গলভাৱে অলপ হাঁহি কিঞ্চিৎ ক’লে।
Verse 5
शैलादिरुवाच <दारुवन> मुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम् तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः
শৈলাদি ক’লে—দাৰুবনৰ ঘন অৰণ্যত মুনিসকলে পত্নী, পুত্ৰ আৰু গৃহ্যাগ্নিসহ দেৱদেৱ ভগৱান শিৱক তুষ্ট কৰিবলৈ অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 6
तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश् चेकितानो वृषध्वजः धूर्जटिः परमेशानो भगवान्नीललोहितः
তুষ্ট ৰুদ্ৰেই জগন্নাথ; সদা সজাগ; বৃষধ্বজ; ধূর্জটি; পৰমেশ্বৰ; আৰু নীল-লোহিত বৰ্ণধাৰী ভগৱান।
Verse 7
प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम् परीक्षार्थं जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः
দাৰুবনবাসী মুনিসকলৰ প্ৰবৃত্তি-লক্ষণ জ্ঞান জানিবলৈ, জগন্নাথে তেওঁলোকক পৰীক্ষা কৰিবলৈ শ্ৰদ্ধা আৰু লীলাভাব—দুয়োতে আচৰণ কৰিলে।
Verse 8
निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शङ्करः देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम्
নিবৃত্তি-লক্ষণ সত্যজ্ঞান প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ শংকৰে দেৱদাৰুবনত বাস কৰা—যাঁহাদের চিত্ত প্ৰবৃত্তিজ্ঞানত নিবদ্ধ—তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 9
विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः मुग्धो द्विहस्तः कृष्णाङ्गो दिव्यं दारुवनं ययौ
বিচিত্ৰ ৰূপ ধৰি, দিগম্বৰ, বিষম দৃষ্টিধাৰী—মুগ্ধ, দ্বিভুজ আৰু কৃষ্ণাঙ্গ—ভগৱান শিৱ দিব্য দাৰুবনলৈ গ’ল।
Verse 10
मन्दस्मितं च भगवान् स्त्रीणां मनसिजोद्भवम् भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुंदरः
অতিশয় সুন্দৰ ভগৱানে মন্দ স্মিত ধাৰণ কৰিলে; নাৰীৰ মনত উদ্ভৱ হোৱা প্ৰেমৰসৰ মোহ দেখুৱাই, ভ্ৰূবিলাস আৰু মধুৰ গানো কৰিলে।
Verse 11
संप्रोक्ष्य नारीवृन्दं वै मुहुर्मुहुरनङ्गहा अनङ्गवृद्धिम् अकरोद् अतीव मधुराकृतिः
অতিমধুৰ আকৃতিধাৰী অনঙ্গ (কাম) এ নাৰীসমূহৰ ওপৰত বাৰে বাৰে প্ৰোক্ষণ কৰি কামবৃদ্ধি বঢ়াই অতি তীব্ৰ কৰিলে।
Verse 12
वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम् स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात्
বনত সেই বিকৃত নীললোহিত পুৰুষক দেখি, পতিব্ৰতা নাৰীৰো আদৰেৰে তেওঁকেই অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 13
वनोटजद्वारगताश् च नार्यो विस्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविन्दाद् द्रुमालयस्थास् तम् अथान्वयुस्ताः
বনৰ কুটীৰদ্বাৰত থিয় হোৱা নাৰীসকল—যাৰ বস্ত্ৰ-অলংকাৰ সৰি পৰিল, চেষ্টাও অস্থিৰ হ’ল—তেওঁৰ মুখাৰবিন্দৰ পৰা এটা স্মিত পাই, দ্ৰুমালয়বাসিনী তেওঁলোকে তেতিয়া তেওঁক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 14
दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः विलासबाह्यास्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे
ভৱ (শিৱ)ক দেখি কিছুমান নাৰী মদমত্ত ঘূৰ্ণিত নয়নে স্থিৰ নাথাকিল। অভ্যাসৰ লাস্য পাহৰি গ’লেও অন্তঃপ্ৰেৰণাত ভ্ৰূবিলাস কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 15
अथ दृष्ट्वापरा नार्यः किंचित् प्रहसिताननाः किंचिद् विस्रस्तवसनाः स्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः
তাৰপাছত আন নাৰীসকলে তেওঁক দেখি গাবলৈ ধৰিলে—কাৰোবাৰ মুখত মৃদু হাঁহি, কাৰোবাৰ বসন অলপ সৰি ঢিলা, আৰু কাৰোবাৰ কটিবন্ধৰ ডোৰ শিথিল হ’ল।
Verse 16
काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्राङ्गनाः स्रस्तनवांशुकं वा स्वान्स्वान्विचित्रान् वलयान्प्रविध्य मदान्विता बन्धुजनांश् च जग्मुः
তেতিয়া বনত তেওঁক দেখি—নতুন বসন ঢিলা হৈ সৰি যোৱা যেন লাগিল—কিছুমান বিপ্ৰাঙ্গনা মদমোহত নিজৰ নিজৰ বিচিত্ৰ বৰ্ণৰ বালা খুলি পেলাই বন্ধুজনৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 17
काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्तमहांशुका च शाखाविचित्रान् विटपान्प्रसिद्धान् मदान्विता बन्धुजनांस्तथान्याः
তেতিয়া এজনী নাৰীয়ে তেওঁক দেখিো চিনিব নোৱাৰিলে; তাইৰ বসন সৰি গৈছিল আৰু সূক্ষ্ম বস্ত্ৰও ঢলি পৰিছিল। মদমোহত তাই (আনসকলেও) শাখাবিচিত্ৰ প্ৰসিদ্ধ গছকেই নিজৰ বন্ধুজন বুলি ভাবিলে।
Verse 18
काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर् निपेतुश् च धरातले निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुङ्गवाः
কিছুমানে তেওঁৰ গুণগান গালে, কিছুমানে নৃত্য কৰিলে, আৰু কিছুমানে মাটিত লুটি পৰিল। আন কিছুমানে গজৰাজৰ দৰে নিশ্চল হৈ বহিল; আৰু কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে তেওঁৰ মহিমা ঘোষণা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिङ्गुः समन्ततः निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे
তেওঁলোকে পৰস্পৰে মৃদু হাঁহি দি একে-আনক চাই চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰিলে। ৰুদ্ৰৰ পথ ৰোধ কৰি নানা চতুৰ উপায় চলালে।
Verse 20
को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जजल्पुः प्रीतमानसाः
ভক্তিত মৃদু হোৱা মন লৈ কিছুমানে ক’লে, “আপুনি কোন?” আন কিছুমানে ক’লে, “দয়া কৰি বহক।” কিছুমানে সুধিলে, “ক’ৰ পৰা আহিছে?” আৰু ক’লে, “প্ৰসন্ন হওক।”
Verse 21
विपरीता निपेतुर्वै विस्रस्तांशुकमूर्धजाः पतिव्रताः पतीनां तु संनिधौ भवमायया
ভৱৰ মায়াৰ বলত সেই পতিব্ৰতা নাৰীসকল এলোমেলো হৈ পৰি গ’ল; বস্ত্ৰ ঢিলা হ’ল, চুলি মেলি গ’ল—স্বামীসকলৰ সন্মুখতেই।
Verse 22
दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान्परमेश्वरः
তেওঁলোকৰ চেষ্টাসমূহ আৰু বাক্য দেখি-শুনি সত্ত্বেও অব্যয় ভৱ, পৰমেশ্বৰে ‘শুভ’ বা ‘অশুভ’ একো নক’লে।
Verse 23
दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास् तथाभूतं च शङ्करम् अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः
নাৰীসকলৰ সমূহ আৰু সেই অৱস্থাত থকা শংকৰক দেখি, সেই ব্ৰাহ্মণ মুনীশ্বৰসকলে অতি কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 24
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः
শংকৰৰ সন্মুখত তেওঁলোক সকলোৰে তপস্যা ম্লান হ’ল—যেনেকৈ আকাশত থকা তৰাবোৰ সূৰ্যৰ প্ৰকাশত ঢাকি যায়। তেনেদৰে পতি শিৱেই অনুত্তৰ জ্যোতি; তেওঁৰ আগত পশু (জীৱ)ৰ সীমিত শক্তি নীৰৱ হয়।
Verse 25
श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः समृद्धश्रेयसां योनिर् यज्ञा वै नाशमाप्तवान्
শুনা যায় যে ঋষিৰ শাপত মহাত্মা ব্ৰহ্মাৰো যজ্ঞ—সমৃদ্ধ শ্ৰেয়সৰ গৰ্ভ—নিশ্চয় নাশ পাইছিল।
Verse 26
भृगोर् अपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान् प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश् च सदा कृतः
ভৃগুৰ শাপত পৰমবীৰ্যবান বিষ্ণুৱে দহ অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰিলে আৰু তেওঁক সদায় দুখত স্থিত কৰা হ’ল। এইদৰে পুৰাণে কৰ্মবিধান আৰু দেৱীয় বিধান পতি শিৱৰ অধীন বুলি দেখুৱায়।
Verse 27
इन्द्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्
হে ধৰ্মজ্ঞ, প্ৰাচীন কালত ইন্দ্ৰৰো পুৰুষত্ব-চিহ্ন ছিন্ন কৰা হৈছিল; ক্ৰুদ্ধ ঋষি গৌতমে তেওঁক পৃথিৱীত নিক্ষেপ কৰিছিল।
Verse 28
गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस् तथा ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः
শাপবলে বসুসকলৰ গৰ্ভবাস (দেহধাৰণ) বিধিবদ্ধ হ’ল; আৰু ঋষিসকলৰ শাপত নহুষ সৰ্পত্বলৈ গ’ল। এইদৰে পাশ (বন্ধন)ৰ দ্বাৰা পশু (জীৱ) আবদ্ধ থাকে, যেতিয়ালৈকে পতি শিৱৰ কৃপাৰে সম্যক ব্যৱস্থা পুনঃ প্ৰতিষ্ঠিত নহয়।
Verse 29
क्षीरोदश् च समुद्रो ऽसौ निवासः सर्वदा हरेः द्वितीयश्चामृताधारो ह्य् अपेयो ब्राह्मणैः कृतः
ক্ষীৰসাগৰ সৰ্বদা হৰি (বিষ্ণু)-ৰ নিবাস। ই অমৃতৰ দ্বিতীয় আধাৰ, আৰু ব্ৰাহ্মণবিধি অনুসাৰে ইয়াৰ জল পানীয় নহয়।
Verse 30
अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियंबकम्
বাৰাণসীত অৱিমুক্তেশ্বৰক প্ৰাপ্য জনাৰ্দন (বিষ্ণু)য়ে ক্ষীৰেৰে অভিষেক কৰি দেৱদেৱ ত্ৰ্যম্বক ঈশক আৰাধনা কৰিলে—যি পশুক পাশবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে।
Verse 31
श्रद्धया परया युक्तो देहाश्लेषामृतेन वै निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः
পৰম শ্ৰদ্ধাৰে যুক্ত মধুসূদন (বিষ্ণু)য়ে দেহক্লেশ-নাশক অমৃত ক্ষীৰসহ স্বয়ং ঢালি, দেৱ (শিৱ) আৰাধনাত অভিষেক কৰিলে।
Verse 32
सेचयित्वाथ भगवान् ब्रह्मणा मुनिभिः समम् क्षीरोदं पूर्ववच्चक्रे निवासं चात्मनः प्रभुः
তাৰ পিছত ভগৱানে ব্ৰহ্মা আৰু মুনিসকলৰ সৈতে সেচন-অভিষেক সম্পন্ন কৰিলে; আৰু প্ৰভুৱে পূৰ্বৱৎ ক্ষীৰসাগৰ স্থাপন কৰি তাক নিজৰ নিবাস কৰিলে।
Verse 33
धर्मश्चैव तथा शप्तो माण्डव्येन महात्मना वृष्णयश्चैव कृष्णेन दुर्वासाद्यैर्महात्मभिः
এইদৰে মহাত্মা মাণ্ডব্যে ধৰ্মক শাপ দিলে; আৰু বৃষ্ণিসকলো কৃষ্ণ আৰু দুর্বাসা আদি মহাত্মাসকলৰ শাপত শপ্ত হ’ল—প্ৰভু (পতি)ৰ অধীনেই কৰ্মবিধান অব্যর্থভাৱে চলে।
Verse 34
राघवः सानुजश् चापि दुर्वासेन महात्मना श्रीवत्सश् च मुनेः पाद पतनात्तस्य धीमतः
ৰাঘৱ (ৰাম) অনুজসহ আৰু শ্ৰীবৎসো মহাত্মা মুনি দুর্বাসা—সেই ধীমন্ত ঋষিৰ পদত পতিত হৈ—মঙ্গল লাভ কৰিলে। সিদ্ধজনৰ পদপ্ৰণামেই পশুৰ পাশ শিথিল কৰি পতি—শিৱ—ৰ দিশে ঘূৰাই দিয়ে।
Verse 35
एते चान्ये च बहवो विप्राणां वशमागताः वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवमुमापतिम्
এওঁ আৰু আন বহুতে বিপ্ৰসকলৰ বশত পৰিল; কিন্তু বিৰূপাক্ষ—দেৱদেৱ, উমাপতি—ক বাদ দি, তেওঁৱেই স্বতন্ত্ৰ পতি।
Verse 36
एवं हि मोहितास्तेन नावबुध्यन्त शङ्करम् अत्युग्रवचनं प्रोचुश् चोग्रो ऽप्यन्तरधीयत
এইদৰে তাৰ মোহত পৰি তেওঁলোকে শঙ্কৰক চিনিব নোৱাৰিলে। তেওঁলোকে অতিশয় কঠোৰ বাক্য ক’লে, আৰু সেই উগ্ৰজনো অন্তর্ধান হ’ল।
Verse 37
ते ऽपि दारुवनात्तस्मात् प्रातः संविग्नमानसाः पितामहं महात्मानम् आसीनं परमासने
তাৰপিছত তেওঁলোকেও সেই দাৰুবনৰ পৰা পুৱাতে, উদ্বিগ্ন মনে, পৰমাসনত আসীন মহাত্মা পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 38
गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तमखिलं विभोः शुभे दारुवने तस्मिन् मुनयः क्षीणचेतसः
সেখানে গৈ, ক্ষীণচিত্ত মুনিসকলে সেই শুভ দাৰুবনত যি ঘটিছিল, সেয়া সকলো বিভুক যথাযথভাৱে জনালে।
Verse 39
सो ऽपि संचिन्त्य मनसा क्षणादेव पितामहः तेषां प्रवृत्तमखिलं पुण्ये दारुवने पुरा
তেতিয়া পিতামহ ব্ৰহ্মায়ো মনত ক্ষণমাত্ৰ চিন্তা কৰি, পুণ্য দাৰুবনত পূৰ্বে যি ঘটিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সমগ্ৰ কাৰ্যপ্ৰবাহ—সকলো তৎক্ষণাৎ জানিলে।
Verse 40
उत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन्दारुवनालयान्
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মা উঠি, কৰযোৰে, ভব (শিৱ)ক প্ৰণাম কৰি, দাৰুবনত বাস কৰা মুনিসকলক তৎক্ষণাৎ ক’লে।
Verse 41
धिग् युष्मान् प्राप्तनिधनान् महानिधिम् अनुत्तमम् वृथाकृतं यतो विप्रा युष्माभिर् भाग्यवर्जितैः
ধিক্ তোমালোকক! নিধি পায়োও তোমালোকে বিনাশহে পালে। হে বিপ্ৰসকল, ভাগ্যহীন হৈ তোমালোকে সেই অনুত্তম মহানিধিক বৃথা কৰিলে।
Verse 42
यस्तु दारुवने तस्मिंल् लिङ्गी दृष्टो ऽप्यलिङ्गिभिः युष्माभिर् विकृताकारः स एव परमेश्वरः
সেই দাৰুবনত যাক লিঙ্গধাৰী ৰূপে, লিঙ্গ অস্বীকাৰ কৰাসকলেও দেখিছিল—যাক তোমালোকে বিকৃত আকাৰৰ বুলি ভাবিছিলা—সেইজনেই পৰমেশ্বৰ।
Verse 43
गृहस्थैश् च न निन्द्यास्तु सदा ह्यतिथयो द्विजाः विरूपाश् च सुरूपाश् च मलिनाश्चाप्यपण्डिताः
গৃহস্থসকলে আগন্তুক দ্বিজ অতিথিক কেতিয়াও নিন্দা নকৰিব। তেওঁলোক বিৰূপ হওক বা সৰূপ, মলিন হওক বা অল্পপণ্ডিত—অতিথি সদায় পূজ্য।
Verse 44
<स्तोर्य् ओफ़् सुदर्शन> सुदर्शनेन मुनिना कालमृत्युरपि स्वयम् पुरा भूमौ द्विजाग्र्येण जितो ह्यतिथिपूजया
পূৰ্বকালে পৃথিৱীত দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ মুনি সুদৰ্শনে অতিথি-পূজাৰ ভক্তিৰে স্বয়ং কাল-মৃত্যুকোও জয় কৰিছিল।
Verse 45
अन्यथा नास्ति संतर्तुं गृहस्थैश् च द्विजोत्तमैः त्यक्त्वा चातिथिपूजां ताम् आत्मनो भुवि शोधनम्
গৃহস্থসকলৰ—বিশেষকৈ দ্বিজোত্তমসকলৰ—পাৰ হ’বলৈ আন কোনো পথ নাই; সেই অতিথি-পূজা ত্যাগ কৰাটো এই লোকত নিজৰ আত্মাৰ কলুষতা।
Verse 46
गृहस्थो ऽपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः प्रतिज्ञामकरोज्जायां भार्यामाह पतिव्रताम्
পূৰ্বকালে গৃহস্থ হ’লেও ‘সুদৰ্শন’ বুলি প্ৰসিদ্ধ তেওঁ জয় কৰিবলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে; পতিব্ৰতা পত্নীক নিজৰ সংকল্প জনালে।
Verse 47
सुव्रते सुभ्रु सुभगे शृणु सर्वं प्रयत्नतः त्वया वै नावमन्तव्या गृहे ह्यतिथयः सदा
হে সুৱ্ৰতে, সুভ্ৰু, সুভাগে! সকলো কথা যত্নেৰে শুনা; ঘৰত অতিথিসকলক কেতিয়াও অৱমাননা নকৰিবা, কিয়নো গৃহত অতিথি সদায় পূজ্য।
Verse 48
सर्व एव स्वयं साक्षाद् अतिथिर्यत्पिनाकधृक् तस्मादतिथये दत्त्वा आत्मानमपि पूजय
প্ৰত্যেক অতিথি সাক്ഷাৎ পিনাকধাৰী প্ৰভু নিজেই বুলি জানিবা; সেয়ে অতিথিক অৰ্পণ কৰি অন্তৰত থকা আত্মস্বৰূপকো পূজা কৰিবা।
Verse 49
एवमुक्त्वाथ संतप्ता विवशा सा पतिव्रता पतिमाह रुदन्ती च किमुक्तं भवता प्रभो
এইদৰে কৈ সি পতিব্ৰতা নাৰী শোকত দগ্ধ আৰু বিবশ হৈ কান্দি কান্দি স্বামীক ক’লে—“প্ৰভো, আপুনি এই কি ক’লে?”
Verse 50
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः देयं सर्वं शिवायार्ये शिव एवातिथिः स्वयम्
তাইৰ কথা শুনি সুদৰ্শনে পুনৰ ক’লে—“আৰ্যে, সকলো শিৱলৈ অৰ্পণ কৰা; কিয়নো অতিথিৰূপে স্বয়ং শিৱেই আহে।”
Verse 51
तस्मात्सर्वे पूजनीयाः सर्वे ऽप्यतिथयः सदा एवमुक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता
সেয়ে সকলো অতিথি সদায় পূজনীয়। স্বামীৰ এই উপদেশত সেই পতিব্ৰতা পত্নীয়ে এই আচাৰ গ্ৰহণ কৰি অতিথিত শিৱসন্নিধি বুলি সন্মান কৰিলে।
Verse 52
शेषामिवाज्ञामादाय मूर्ध्ना सा प्राचरत्तदा परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद् द्विजोत्तमाः
সেই আজ্ঞাক সি প্ৰসাদ-শেষৰ দৰে মূৰত ধৰি তৎক্ষণাৎ তদনুযায়ী আচৰণ কৰিলে। তাৰপিছত শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল প্ৰত্যক্ষ হৈ তেওঁলোক দুজনৰ শ্ৰদ্ধা পৰীক্ষা কৰিলে।
Verse 53
धर्मो द्विजोत्तमो भूत्वा जगामाथ मुनेर्गृहम् तं दृष्ट्वा चार्चयामास सार्घ्याद्यैरनघा द्विजम्
ধৰ্মে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰি মুনিৰ গৃহলৈ গ’ল। সেই নিষ্কলংক দ্বিজক দেখি অনঘা নাৰীয়ে অৰ্ঘ্য আদি উপচাৰেৰে তেওঁৰ পূজা-সৎকাৰ কৰিলে।
Verse 54
सम्पूजितस्तया तां तु प्राह धर्मो द्विजः स्वयम् भद्रे कुतः पतिर्धीमांस् तव भर्ता सुदर्शनः
তাইৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক পূজিত হৈ ধৰ্ম স্বয়ং ব্ৰাহ্মণৰূপে সেই ভদ্ৰা নাৰীক ক’লে— “হে ভদ্ৰে, তোমাৰ পতি ক’ৰ পৰা আহিল? তোমাৰ ধীমান্ আৰু সুদৰ্শন স্বামী সুদৰ্শন?”
Verse 55
अन्नाद्यैरलमद्यार्ये स्वं दातुमिह चार्हसि सा च लज्जावृता नारी स्मरन्ती कथितं पुरा
“আৰ্যে, আজি অন্নাদি দিলেই যথেষ্ট; ইয়াত নিজকে দান কৰা উচিত নহয়।” এইদৰে ক’লে। লজ্জাৰে আৱৃত সেই নাৰী পূৰ্বে কোৱা কথা স্মৰণ কৰিলে।
Verse 56
भर्त्रा न्यमीलयन्नेत्रे चचाल च पतिव्रता किंचेत्याह पुनस्तं वै धर्मे चक्रे च सा मतिम्
স্বামীৰ আদেশত সেই পতিব্ৰতা চকু মুদিয়া আগবাঢ়িল। পাছত সি আকৌ ক’লে— “এইটো কি?”—তথাপি সি ধৰ্ম আৰু সদাচাৰত মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 57
निवेदितुं किलात्मानं तस्मै पत्युरिहाज्ञया एतस्मिन्नन्तरे भर्ता तस्या नार्याः सुदर्शनः
স্বামীৰ আদেশত তাক নিজকে নিবেদন কৰিবলৈ সি যেন উদ্যত হ’ল; ঠিক সেই সময়তে সেই নাৰীৰ স্বামী সুদৰ্শন উপস্থিত হ’ল।
Verse 58
गृहद्वारं गतो धीमांस् तामुवाच महामुनिः एह्येहि क्व गता भद्रे तमुवाचातिथिः स्वयम्
ঘৰৰ দুৱাৰত উপস্থিত সেই ধীমান্ মহামুনিয়ে তাইক ক’লে— “আহা আহা; হে ভদ্ৰে, ক’লৈ গৈছিলা?” তেতিয়া অতিথিয়ে স্বয়ং তেওঁক (মুনিক) ক’লে।
Verse 59
भार्यया त्वनया सार्धं मैथुनस्थो ऽहमद्य वै सुदर्शन महाभाग किं कर्तव्यमिहोच्यताम्
আজি মই মোৰ এই পত্নীৰ সৈতে মিলনত অৱস্থিত। হে মহাভাগ্যৱান সুদৰ্শন, ইয়াত কি কৰ্তব্য—অনুগ্ৰহ কৰি কওক।
Verse 60
सुरतान्तस्तु विप्रेन्द्र संतुष्टो ऽहं द्विजोत्तम सुदर्शनस्ततः प्राह सुप्रहृष्टो द्विजोत्तमः
মিলন সমাপ্ত হোৱাত সुदৰ্শন অতিশয় হৰ্ষিত হৈ ক’লে—“হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, হে দ্বিজোত্তম, মই সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট।”
Verse 61
भुङ्क्ष्व चैनां यथाकामं गमिष्ये ऽहं द्विजोत्तम हृष्टो ऽथ दर्शयामास स्वात्मानं धर्मराट् स्वयम्
“হে দ্বিজোত্তম, ইচ্ছামতে তাইক উপভোগ কৰা; মই এতিয়া যাম।” এইদৰে কৈ হৰ্ষিত ধৰ্মৰাজে নিজেই নিজৰ সত্য স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 62
प्रददौ चेप्सितं सर्वं तमाह च महाद्युतिः एषा न भुक्ता विप्रेन्द्र मनसापि सुशोभना
সেই মহাদ্যুতি তেওঁৰ সকলো ইচ্ছিত দান কৰি ক’লে—“হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, এই নাৰী ভোগিত নহয়; মনৰ দ্বাৰাও অস্পৰ্শিত—পবিত্ৰ আৰু শোভাময়।”
Verse 63
मया चैषा न संदेहः श्रद्धां ज्ञातुमिहागतः जितो वै यस्त्वया मृत्युर् धर्मेणैकेन सुव्रत
মোৰ কোনো সন্দেহ নাই—এই শ্ৰদ্ধাৰ স্বৰূপ জানিবলৈ মই ইয়ালৈ আহিছোঁ। হে সুব্ৰত, একনিষ্ঠ ধৰ্মে তুমি মৃত্যুক জয় কৰিছা; সেই শ্ৰদ্ধাৰ তত্ত্ব জানিব বিচাৰোঁ।
Verse 64
अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् इत्युक्त्वा प्रययौ च सः तस्मात्तथा पूजनीयाः सर्वे ह्यतिथयः सदा
“আহা, তেওঁৰ তপস্যাৰ কিমান মহাশক্তি!” বুলি কৈ তেওঁ গ’ল। সেয়ে সকলো অতিথি সদায় সেইদৰে পূজ্য; অতিথি-সেৱাত ধৰ্মৰ দ্বাৰা পশুক উন্নীত কৰা পতি-পরমেশ্বৰকেই সেৱা কৰা হয়।
Verse 65
बहुनात्र किमुक्तेन भाग्यहीना द्विजोत्तमाः तमेव शरणं तूर्णं गन्तुमर्हथ शङ्करम्
ইয়াত বেছি ক’বলৈ কি লাভ, হে দ্বিজোত্তমসকল! ভাগ্যহীন হলেও তোমালোকে তৎক্ষণাৎ কেৱল শংকৰৰ শৰণ লোৱা উচিত—সেই পতি-প্ৰভুৱেই পশুক বাঁধা পাশ ছিন্ন কৰে।
Verse 66
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणर्षभाः ब्रह्माणमभिवन्द्यार्ताः प्रोचुराकुलितेक्षणाः
ব্ৰহ্মাৰ সেই বাক্য শুনি ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজৰ বৃষভসম ঋষিসকলে ব্যাকুল হৈ, দুখেৰে ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰি ক’লে; তেওঁলোকৰ চকু অস্থিৰ হৈছিল।
Verse 67
ब्राह्मणा ऊचुः नापेक्षितं महाभाग जीवितं विकृताः स्त्रियः दृष्टो ऽस्माभिर् महादेवो निन्दितो यस्त्वनिन्दितः
ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে—হে মহাভাগ! এতিয়া জীৱনো কাম্য নহয়; আমাৰ স্ত্ৰীসকল বিকৃত হৈছে। যি নিন্দাতীত মহাদেৱ, তাকো নিন্দিত হোৱা আমি দেখিলোঁ।
Verse 68
शप्तश् च सर्वगः शूली पिनाकी नीललोहितः अज्ञानाच्छापजा शक्तिः कुण्ठितास्यनिरीक्षणात्
তেওঁ ‘সপ্ত’ও, সৰ্বব্যাপীও; শূলধাৰী, পিনাকধাৰী, নীল-লোহিত প্ৰভু। অজ্ঞানৰ পৰা শাপজাত শক্তি উঠে, কিন্তু প্ৰভুৰ মাত্ৰ দৃষ্টিতেই সি কুণ্ঠিত হৈ নিষ্ফল হয়।
Verse 69
वक्तुमर्हसि देवेश संन्यासं वै क्रमेण तु द्रष्टुं वै देवदेवेशम् उग्रं भीमं कपर्दिनम्
হে দেৱেশ! সন্ন্যাসধৰ্মৰ ক্ৰম অনুক্ৰমে ক’বলৈ আপুনি যোগ্য; যাৰ দ্বাৰা দেৱদেৱেশ ৰুদ্ৰ—উগ্ৰ, ভীম, কপৰ্দী—পাশবদ্ধ পশুক বন্ধনৰ পৰা মুক্তিদাতা একমাত্ৰ পতিস্বৰূপ শিৱৰ দৰ্শন লাভ হয়।
Verse 70
पितामह उवाच आदौ वेदानधीत्यैव श्रद्धया च गुरोः सदा विचार्यार्थं मुनेर्धर्मान् प्रतिज्ञाय द्विजोत्तमाः
পিতামহ (ব্ৰহ্মা) ক’লে—প্ৰথমে শ্ৰদ্ধাৰে বেদ অধ্যয়ন কৰি আৰু গুৰুলৈ সদা ভক্তি-আদৰ ৰাখি, সত্য-বিচাৰৰ বাবে দ্বিজোত্তমসকলে মুনিধৰ্ম গ্ৰহণৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰক।
Verse 71
ग्रहणान्तं हि वा विद्वान् अथ द्वादशवार्षिकम् स्नात्वाहृत्य च दारान्वै पुत्रानुत्पाद्य सुव्रतान्
বিদ্বানে এই ব্ৰত গ্ৰহণান্তলৈকে বা সম্পূৰ্ণ বাৰ বছৰলৈকে পালন কৰক। তাৰ পিছত শুদ্ধিস্নান কৰি পত্নী গ্ৰহণ কৰি, সুৱ্ৰতী পুত্ৰসন্তান জন্ম দিয়ক।
Verse 72
वृत्तिभिश्चानुरूपाभिस् तान् विभज्य सुतान्मुनिः अग्निष्टोमादिभिश्चेष्ट्वा यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विभुम्
মুনিয়ে পুত্ৰসকলক তেওঁলোকৰ স্বভাৱানুযায়ী জীৱিকাত নিয়োজিত কৰিলে; আৰু অগ্নিষ্টোম আদি যজ্ঞৰ দ্বাৰা সৰ্বব্যাপী যজ্ঞেশ্বৰ শিৱক পূজা কৰিলে।
Verse 73
पूजयेत् परमात्मानं प्राप्यारण्यं विभावसौ मुनिर्द्वादशवर्षं वा वर्षमात्रम् अथापि वा
অৰণ্যলৈ গৈ মুনিয়ে পৰমাত্মা—পতিস্বৰূপ শিৱ—ক পূজা কৰক; বাৰ বছৰ বা মাত্ৰ এক বছৰো।
Verse 74
पक्षद्वादशकं वापि दिनद्वादशकं तु वा क्षीरभुक् संयुतः शान्तः सर्वान् सम्पूजयेत्सुरान्
দ্বাদশ পক্ষ বা দ্বাদশ দিন—ক্ষীৰভোজী, সংযত আৰু শান্ত ভক্তে সকলো দেৱতাক বিধিপূৰ্বক সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিব।
Verse 75
इष्ट्वैवं जुहुयादग्नौ यज्ञपात्राणि मन्त्रतः अप्सु वै पार्थिवं न्यस्य गुरवे तैजसानि तु
এইদৰে পূজা সম্পন্ন কৰি, মন্ত্ৰপূৰ্বক যজ্ঞপাত্ৰসমূহ অগ্নিত হোম কৰিব। মাটিৰ পাত্ৰ পানীত ৰাখিব আৰু ধাতৱ (তৈজস) পাত্ৰসমূহ গুৰুক অৰ্পণ কৰিব।
Verse 76
स्वधनं सकलं चैव ब्राह्मणेभ्यो विशङ्कया प्रणिपत्य गुरुं भूमौ विरक्तः संन्यसेद्यतिः
নিজৰ সকলো ধন নিঃসংশয়ে ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰি, তাৰ পিছত ভূমিত দণ্ডৱৎ হৈ গুৰুক প্ৰণাম কৰি; বৈৰাগ্যযুক্ত যতি সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 77
निकृत्य केशान् सशिखान् उपवीतं विसृज्य च पञ्चभिर् जुहुयाद् अप्सु भूः स्वाहेति विचक्षणः
শিখাসহ কেশ কাটি আৰু উপবীত ত্যাগ কৰি, বিচক্ষণ সাধকে ‘ভূঃ স্বাহা’ বুলি কৈ পানীত পাঁচ আহুতি দিব।
Verse 78
ततश्चोर्ध्वं चरेदेवं यतिः शिवविमुक्तये व्रतेनानशनेनापि तोयवृत्त्यापि वा पुनः
তাৰ পিছত যতি শিৱবিমুক্তিৰ বাবে এইদৰে আচৰণ কৰিব—ব্ৰতৰে, বা উপবাসেৰে, অথবা পুনৰ কেৱল পানীৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰি।
Verse 79
पर्णवृत्त्या पयोवृत्त्या फलवृत्त्यापि वा यतिः एवं जीवन्मृतो नो चेत् षण्मासाद्वत्सरात्तु वा
যতি পাত, গাখীৰ বা ফল খাই জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব পাৰে। যদি এনে সংযমে সি ‘জীৱন্মৃত’—দেহত থাকিও পাশ-বন্ধনৰ পৰা অন্তৰে বিচ্ছিন্ন—ন হয়, তেন্তে ছয় মাহৰ ভিতৰত বা অধিকতম এক বছৰত, বৈৰাগ্য আৰু শিৱমুখী অনুশাসন অধিক তীব্ৰ কৰি সেই অৱস্থাক সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে।
Verse 80
प्रस्थानादिकमायासं स्वदेहस्य चरेद्यतिः शिवसायुज्यमाप्नोति कर्मणाप्येवमाचरन्
যতি যাত্ৰা-প্ৰস্থান আদি কষ্ট সহি নিজৰ দেহক অনুশাসনত ৰাখক। এইদৰে কৰ্ম আৰু আচৰণত নিয়ম মানিলে সি শিৱসায়ুজ্য (একত্ব) লাভ কৰে।
Verse 81
सद्यो ऽपि लभते मुक्तिं भक्तियुक्तो दृढव्रताः
ভক্তিযুক্ত আৰু দৃঢ়ব্ৰতী পশু (বদ্ধ জীৱ) পাশচ্ছেদক পতি—শিৱৰ কৃপাৰে—তৎক্ষণাৎও মুক্তি লাভ কৰে।
Verse 82
त्यागेन वा किं विधिनाप्य् अनेन भक्तस्य रुद्रस्य शुभैर्व्रतैश्च यज्ञैश् च दानैर्विविधैश् च होमैर् लब्धैश्चशास्त्रैर्विविधैश् च वेदैः
ৰুদ্ৰভক্তৰ বাবে কেৱল ত্যাগ বা এনে বিধিবদ্ধ আচাৰৰ কি প্ৰয়োজন? শুভ ব্ৰত, যজ্ঞ, বিভিন্ন দান, হোম, আৰু বহু শাস্ত্ৰ-ৱেদৰ পৰা লাভ কৰা জ্ঞান—এই সকলো গৌণ; নিৰ্ণায়ক উপায় হ’ল পতি ৰুদ্ৰৰ অনন্য ভক্তি।
Verse 83
श्वेतेनैवं जितो मृत्युर् भवभक्त्या महात्मना वो ऽस्तु भक्तिर्महादेवे शङ्करे परमात्मनि
এইদৰে মহাত্মা শ্বেতে ভৱ (শিৱ) ভক্তিৰে মৃত্যুক জয় কৰিছিল। আপোনালোকৰো মহাদেৱ—শংকৰ, পৰমাত্মা—ৰ প্ৰতি অচল ভক্তি হওক।
Frequently Asked Questions
It demonstrates that Śiva transcends social appearances and that spiritual authority without humility leads to adharma; true Shaiva realization is recognizing Parameśvara beyond external form and integrating nivṛtti-oriented insight with dharma.
Hospitality offered with śraddhā is a direct form of śivārcana; the story frames atithi-sevā as spiritually potent enough to ‘conquer death,’ symbolizing the triumph of dharma-bhakti over भय and finitude.
Veda-study with guru-devotion, responsible गृहस्थ life (including yajña and progeny), transition to forest discipline with controlled diet and worship, ritual relinquishments (including symbolic offerings and renouncing possessions), then yati conduct with austerities—leading to Śiva-sāyujya; steadfast bhakti can yield sadyo-mukti.