Adhyaya 3
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
সূতে পৰম তত্ত্বক শিৱ-অলিঙ্গ বুলি বৰ্ণনা কৰে—অব্যক্ত, নিৰ্গুণ, অবিনাশী। নাম-ৰূপময় জগত শিৱৰ লিঙ্গ; মায়াৰ দ্বাৰা অব্যক্তৰ পৰা ব্যক্ত চিহ্নৰূপে ই প্ৰকাশ পায়। শিৱদৃষ্টিত শৈৱী প্ৰকৃতি প্ৰবৃত্ত হয়; তাৰ পৰা মহৎ, অহংকাৰ, তন্মাত্ৰা আৰু পঞ্চ মহাভূত (আকাশ, বায়ু, অগ্নি, আপঃ, পৃথিৱী) গুণসহ উৎপন্ন হয়। জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু মন উদ্ভৱ হৈ, শেষত আৱৰণে আৱৃত ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড গঠিত হয়। এনে অসংখ্য অণ্ড আছে; প্ৰতিটোত ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ভব কাৰ্য কৰে, কিন্তু গুণত্রয়ৰ দ্বাৰা সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ পৰম কৰ্তা কেৱল মহেশ্বৰ। এই অধ্যায়ে পৰৱৰ্তী লিঙ্গভক্তি আৰু শৈৱ উপদেশক এক শিৱতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अलिङ्गो लिङ्गमूलं तु अव्यक्तं लिङ्गमुच्यते अलिङ्गः शिव इत्युक्तो लिङ्गं शैवमिति स्मृतम्
সূতে ক’লে—যি চিহ্নৰহিত (অলিঙ্গ) সেয়াই লিঙ্গৰ মূল; অব্যক্ত তত্ত্বক লিঙ্গ বুলি কোৱা হয়। শিৱ ‘অলিঙ্গ’ বুলি উক্ত, আৰু লিঙ্গ শৈৱ-চিহ্ন ৰূপে স্মৃত।
Verse 2
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुर्लिङ्गमुत्तमम् गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्
যি উত্তম লিঙ্গক ‘প্ৰধান’ আৰু ‘প্ৰকৃতি’ বুলি কোৱা হয়, সেয়া গন্ধ-বৰ্ণ-ৰসশূন্য আৰু শব্দ-স্পৰ্শ আদি সকলোৰ পৰা মুক্ত।
Verse 3
अगुणं ध्रुवमक्षय्यम् अलिङ्गं शिवलक्षणम् गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्
সেয়া নিৰ্গুণ, ধ্ৰুৱ আৰু অক্ষয়—চিহ্নৰহিত হ’লেও শিৱলক্ষণে পৰিচিত। আৰু প্ৰকাশ জগতত গন্ধ-বৰ্ণ-ৰস তথা শব্দ-স্পৰ্শ আদি লক্ষণে যুক্ত বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
जगद्योनिं महाभूतं स्थूलं सूक्ष्मं द्विजोत्तमाः विग्रहो जगतां लिङ्गम् अलिङ्गाद् अभवत्स्वयम्
হে দ্বিজোত্তমসকল, যি জগতৰ যোনি—মহাভূত, স্থূল আৰু সূক্ষ্ম—সেয়াই স্বয়ং অলিঙ্গ অৱস্থাৰ পৰা উদ্ভূত হৈ জগতসমূহৰ বিগ্ৰহৰূপ লিঙ্গ হ’ল।
Verse 5
सप्तधाचाष्टधा चैव तथैकादशधा पुनः लिङ्गान्यलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु
পুনৰায় অলিঙ্গৰ লিঙ্গসমূহ তেওঁৰ মায়াৰ দ্বাৰা সপ্তধা, অষ্টধা আৰু পুনঃ একাদশধা ৰূপে বিস্তৃত কৰা হৈছে।
Verse 6
तेभ्यः प्रधानदेवानां त्रयमासीच्छिवात्मकम् एकस्मात्त्रिष्वभूद्विश्वम् एकेन परिरक्षितम्
সেই প্ৰধান দেৱসকলৰ পৰা শিৱাত্মক ত্ৰয়ৰ উদ্ভৱ হ’ল। একৰ পৰাই জগত ত্ৰিবিধ হৈ প্ৰকাশিত, আৰু সেই একৰ দ্বাৰাই ই পৰিৰক্ষিত আৰু পোষিত।
Verse 7
एकेनैव हृतं विश्वं व्याप्तं त्वेवं शिवेन तु अलिङ्गं चैव लिङ्गं च लिङ्गालिङ्गानि मूर्तयः
সেই একৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ বিশ্ব ধৃত আৰু সৰ্বত্র ব্যাপ্ত—অৰ্থাৎ শিৱৰ দ্বাৰা। তেওঁ অলিঙ্গো, লিঙ্গযুক্তো; তেওঁৰ মূৰ্তি তিনিধৰণ—অলিঙ্গ, লিঙ্গ, আৰু লিঙ্গ-অলিঙ্গ।
Verse 8
यथावत्कथिताश्चैव तस्माद्ब्रह्म स्वयं जगत् अलिङ्गी भगवान् बीजी स एव परमेश्वरः
যথাযথভাৱে কোৱা মতে, সেই ব্ৰহ্মই স্বয়ং জগত হয়। অলিঙ্গী, বীজস্বৰূপ ভগৱান—তেওঁৱেই পৰমেশ্বৰ।
Verse 9
बीजं योनिश् च निर्बीजं निर्बीजो बीजमुच्यते बीजयोनिप्रधानानाम् आत्माख्या वर्तते त्विह
ইয়াত ‘বীজ’ আৰু ‘যোনি’ লগতে ‘নিৰ্বীজ’ৰ কথা কোৱা হৈছে; নিৰ্বীজকেই সত্য বীজ বোলা হয়। বীজ-যোনি-প্ৰধান কাৰণসমূহৰ বাবে ইয়াত ‘আত্মা’ নাম উপদেশিত।
Verse 10
परमात्मा मुनिर्ब्रह्म नित्यबुद्धस्वभावतः विशुद्धो ऽयं तथा रुद्रः पुराणे शिव उच्यते
তেওঁ পৰমাত্মা—মুনি আৰু ব্ৰহ্মো। স্বভাৱতঃ তেওঁ নিত্যবুদ্ধি (শুদ্ধ চৈতন্য), সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ; সেয়ে এই ৰুদ্ৰক পুৰাণত ‘শিৱ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 11
शिवेन दृष्टा प्रकृतिः शैवी समभवद्द्विजाः सर्गादौ सा गुणैर्युक्ता पुराव्यक्ता स्वभावतः
হে দ্বিজ ঋষিসকল, শিৱৰ দৃষ্টিত প্ৰকৃতি সৃষ্টিৰ আদিতে শৈৱী হৈ উঠিল; স্বভাৱতঃ পূৰ্বে অব্যক্তা আছিল, তেতিয়া ত্ৰিগুণেৰে যুক্ত হৈ প্ৰকাশ পালে।
Verse 12
अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम् विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता
অব্যক্তৰ পৰা বিশেষ-ভেদান্তলৈকে সমগ্ৰ বিশ্ব তাইৰ পৰা উদ্ভূত আৰু তাইতেই স্থিত। তেওঁ বিশ্বধাত্রী, ‘ত্বজা’ নামে খ্যাত, আৰু প্ৰভুৰ শৈৱী শক্তিৰূপ প্ৰকৃতি বুলি স্মৃত।
Verse 13
तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम् जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्
তেওঁ সেই অজন্মা জননীৰ সৈতে শয়ন কৰিলে—যি এক হৈও বহুৰূপিণী, লোহিত-শুক্ল-কৰ্ষ্ণ ৰূপে প্ৰকাশিতা, বহুপ্ৰজাসৃষ্টিকাৰী, জগতৰ জননী। তাত ৰমি তেওঁ নিজৰেই স্বৰূপশক্তিৰ সৈতে অৱস্থিত থাকিল।
Verse 14
तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता
কিন্তু আন এজন অজ—যি নিজেও অজন্মা—ভোগফল ভোগ কৰি সেই প্ৰকৃতিকেই ত্যাগ কৰে। সেই অজা, জগতৰ জননী, অজ প্ৰভু (পতি-শিৱ) দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ অধিষ্ঠিত আৰু নিয়ন্ত্রিত; আৰু পশুজীৱ কర్మফল আস্বাদন কৰি বিমুখ হয়।
Verse 15
प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस् त्रिभिः
সৃষ্টিকালে সেই ‘মহান্’ তত্ত্ব প্ৰকাশ পালে—যেতিয়া পুৰুষাধিষ্ঠিত প্ৰধান, প্ৰভুৰ অজ-আজ্ঞা (স্বয়ংস্ফুৰিত সংকল্প) দ্বাৰা, ত্ৰিগুণেৰে সৰ্গৰ প্ৰবৃত্তি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 16
सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम् व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्
সৃষ্টি-ইচ্ছাৰে প্ৰেৰিত হৈ মহেশ্বৰ অব্যক্ত, অবিনাশী তত্ত্বত প্ৰৱেশ কৰে। স্বীয় আত্মস্বরূপে অন্তৰ্যামী হৈ তেওঁ ব্যক্ত সৃষ্টিক বিস্তাৰ কৰে।
Verse 17
महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजो ऽधिकः
মহৎ (বিশ্ববুদ্ধি) তত্ত্বৰ বৃত্তি হৈছে সংকল্প আৰু দৃঢ় সিদ্ধান্ত। মহৎ ত্ৰিগুণময়; সেয়ে তাৰ পৰা ৰজোগুণ প্ৰধান অহংকাৰ উৎপন্ন হয়।
Verse 18
तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमो ऽधिकः महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च
সেই (তমস) দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ আৱৃত হৈ অহংকাৰ তমোগুণ-প্ৰধান হ’ল। আৰু মহৎৰ পৰা ভূত-তন্মাত্ৰ আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ উৎপন্ন হ’ল—এইদৰে সৃষ্টিক্ৰম স্থাপিত হ’ল।
Verse 19
अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम् सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्
অহংকাৰৰ পৰা শব্দ-তন্মাত্ৰ উৎপন্ন হ’ল; তাৰ পৰা অব্যয় আকাশ প্ৰকাশ পালে। শব্দযুক্ত হৈ সি পাছত বিস্তাৰিত হ’ল—আকাশেই শব্দৰ কাৰণ আৰু আধাৰ।
Verse 20
तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने
হে দ্বিজসকল, তন্মাত্ৰৰ পৰা ভূতসৃষ্টি এইদৰে কীৰ্তিত। আকাশৰ পৰা স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰ উৎপন্ন হয়; তাৰ পৰা, হে মহামুনি, বায়ু প্ৰকাশ পায়—ই শিৱাধীন সৃষ্টিক্ৰম।
Verse 21
तस्माच्च रूपमात्रं तु ततो ऽग्निश्च रसस्ततः रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः
সেই সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ পৰা কেৱল ৰূপ-তন্মাত্ৰা প্ৰকাশ পায়; তাৰ পৰা অগ্নি, আৰু অগ্নিৰ পৰা ৰস-তন্মাত্ৰা উৎপন্ন হয়। ৰসৰ পৰা শুভ আপঃ (জল) প্ৰকাশ পায়; আৰু সেই জলৰ পৰা গন্ধ-তন্মাত্ৰা, তাৰ পিছত পৃথিৱী প্ৰকাশিত হয়। এই সকলো শিৱাজ্ঞাৰে পশুৰ অনুভৱৰ্থ তত্ত্ববিস্তাৰ।
Verse 22
आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः
হে দ্বিজোত্তমসকল, তেতিয়া স্পৰ্শ-তন্মাত্ৰাই আকাশক ব্যাপি আৱৰণ কৰিলে। তাৰ পৰা ক্ৰিয়া আৰু গতি-স্বভাৱী বায়ু প্ৰবাহিত হ’ল, আৰু সি ৰূপ-তন্মাত্ৰাৰ সূক্ষ্ম সামৰ্থ্য ধাৰণ কৰিলে।
Verse 23
आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः
দেৱ বিভাৱসু (অগ্নি) সাক্ষাৎ ৰস-তন্মাত্ৰাক আৱৰণ কৰিলে; আৰু সৰ্বৰসাত্মিকা আপঃ (জল) এ পাছত গন্ধ-তন্মাত্ৰাক আৱৰণ কৰিলে।
Verse 24
क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः
পৃথিৱী পাঁচ গুণযুক্ত। তাৰ পৰা ৰস-সম্ভৱ আপঃ (জল) জন্মে, যি এটা গুণত হীন। ভগৱান্ বহ্নি তিন গুণযুক্ত, আৰু স্পৰ্শৰ পৰা জন্মা বায়ু দুই গুণযুক্ত—এইদৰে প্ৰভুৰ ক্ৰমে স্থূল তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়।
Verse 25
अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्
তাৰ পিছত, হে দেৱ, আকাশ প্ৰকাশ পায়—একমাত্ৰ তন্মাত্ৰা-স্বভাৱ আৰু নিষ্কল (অখণ্ড)। সেই সূক্ষ্ম তন্মাত্ৰাৰ পৰাই ভূতসৃষ্টি প্ৰবাহিত হয়; কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ এই পৰস্পৰ সম্বন্ধ জ্ঞেয়।
Verse 26
वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः
বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক) সৃষ্টি একেলগে প্ৰৱৰ্তিত হয়; তথাপি ইয়াত ইয়াক অহংকাৰ-তত্ত্বৰ পৰা উৎপন্ন বুলি প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 27
पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्
এই দেহধাৰীৰ পাঁচটা জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচটা কৰ্মেন্দ্ৰিয় আছে; আৰু মন উভয়াত্মক হৈ শব্দাদি বিষয় গ্ৰহণৰ উপায়। প্ৰকৃতি-ক্ষেত্ৰত পশু এই কৰণসমূহেৰে অনুভৱ কৰে, যেতিয়ালৈকে পাশ-মোচনৰ বাবে পতি শিৱলৈ মুখ নুঘুৰায়।
Verse 28
महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः
মহৎৰ পৰা বিশেষ তত্ত্বলৈকে এইসকলেই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড উৎপন্ন কৰে; আৰু সেই অণ্ডৰ পৰা জলবুদ্বুদৰ দৰে পিতামহ ব্ৰহ্মা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 29
स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्
সেই ভগৱান ৰুদ্ৰই বিশ্বব্যাপী প্ৰভু বিষ্ণু; সেই অণ্ডৰ ভিতৰতে এই লোকসমূহ, আৰু তাৰ অন্তৰতেই এই সমগ্ৰ জগত অৱস্থিত।
Verse 30
अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः
ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড বাহিৰে দহগুণ জলেৰে আৱৃত; আৰু সেই জলও পুনৰ দহগুণ বাহিৰে তেজ (অগ্নি) দ্বাৰা বেষ্টিত।
Verse 31
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः
তেজ তত্ত্ব বাহিৰে দশগুণ ব্যাপক বায়ুৰে আৱৃত; আৰু বায়ুও বাহিৰে দশগুণ ব্যাপক নভ/আকাশে আৱৃত। এইদৰে প্ৰভুৰ সুসংগঠিত সৃষ্টিত স্থূল ভূতসমূহ ক্ৰমে সূক্ষ্মতৰ আৰু অধিক ব্যাপক আৱৰণে ঢাক খাই থাকে।
Verse 32
आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्
শব্দ-তত্ত্বৰ পৰা জন্মা বায়ু আকাশে আৱৃত। শব্দজ মূল (শব্দহেতু) অহংকাৰৰ দ্বাৰা আৱৃত; আৰু সেই শব্দৰ কাৰণ মহৎ (বুদ্ধি-তত্ত্ব) নিজেই প্ৰধান (প্ৰকৃতি) দ্বাৰা আৱৃত।
Verse 33
सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु
কোৱা হৈছে যে প্ৰতিটো ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড সাতটা আৱৰণেৰে পৰিবেষ্টিত। তাৰ ভিতৰত কমলাসন ব্ৰহ্মা অধিষ্ঠাতা-আত্মা; আৰু ইয়াত এইটোও কোৱা হৈছে যে এনে অণ্ড কোটি কোটি সংখ্যাত আছে।
Verse 34
तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्
তাত তাত প্ৰধানৰ পৰা চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা, হৰি-ৰূপ বিষ্ণু আৰু ভব-ৰূপ ৰুদ্ৰ প্ৰকাশিত হ’ল। তেতিয়া তেওঁলোকে শম্ভুৰ সান্নিধ্য লাভ কৰি, তেওঁৰ অধিষ্ঠান-শক্তিৰ অধীনত উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 35
लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः
লয়, পৰস্পৰ আশ্ৰয়, আৰু আদি-অন্ত—এনেদৰে কীৰ্তিত। সৰ্গ, প্ৰতিসৰ্গ আৰু স্থিতিৰ কৰ্তা মহেশ্বৰেই।
Verse 36
सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्
সৃষ্টিকালত তেওঁ ৰজোগুণে যুক্ত, পালনকালত সত্ত্বগুণত স্থিত, আৰু প্ৰতিসৰ্গ/প্ৰলয়ত তমোগুণ প্ৰধান হয়। এইদৰে ক্ৰমে সেই একে প্ৰভু গুণকাৰ্যভেদে ত্ৰিবিধ ৰূপে প্ৰকাশিত।
Verse 37
आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः
তেওঁয়েই সকলো ভূতৰ আদিকৰ্তা, পৰিপালক আৰু সংহর্তা। সেয়ে মহেশ্বৰ দেৱ শিৱ ব্রহ্মাৰো অধিপতি।
Verse 38
सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः
যিহেতু সদাশিৱ সৰ্বাত্মা হৈ অন্তৰত অন্তৰত বিৰাজমান, সেয়ে তেওঁকেই ভব, তেওঁকেই বিষ্ণু, তেওঁকেই ব্রহ্মা বুলি কোৱা হয়। এক দণ্ডতত্ত্বৰ একাধিপত্যত এই লোকসমূহ প্ৰবাহিত; তেওঁৰ নিয়মতেই পিতামহ ব্রহ্মা কৰ্তা ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 39
प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः
এই ‘প্ৰাকৃত’ সৰ্গক মই পুৰুষ (অন্তৰ্যামী প্ৰভু) অধিষ্ঠিত বুলি কৈছোঁ। হে দ্বিজসকল, বিবেকবুদ্ধি প্ৰকাশ পোৱাৰ আগতে উদ্ভৱ হোৱা প্ৰাথমিক সৰ্গেই আদ্য আৰু শুভ আৰম্ভণি বুলি স্মৃত।
Frequently Asked Questions
From Ahaṅkāra arise tanmātras: śabda produces ākāśa; from ākāśa comes sparśa and vāyu; from vāyu comes rūpa and agni; from agni comes rasa and āpaḥ; from āpaḥ comes gandha and pṛthivī—each later element carrying additional qualities.
The aṇḍa is the total manifest cosmos for a given creation-cycle, surrounded by successive, increasingly subtle coverings (water, fire, air, space, and further causal layers like ahaṅkāra, mahat, and pradhāna), emphasizing graded manifestation from gross to causal.
They are described as world-functions within the cosmic system—creation, preservation, and dissolution—ultimately grounded in one Mahēśvara, who operates through rajas, sattva, and tamas in sequence.