Adhyaya 18
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
এই অধ্যায়ত বিষ্ণুৱে ৰুদ্ৰ–শিৱক উদ্দেশ কৰি অবিৰত স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। একাক্ষৰ প্ৰণৱ (অ-উ-ম্) ব্যাখ্যাত ‘অ’ ৰুদ্ৰ/আত্মৰূপ, ‘উ’ আদিদেৱ/বিদ্যাদেহ আৰু ‘ম্’ তৃতীয় তত্ত্ব—শিৱ/পৰমাত্মা, সূৰ্য-অগ্নি-সোম সদৃশ দীপ্তিমান বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত শিৱক ৰুদ্ৰসকলৰ অধিপতি, পঞ্চব্ৰহ্ম মুখ (সদ্যোজাত, বামদেৱ, অঘোৰ, ঈশান) আৰু ঊৰ্ধ্বলিঙ্গ তথা লিঙ্গী ৰূপে স্তুতি কৰা হয়। অগ্নি, বায়ু, জল, পৃথিৱী, আকাশ আৰু তন্মাত্ৰা (শব্দ, স্পৰ্শ, ৰস, গন্ধ)ত তেওঁৰ ব্যাপ্তি, আৰু অৰুপ হৈও সৰুপ হোৱা তত্ত্ব প্ৰতিপাদিত। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই স্তোত্ৰ পাঠ বা বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক উপদেশ পাপনাশক আৰু ভক্তক ব্ৰহ্মলোকাভিমুখে উন্নীত কৰে; পৰৱৰ্তী উপদেশ স্তুতিৰ পৰা সাধনা আৰু তত্ত্ব-স্পষ্টীকৰণলৈ আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
विष्णुर् उवाच एकाक्षराय रुद्राय अकारायात्मरूपिणे उकारायादिदेवाय विद्यादेहाय वै नमः
বিষ্ণুৱে ক’লে—একাক্ষৰ ৰুদ্ৰক নমস্কাৰ; ‘অ’ কাৰৰূপ আত্মস্বৰূপক নমস্কাৰ; ‘উ’ কাৰৰূপ আদিদেৱক নমস্কাৰ; আৰু বিদ্যাদেহ, শুদ্ধ জ্ঞানস্বৰূপক নমস্কাৰ।
Verse 2
तृतीयाय मकाराय शिवाय परमात्मने सूर्याग्निसोमवर्णाय यजमानाय वै नमः
তৃতীয় ‘ম’ (মকাৰ) ৰূপ শিৱ—পৰমাত্মা—ক নমস্কাৰ; যাঁৰ দীপ্তি সূৰ্য, অগ্নি আৰু সোমৰ বৰ্ণৰ দৰে; যি যজমানস্বৰূপ অন্তৰ্যামী প্ৰভু, সকলো যজ্ঞ পৱিত্ৰ কৰে।
Verse 3
अग्नये रुद्ररूपाय रुद्राणां पतये नमः शिवाय शिवमन्त्राय सद्योजाताय वेधसे
ৰুদ্ৰৰূপ অগ্নিক নমস্কাৰ; ৰুদ্ৰসকলৰ পতিলৈ নমস্কাৰ। শিৱ—শিৱমন্ত্ৰৰ আত্মতত্ত্ব—আৰু সদ্যোজাত বেধস্ (বিধাতা)লৈ প্ৰণাম।
Verse 4
वामाय वामदेवाय वरदायामृताय ते अघोरायातिघोराय सद्योजाताय रंहसे
আপোনালৈ নমস্কাৰ—সুন্দৰ (বাম) বামদেৱলৈ; বৰদাতা, অমৃতস্বৰূপলৈ। অঘোৰ আৰু অতিঘোৰলৈ, আৰু দ্ৰুতকাৰ্য সদ্যোজাতলৈ প্ৰণাম।
Verse 5
ईशानाय श्मशानाय अतिवेगाय वेगिने नमो ऽस्तु श्रुतिपादाय ऊर्ध्वलिङ्गाय लिङ्गिने
ঈশান—শ্মশানবাসী—অতিবেগী, বেগবানলৈ নমোऽস্তु। যাঁৰ পদেই শ্রুতি (বেদ), সেই শ্রুতিপাদলৈ; ঊৰ্ধ্বলিঙ্গ আৰু লিঙ্গী (লিঙ্গাধিপতি)লৈ প্ৰণাম।
Verse 6
हेमलिङ्गाय हेमाय वारिलिङ्गाय चांभसे शिवाय शिवलिङ्गाय व्यापिने व्योमव्यापिने
হেমলিঙ্গ আৰু হেমস্বৰূপলৈ নমস্কাৰ; বাৰিলিঙ্গ আৰু অম্ভস্ (জলতত্ত্ব)লৈ নমস্কাৰ। শিৱ আৰু শিৱলিঙ্গলৈ; সৰ্বব্যাপী, ব্যোমব্যাপী প্ৰভুলৈ প্ৰণাম।
Verse 7
वायवे वायुवेगाय नमस्ते वायुव्यापिने तेजसे तेजसां भर्त्रे नमस्तेजो ऽधिव्यापिने
বায়ুৰূপ, বায়ুবেগস্বৰূপ, বায়ুব্যাপী আপোনালৈ নমস্কাৰ। তেজস্বৰূপ, তেজসমূহৰ ধাৰক, আৰু অন্তৰ্জ্যোতিৰূপে সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ।
Verse 8
जलाय जलभूताय नमस्ते जलव्यापिने पृथिव्यै चान्तरिक्षाय पृथिवीव्यापिने नमः
হে শিৱ! জলৰূপ, জলতত্ত্বৰূপ আৰু জলত সৰ্বব্যাপী প্ৰভু—আপোনাক নমস্কাৰ। পৃথিৱী আৰু অন্তৰীক্ষৰূপ, আৰু পৃথিৱীত সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত ঈশ্বৰ—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 9
शब्दस्पर्शस्वरूपाय रसगन्धाय गन्धिने गणाधिपतये तुभ्यं गुह्याद्गुह्यतमाय ते
হে শিৱ! যাঁৰ স্বৰূপ শব্দ আৰু স্পৰ্শ, যিনি ৰস আৰু গন্ধৰ সাৰ, আৰু স্বয়ং সুগন্ধিময়; হে গণাধিপতি, গুপ্তৰো অতিগুপ্ত—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 10
अनन्ताय विरूपाय अनन्तानामयाय च शाश्वताय वरिष्ठाय वारिगर्भाय योगिने
হে অনন্ত! অসংখ্য ৰূপৰ অধিপতি, আদিহীন ক্লেশ-ৰোগৰ পৰা মুক্ত; শাশ্বত আৰু শ্ৰেষ্ঠ; অন্তৰত বিশ্বজল ধাৰণকাৰী; মহাযোগী শিৱ—পশুক পাশবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰা পতি, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 11
संस्थितायाम्भसां मध्ये आवयोर्मध्यवर्चसे गोप्त्रे हर्त्रे सदा कर्त्रे निधनायेश्वराय च
হে ঈশ্বৰ! যিনি জলৰ মাজত অধিষ্ঠিত, আৰু আমাৰ দুয়োৰ মাজত অন্তৰ্জ্যোতি; যিনি ৰক্ষক আৰু সংহাৰক, সদা ক্ৰিয়াশীল কৰ্তা, আৰু অন্তিম লয়ৰ অধিপতি—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 12
अचेतनाय चिन्त्याय चेतनायासहारिणे अरूपाय सुरूपाय अनङ्गायाङ्गहारिणे
হে শিৱ! জড়তাৰ অতীত হৈও জড় দ্বাৰাও চিন্ত্য; চেতনাৰ অহংভাব হৰণকাৰী; নিৰাকাৰ হৈও সুৰুপৰ মূল; অনঙ্গ হৈও সকলো অঙ্গভাব নিজত লীন কৰোৱা—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 13
भस्मदिग्धशरीराय भानुसोमाग्निहेतवे श्वेताय श्वेतवर्णाय तुहिनाद्रिचराय च
ভস্মলিপ্ত দেহধাৰী প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; সূৰ্য-চন্দ্ৰ-অগ্নিৰ অন্তৰ্যামী কাৰণ আৰু আধাৰলৈ প্ৰণাম। শ্বেত, দীপ্ত শ্বেতবৰ্ণ, হিমালয়ত বিচৰণকাৰী শিৱলৈ নমঃ।
Verse 14
सुश्वेताय सुवक्त्राय नमः श्वेतशिखाय च श्वेतास्याय महास्याय नमस्ते श्वेतलोहित
অতিশয় শ্বেত আৰু শুভমুখ তোমালৈ নমস্কাৰ; শ্বেত শিখাধাৰী (জটাশিখৰ) লৈ প্ৰণাম। শ্বেতাস্য, মহাস্য—হে শ্বেতলোহিত (শ্বেত-ৰক্ত) প্ৰভু, তোমালৈ নমঃ।
Verse 15
सुताराय विशिष्टाय नमो दुन्दुभिने हर शतरूपविरूपाय नमः केतुमते सदा
শ্ৰেষ্ঠ তাৰক (মাৰ্গদৰ্শক) আৰু বিশিষ্ট প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; হে হৰ, দুন্দুভিনাদ-স্বরূপলৈ প্ৰণাম। শতৰূপধাৰী আৰু বিরূপ (নিৰ্গুণ) তোমালৈ নমঃ; চেতনাৰ ধ্বজ কেতুমন্তলৈ সদা নমস্কাৰ।
Verse 16
ऋद्धिशोकविशोकाय पिनाकाय कपर्दिने विपाशाय सुपाशाय नमस्ते पाशनाशिने
ঋদ্ধিস্বৰূপ, শোকনাশক আৰু শোকাতীত তোমালৈ নমঃ; পিনাকধাৰী, কপৰ্দী (জটাধৰ) লৈ প্ৰণাম। বিপাশ (বন্ধনমুক্ত) আৰু সুপাশ (শুভ পাশ-নিয়ন্তা) তোমালৈ নমঃ; হে পাশনাশিন, তোমালৈ নমস্কাৰ।
Verse 17
सुहोत्राय हविष्याय सुब्रह्मण्याय सूरिणे सुमुखाय सुवक्त्राय दुर्दमाय दमाय च
সুহোত্র (মঙ্গল যজ্ঞকাৰী) আৰু হৱিস্স্বৰূপ তোমালৈ নমঃ; সুব্ৰাহ্মণ্য (বেদধৰ্মপোষক) আৰু সূৰি (জ্ঞानी) লৈ প্ৰণাম। সুমুখ, সুৱক্ত্ৰ তোমালৈ নমঃ; দুৰ্দম (অজেয়) আৰু দম (নিয়মদাতা) তোমালৈ নমস্কাৰ।
Verse 18
कङ्काय कङ्करूपाय कङ्कणीकृतपन्नग सनकाय नमस्तुभ्यं सनातन सनन्दन
কঙ্ক আৰু কঙ্ক-ৰূপ ধাৰণকাৰী, সৰ্পক কঙ্কণ-ভূষণৰূপে ধাৰণকাৰী আপোনাক নমস্কাৰ। হে সনাতন, হে সনন্দন—সনক-স্বৰূপে অধিষ্ঠিত আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 19
सनत्कुमारसारङ्गम् आरणाय महात्मने लोकाक्षिणे त्रिधामाय नमो विरजसे सदा
সনত্কুমাৰ আৰু ঋষিসকলৰ দ্বাৰা স্তূত, অৰণ্য-ধামত অধিষ্ঠিত, মহাত্মা, লোকসমূহৰ চকু, ত্ৰিধাম-স্বৰূপ, সদা বিরজ (নিৰ্মল) প্ৰভুক নিত্য নমস্কাৰ।
Verse 20
शङ्खपालाय शङ्खाय रजसे तमसे नमः सारस्वताय मेघाय मेघवाहन ते नमः
শঙ্খপাল-স্বৰূপ, শঙ্খ-স্বৰূপ, ৰজস্ আৰু তমস্-স্বৰূপ আপোনাক নমঃ। সাৰস্বত-তত্ত্বৰ অধিপতি, মেঘ-স্বৰূপ, মেঘবাহন প্ৰভু—আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 21
सुवाहाय विवाहाय विवादवरदाय च नमः शिवाय रुद्राय प्रधानाय नमोनमः
সুবাহ (শুভ-বাহন) আৰু বিবাহ (শুভ-নেতৃত্ব) দানকাৰী, বিবাদতো বৰদাতা আপোনাক নমঃ। শিৱ, ৰুদ্ৰ আৰু প্ৰধান-স্বৰূপ পৰমেশ্বৰক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 22
त्रिगुणाय नमस्तुभ्यं चतुर्व्यूहात्मने नमः संसाराय नमस्तुभ्यं नमः संसारहेतवे
ত্ৰিগুণৰ অধিষ্ঠাতা আপোনাক নমস্কাৰ, চতুৰ্ব্যূহ-স্বৰূপ আপোনাক নমঃ। সংসাৰ-স্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ, আৰু সংসাৰ-হেতু আপোনাক নমঃ।
Verse 23
मोक्षाय मोक्षरूपाय मोक्षकर्त्रे नमोनमः आत्मने ऋषये तुभ्यं स्वामिने विष्णवे नमः
মোক্ষস্বৰূপ, মোক্ষদাতা প্ৰভুক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। আত্মস্বৰূপ অন্তঃঋষি, স্বামী—বিষ্ণুৰূপ আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 24
नमो भगवते तुभ्यं नागानां पतये नमः ओङ्काराय नमस्तुभ्यं सर्वज्ञाय नमो नमः
হে ভগৱান, আপোনাক নমস্কাৰ; নাগসকলৰ পতি আপোনাক নমস্কাৰ। ওঁকাৰস্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ; সৰ্বজ্ঞ প্ৰভুক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Verse 25
सर्वाय च नमस्तुभ्यं नमो नारायणाय च नमो हिरण्यगर्भाय आदिदेवाय ते नमः
সৰ্বস্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ; নাৰায়ণকো নমস্কাৰ। হিৰণ্যগৰ্ভক নমস্কাৰ; হে আদিদেৱ, আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 26
नमो ऽस्त्वजाय पतये प्रजानां व्यूहहेतवे महादेवाय देवानाम् ईश्वराय नमो नमः
অজ, প্ৰজাসকলৰ পতি, ব্যূহ-প্ৰপঞ্চৰ কাৰণ—আপোনাক নমস্কাৰ। দেৱসকলৰ ঈশ্বৰ মহাদেৱক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Verse 27
शर्वाय च नमस्तुभ्यं सत्याय शमनाय च ब्रह्मणे चैव भूतानां सर्वज्ञाय नमो नमः
শৰ্বৰূপ আপোনাক নমস্কাৰ; সত্যৰূপ আৰু শমন (শান্তিদাতা) ৰূপক নমস্কাৰ। ভূতসকলৰ ব্ৰহ্ম, সৰ্বজ্ঞ প্ৰভুক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Verse 28
महात्मने नमस्तुभ्यं प्रज्ञारूपाय वै नमः चितये चितिरूपाय स्मृतिरूपाय वै नमः
মহাত্মা প্ৰভুক নমস্কাৰ; প্ৰজ্ঞা-স্বৰূপ তোমাক নমঃ। চিতি-স্বৰূপ চেতনাক নমঃ, আৰু স্মৃতি-স্বৰূপ পৰমেশ্বৰক নমঃ।
Verse 29
ज्ञानाय ज्ञानगम्याय नमस्ते संविदे सदा शिखराय नमस्तुभ्यं नीलकण्ठाय वै नमः
জ্ঞান-স্বৰূপ তোমাক নমঃ; সত্য জ্ঞানেদ্বাৰাই গম্য সदा-স্থিত সংবিদক নমঃ। পৰম শিখৰক নমস্কাৰ; নীলকণ্ঠ মহাদেৱক নিশ্চয় নমঃ।
Verse 30
अर्धनारीशरीराय अव्यक्ताय नमोनमः एकादशविभेदाय स्थाणवे ते नमः सदा
অর্ধনাৰীশ্বৰ—যাঁৰ দেহ অর্ধ-নাৰী—সেই অব্যক্তক পুনঃপুনঃ নমঃ। হে স্থাণু, একাদশ ভেদে প্ৰকাশিত তোমাক সদা নমস্কাৰ।
Verse 31
नमः सोमाय सूर्याय भवाय भवहारिणे यशस्कराय देवाय शङ्करायेश्वराय च
সোম আৰু সূৰ্য-স্বৰূপক নমঃ; ভব আৰু ভবহাৰিণেক নমঃ। যশ দান কৰা দেৱক নমঃ; শংকৰ আৰু ঈশ্বৰকো নমঃ।
Verse 32
नमो ऽंबिकाधिपतये उमायाः पतये नमः हिरण्यबाहवे तुभ्यं नमस्ते हेमरेतसे
অম্বিকাধিপতিক নমঃ; উমাৰ পতিকে নমঃ। হে হিৰণ্যবাহু, তোমাক নমস্কাৰ; হে হেমৰেতস, তোমাক নমঃ।
Verse 33
नीलकेशाय वित्ताय शितिकण्ठाय वै नमः कपर्दिने नमस्तुभ्यं नागाङ्गाभरणाय च
নীলকেশ প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ, যি সত্য ধনস্বৰূপ; শিতিকণ্ঠ (শ্বেতকণ্ঠ)লৈ নমঃ। হে কপৰ্দিন, আপোনালৈ প্ৰণাম; যাঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ নাগাভৰণে বিভূষিত, তাঁলৈ নমঃ।
Verse 34
वृषारूढाय सर्वस्य हर्त्रे कर्त्रे नमोनमः वीररामातिरामाय रामनाथाय ते विभो
বৃষাৰূঢ়, সকলোৰে কৰ্তা আৰু সংহাৰক প্ৰভুলৈ বাৰে বাৰে নমস্কাৰ। হে বিভো, বীৰৰাম, অতিৰাম (অতি মনোহৰ ৰাম) আৰু ৰামনাথ—আপোনালৈ নমঃ।
Verse 35
नमो राजाधिराजाय राज्ञामधिगताय ते नमः पालाधिपतये पालाशाकृन्तते नमः
ৰাজাধিৰাজ, যাঁক সকলো ৰজাই প্ৰাপ্ত কৰি স্বীকাৰ কৰে—আপোনালৈ নমঃ। পালকসকলৰ অধিপতিলৈ নমঃ; পালাশ-শাখা ছেদনকাৰী, বিঘ্ননাশক প্ৰভুলৈ নমঃ।
Verse 36
नमः केयूरभूषाय गोपते ते नमोनमः नमः श्रीकण्ठनाथाय नमो लिकुचपाणये
কেয়ূৰভূষিত প্ৰভুলৈ নমঃ; হে গোপতে, আপোনালৈ বাৰে বাৰে নমস্কাৰ। শ্ৰীকণ্ঠনাথলৈ নমঃ; যাঁৰ হাতত লিকুচ ফল, তাঁলৈ নমঃ।
Verse 37
भुवनेशाय देवाय वेदशास्त्र नमो ऽस्तु ते सारङ्गाय नमस्तुभ्यं राजहंसाय ते नमः
ভুৱনেশ, দীপ্তিমান দেৱ—আপোনালৈ নমঃ; বেদ-শাস্ত্ৰস্বৰূপ প্ৰভু, আপোনালৈ প্ৰণাম। হে সাৰঙ্গ, আপোনালৈ নমস্কাৰ; হে ৰাজহংস, আপোনালৈ নমঃ।
Verse 38
कनकाङ्गदहाराय नमः सर्पोपवीतिने सर्पकुण्डलमालाय कटिसूत्रीकृताहिने
সোনাৰ অংগদ আৰু হাৰ ধাৰণ কৰা প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ; যাঁৰ যজ্ঞোপবীত সাপ, সেই প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ। যাঁৰ কুণ্ডল আৰু মালা সাপ, আৰু যিনি সাপক কটিসূত্ৰ কৰি ধাৰণ কৰিছে—সেই শিৱলৈ নমঃ।
Verse 39
वेदगर्भाय गर्भाय विश्वगर्भाय ते शिव ब्रह्मोवाच विररामेति संस्तुत्वा ब्रह्मणा सहितो हरिः
হে শিৱ! আপুনি বেদগৰ্ভ, সৰ্ব প্ৰকাশৰ গৰ্ভ, আৰু বিশ্বগৰ্ভ—আপোনালৈ নমস্কাৰ। এইদৰে স্তৱ কৰি হৰি ব্রহ্মাৰ সৈতে নীৰৱ হ’ল; তেতিয়া ব্রহ্মাই ক’লে—“এতিয়া বিরাম হওক।”
Verse 40
एतत्स्तोत्रवरं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् यः पठेच्छ्रावयेद्वापि ब्राह्मणान् वेदपारगान्
এই উত্তম স্তোত্ৰ পুণ্যময় আৰু সৰ্বপাপ-নাশক। যিয়ে ইয়াক পাঠ কৰে, বা বেদপাৰঙ্গত ব্ৰাহ্মণসকলক শ্ৰৱণ কৰায়—সেই পাঠ-শ্ৰৱণে পশুক শুদ্ধ কৰি, পাশ ছেদনকাৰী পতি-শিৱৰ অনুগ্ৰহৰ যোগ্য কৰে।
Verse 41
स याति ब्रह्मणो लोके पापकर्मरतो ऽपि वै तस्माज्जपेत्पठेन्नित्यं श्रावयेद्ब्राह्मणाञ्छुभान्
পাপকর্মত ৰত হলেও সি ব্রহ্মলোক লাভ কৰে। সেয়ে নিত্য জপ আৰু পাঠ কৰা উচিত, আৰু শুভ ব্ৰাহ্মণসকলক শ্ৰৱণ কৰোৱা উচিত—কাৰণ এই শ্ৰৱণে পশুক পবিত্ৰ কৰি, পতি-শিৱৰ কৃপাৰে পাশ শিথিল কৰে।
Verse 42
सर्वपापविशुद्ध्यर्थं विष्णुना परिभाषितम्
সৰ্ব পাপৰ বিশুদ্ধিৰ বাবে এই কথা বিষ্ণুৱে স্পষ্টকৈ ঘোষণা কৰিছে—যাতে পশু শিৱৰ অনুগ্ৰহৰ যোগ্য হয়।
Frequently Asked Questions
It interprets A-U-M as a theological ladder: A as Rudra/ātman-aspect, U as the primordial divine principle and vidyā-body, and M as Śiva/Paramātman—thereby making Pranava a concise mantra of Śiva’s totality (immanence + transcendence).
The phalaśruti states that reading, reciting, or causing it to be heard—especially in the presence of Veda-versed brāhmaṇas—destroys sins (sarva-pāpa-praṇaśana), purifies karma, and supports ascent toward higher lokas, ultimately orienting the sādhaka toward mokṣa.