Adhyaya 25
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ঋষিসকলে সূত ৰোমহৰ্ষণক সুধিলে—লিঙ্গমূৰ্তিৰূপ মহাদেৱক কেনেদৰে পূজা কৰিব লাগে? সূতে কৈলাসত শিৱে দেৱীক দিয়া উপদেশৰ পৰম্পৰা নন্দী, সনৎকুমাৰ আৰু ব্যাসৰ জৰিয়তে বৰ্ণনা কৰি বিধিৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত শিৱপূজাৰ পূৰ্বে পাপনাশক স্নান অনিবাৰ্য বুলি কৈ বৰুণ-স্নান, আগ্নেয়-স্নান আৰু মন্ত্র-স্নান—এই তিনিধৰণৰ কথা কয়; পবিত্ৰ জলেৰে অভিষেক আৰু ৰুদ্ৰ-সম্পৰ্কীয় মন্ত্র, পঞ্চব্ৰহ্ম/পবিত্ৰক আদি জপৰ বিধান দিয়ে। মুখ্য বোধ—অন্তঃশুদ্ধি আৰু ভাবেই নিৰ্ণায়ক; ভাব নাথাকিলে পবিত্ৰ স্নানও নিষ্ফল। শেষত মন্ত্রযুক্ত আচমন, শুদ্ধিকৰণ আৰু হিংসা-পাপ শমনৰ বাবে প্ৰদক্ষিণা কৈ ভক্তক পৰৱৰ্তী লিঙ্গাৰ্চনাৰ বাবে সাজু কৰে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः कथं पूज्यो महादेवो लिङ्गमूर्तिर्महेश्वरः वक्तुमर्हसि चास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्
ঋষিসকলে ক’লে—হে ৰোমহর্ষণ! লিঙ্গমূৰ্তি মহেশ্বৰ মহাদেৱক কেনেকৈ পূজা কৰিব লাগে? অনুগ্ৰহ কৰি এতিয়াই আমাক কোৱা।
Verse 2
सूत उवाच देव्या पृष्टो महादेवः कैलासे तां नगात्मजाम् अङ्कस्थामाह देवेशो लिङ्गार्चनविधिं क्रमात्
সূতে ক’লে—কৈলাসত দেৱীয়ে সুধিলে, দেৱেশ মহাদেৱে নিজৰ কোলত বহা পৰ্বতকন্যা পাৰ্বতীক ক্ৰমে লিঙ্গাৰ্চনবিধি উপদেশ দিলে।
Verse 3
तदा पार्श्वे स्थितो नन्दी शालङ्कायनकात्मजः श्रुत्वाखिलं पुरा प्राह ब्रह्मपुत्राय सुव्रताः
তেতিয়া কাষতে থিয় হৈ থকা শালঙ্কায়নৰ পুত্ৰ নন্দীয়ে সকলো শুনি, পুৰ্বকালত ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ (সনৎকুমাৰ)ক ক’লে—হে সুৱ্ৰতধাৰী!
Verse 4
सनत्कुमाराय शुभं लिङ्गार्चनविधिं परम् तस्माद्व्यासो महातेजाः श्रुतवाञ्छ्रुतिसंमितम्
সনৎকুমাৰক শুভ আৰু পৰম লিঙ্গাৰ্চনবিধি কোৱা হৈছিল; তাতেই মহাতেজস্বী ব্যাসে শ্ৰুতি-সন্মত সেই উপদেশ শুনিলে।
Verse 5
स्नानयोगोपचारं च यथा शैलादिनो मुखात् श्रुतवान् तत्प्रवक्ष्यामि स्नानाद्यं चार्चनाविधिम्
শৈলাদিৰ মুখৰ পৰা যিদৰে মই স্নান-যোগৰ উপচাৰ শুনিলোঁ, তেনেদৰেই এতিয়া ক’ম—স্নানৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা লিঙ্গাৰ্চনাৰ সম্পূৰ্ণ বিধি।
Verse 6
शैलादिरुवाच अथ स्नानविधिं वक्ष्ये ब्राह्मणानां हिताय च सर्वपापहरं साक्षाच् छिवेन कथितं पुरा
শৈলাদি ক’লে—এতিয়া মই ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতৰ বাবে স্নানবিধি ক’ম। ই সৰ্বপাপহৰ; পূৰ্বে সাক্ষাৎ শিৱে নিজে কৈছিল।
Verse 7
अनेन विधिना स्नात्वा सकृत्पूज्य च शङ्करम् ब्रह्मकूर्चं च पीत्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
এই বিধিৰে স্নান কৰি, এবাৰো শংকৰক পূজা কৰি, আৰু পাছত ব্ৰহ্মকূৰ্চ নামৰ পবিত্ৰ পানীয় পান কৰিলে জীৱ সৰ্ব পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 8
त्रिविधं स्नानमाख्यातं देवदेवेन शंभुना हिताय ब्राह्मणाद्यानां चतुर्मुखसुतोत्तम
হে চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ! দেৱদেৱ শম্ভুৱে ব্ৰাহ্মণ আদি সকলোৰে হিতৰ বাবে ত্ৰিবিধ স্নান উপদেশ কৰিছে।
Verse 9
वारुणं पुरतः कृत्वा ततश्चाग्नेयमुत्तमम् मन्त्रस्नानं ततः कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम्
প্ৰথমে বাৰুণ স্নান (জলশুদ্ধি) কৰি, তাৰপাছত উত্তম আগ্নেয় (অগ্নিশুদ্ধি) কৰিব। তাৰপাছত মন্ত্রস্নান কৰি পৰমেশ্বৰক পূজা কৰিব।
Verse 10
भावदुष्टो ऽम्भसि स्नात्वा भस्मना च न शुध्यति भावशुद्धश्चरेच्छौचम् अन्यथा न समाचरेत्
যাৰ ভাব দুষ্ট, সি পানীত স্নান কৰিলেও বা ভস্ম ধাৰণ কৰিলেও শুদ্ধ নহয়। যাৰ ভাব শুদ্ধ, সিয়েই শৌচ আচৰণ কৰক; নতুবা কেৱল বাহ্য দেখুৱনি নকৰিব।
Verse 11
सरित्सरस्तडागेषु सर्वेष्व् आ प्रलयं नरः स्नात्वापि भावदुष्टश्चेन् न शुध्यति न संशयः
যদি মানুহে প্ৰলয়লৈকে সকলো নদী, হ্ৰদ আৰু পুখুৰীত স্নান কৰে, তথাপি অন্তৰৰ ভাব যদি দুষ্ট হয়, তেন্তে সি শুদ্ধ নহয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 12
नृणां हि चित्तकमलं प्रबुद्धमभवद्यदा प्रसुप्तं तमसा ज्ञानभानोर्भासा तदा शुचिः
মানুহৰ চিত্ত-কঁমল যেতিয়া তমসৰ অন্ধকাৰত শুই থাকে, জ্ঞান-সূৰ্যৰ কিৰণত জাগ্ৰত হয়, তেতিয়া অন্তঃকৰণ শুচি হয়।
Verse 13
मृच्छकृत्तिलपुष्पं च स्नानार्थं भसितं तथा आदाय तीरे निःक्षिप्य स्नानतीर्थे कुशानि च
মাটি আৰু কাদামাটি, তিল আৰু ফুল, লগতে স্নানাৰ্থ পবিত্ৰ ভস্ম লৈ তীৰত থ’ব; আৰু স্নান-তীৰ্থত কুশো স্থাপন কৰিব।
Verse 14
प्रक्षाल्याचम्य पादौ च मलं देहाद्विशोध्य च द्रव्यैस्तु तीरदेशस्थैस् ततः स्नानं समाचरेत्
ভৰি ধুই আচমন কৰি দেহৰ মলিনতা দূৰ কৰিব; তাৰপিছত তীৰদেশত পোৱা শুদ্ধিকাৰক দ্ৰব্যেৰে বিধিপূৰ্বক স্নান কৰিব।
Verse 15
उद्धृतासीतिमन्त्रेण पुनर्देहं विशोधयेत् मृदादाय ततश्चान्यद् वस्त्रं स्नात्वा ह्यनुल्बणम्
‘উদ্ধৃতাসীতি’ মন্ত্ৰেৰে পুনৰ দেহ শুদ্ধ কৰিব; তাৰপিছত শুদ্ধিমাটি লৈ স্নান কৰি আন এটা পৰিষ্কাৰ, কলুষহীন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব।
Verse 16
गन्धद्वारां दुराधर्षाम् इति मन्त्रेण मन्त्रवित् कपिलागोमयेनैव खस्थेनैव तु लेपयेत्
মন্ত্ৰবিদে ‘গন্ধদ্বাৰাং দুৰাধর্ষাম্’ ইত্যাদি মন্ত্ৰ জপ কৰি, যি হাতত উপলব্ধ সেয়াই লৈ—কপিলা গাইৰ গো-ময়ৰে—লিঙ্গস্থান বা পূজাস্থল লেপন কৰিব।
Verse 17
पुनः स्नात्वा परित्यज्य तद्वस्त्रं मलिनं ततः शुक्लवस्त्रपरीधानो भूत्वा स्नानं समाचरेत्
পুনৰায় স্নান কৰি সেই মলিন বস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিব। তাৰ পিছত শুদ্ধ শ্বেত বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি বিধিমতে পবিত্ৰ স্নান আচৰণ কৰিব; এইদৰে পাশবন্ধন শিথিল কৰা পতি (শিৱ) পূজাৰ যোগ্য হ’ব।
Verse 18
सर्वपापविशुद्ध्यर्थम् आवाह्य वरुणं तथा सम्पूज्य मनसा देवं ध्यानयज्ञेन वै भवम्
সৰ্বপাপবিশুদ্ধিৰ বাবে বৰুণক আহ্বান কৰি, মনসাৰে দেৱক সম্পূজা কৰি, ধ্যান-যজ্ঞেৰে ভৱ (শিৱ)ক আৰাধনা কৰিব।
Verse 19
आचम्य त्रिस्तदा तीर्थे ह्य् अवगाह्य भवं स्मरन् पुनराचम्य विधिवद् अभिमन्त्र्य महाजलम्
তীৰ্থত তিনিবাৰ আচমন কৰি, ভৱ (শিৱ)ক স্মৰণ কৰি অবগাহন কৰিব। তাৰ পিছত পুনৰ আচমন কৰি বিধিমতে প্ৰচুৰ জলক মন্ত্ৰেৰে অভিমন্ত্ৰিত কৰিব।
Verse 20
अवगाह्य पुनस्तस्मिन् जपेद्वै चाघमर्षणम् तत्तोये भानुसोमाग्निमण्डलं च स्मरेद्वशी
সেই জলত পুনৰ অবগাহন কৰি, সংযমী সাধকে অঘমর্ষণ মন্ত্ৰ জপ কৰিব; আৰু সেই জলৰ মাজতেই সূৰ্য, সোম আৰু অগ্নিৰ মণ্ডলসমূহ ধ্যান-স্মৰণ কৰিব।
Verse 21
आचम्य च पुनस्तस्माज् जलादुत्तीर्य मन्त्रवित् प्रविश्य तीर्थमध्ये तु पुनः पुण्यविवृद्धये
আচমন কৰি মন্ত্ৰবিদ সেই জলৰ পৰা পুনৰ উঠি আহি, পুণ্যবৃদ্ধিৰ বাবে পুনৰ তীৰ্থৰ মধ্যভাগত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 22
शृङ्गेण पर्णपुटकैः पालाशैः क्षालितैस् तथा सकुशेन सपुष्पेण जलेनैवाभिषेचयेत्
শৃঙ্গক পাত্ৰ কৰি, পালাশ পাতৰ পুটকাৰে শুদ্ধ কৰা জলে, কুশ আৰু পুষ্পসহ লিঙ্গৰ অভিষেক কৰিব।
Verse 23
रुद्रेण पवमानेन त्वरिताख्येन मन्त्रवित् तरत्समन्दीवर्गाद्यैस् तथा शान्तिद्वयेन च
মন্ত্ৰবিদ পৱমান আৰু ত্বৰিত নামৰ ৰুদ্ৰমন্ত্ৰে, তরৎসমন্দী-বৰ্গ আদি আৰু দ্বিশান্তিৰ দ্বাৰা শীঘ্ৰে শান্তিকৰ্ম কৰিব।
Verse 24
शान्तिधर्मेण चैकेन पञ्चब्रह्मपवित्रकैः तत्तन्मन्त्राधिदेवानां स्वरूपं च ऋषीन् स्मरन्
একমাত্ৰ শান্তিধৰ্ম পালন কৰি, পঞ্চব্ৰহ্মৰ পৱিত্ৰকর্মেৰে, প্ৰতিটো মন্ত্ৰৰ অধিদেৱতাৰ স্বৰূপ ধ্যান কৰি আৰু সংশ্লিষ্ট ঋষিসকলক স্মৰণ কৰিব।
Verse 25
एवं हि चाभिषिच्याथ स्वमूर्ध्नि पयसा द्विजाः ध्यायेच्च त्र्यम्बकं देवं हृदि पञ्चास्यम् ईश्वरम्
এইদৰে অভিষেক কৰি, হে দ্বিজসকল, নিজৰ মূৰ্ধাতো দুধ ছটিয়াও; তাৰপাছত হৃদয়ত ত্ৰ্যম্বক দেৱ—পঞ্চাস্য ঈশ্বৰক ধ্যান কৰা।
Verse 26
आचम्याचमनं कुर्यात् स्वसूत्रोक्तं समीक्ष्य च पवित्रहस्तः स्वासीनः शुचौ देशे यथाविधि
প্ৰথমে শুদ্ধিৰ বাবে আচমন কৰি, নিজৰ সূত্ৰত কোৱা বিধি চাই যথাবিধি আচমন কৰিব। পবিত্ৰ হস্তে, শুচি স্থানত আসনত বহি নিয়মানুসাৰে কৰ্ম আগবঢ়ালে, তেতিয়া সি পতি—ভগৱান শিৱ—পূজাৰ যোগ্য হয়।
Verse 27
अभ्युक्ष्य सकुशं चापि दक्षिणेन करेण तु पिबेत्प्रक्षिप्य त्रिस्तोयं चक्री भूत्वा ह्यतन्द्रितः
প্ৰথমে জল অভ্যুক্ষণ কৰি, কুশাসহ গ্ৰহণ কৰি সোঁহাতে পান কৰিব। তাৰ পিছত জল তিনিবাৰ ত্যাগ কৰি ‘চক্ৰী’ হৈ—বিধিমতে পৰিক্ৰমা-ভাব লৈ—অতন্দ্ৰিত হৈ থাকিব। এইদৰে শুদ্ধিনিয়মে পতি-সেৱালৈ আগবাঢ়ি পশুৰ পাশ শিথিল কৰে।
Verse 28
प्रदक्षिणं ततः कुर्याद् धिंसापापप्रशान्तये एवं संक्षेपतः प्रोक्तं स्नानाचमनमुत्तमम्
তাৰ পিছত হিংসাজনিত পাপ শান্ত কৰিবলৈ প্ৰদক্ষিণা কৰিব। এইদৰে সংক্ষেপে উত্তম স্নান আৰু আচমনৰ বিধি কোৱা হ’ল।
Verse 29
सर्वेषां ब्राह्मणानां तु हितार्थे द्विजसत्तमाः
সকলো ব্ৰাহ্মণৰ হিতাৰ্থে সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter enumerates Varuna-snana (invoking and honoring Varuna), Agneya-snana (fire-associated purification), and Mantra-snana (purification through consecrated water empowered by mantra), after which one proceeds to worship Parameshvara.
True shuddhi depends on awakened, clarified consciousness: if bhava is impure, bathing and even ash application do not purify; if bhava is pure, one should maintain proper shaucha and proceed according to vidhi.
The sequence includes repeated achamana, remembrance of Bhava (Shiva), mantra-empowerment of water, Aghamarshana-japa, mental visualization of Surya–Soma–Agni mandalas in the water, abhisheka with sanctified water (often with kusa and leaves), and concluding achamana with pradakshina.