Adhyaya 53
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
সূতে ভুৱনকোষৰ বৰ্ণনা আগবঢ়াই সাত দ্বীপ আৰু সিহঁতৰ কুলপৰ্বতৰ কথা কয়—প্লক্ষ, শাল্মলি, কুশ, ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ; মন্দৰ পৰ্বতক শিৱধাম বুলি বিশেষ মহিমা দিয়ে। পুষ্কৰত মনসোত্তৰ পৰ্বত আৰু লোকালোক সীমাৰ বৰ্ণনা আছে, য’ত পোহৰৰ অন্ত আৰু অন্ধকাৰৰ আৰম্ভণি। তাৰ পিছত ঊৰ্ধ্বস্তৰত সাত বায়ু, সূৰ্য-চন্দ্ৰ, নক্ষত্ৰ-গ্ৰহ, সপ্তর্ষি আৰু ধ্ৰুৱ; লগতে মহৰ্লোক, জনলোক, তপোলোক, ব্ৰহ্মলোক; আৰু তলত তাল আৰু নৰকসমূহ উল্লেখ হয়। অসংখ্য অণ্ডত প্ৰতিটোত চৌদ্দ লোক থাকে আৰু সকলোৰে কাৰণ মহেশ্বৰ বুলি প্ৰতিপাদিত। শেষত যক্ষ-প্ৰসঙ্গে দেৱতাসকলৰ অহং ভাঙে; উমা হৈমৱতী প্ৰকট হৈ সকলো শক্তিৰ আঁৰত থকা গূঢ় প্ৰভুক চিনাই দিয়ে। এই অধ্যায়ে ভূগোলীয় গণনাৰ পৰা শিৱতত্ত্বলৈ সেতু গঢ়ি শিৱভক্তি আৰু শিৱজ্ঞানক সত্য ঐশ্বৰ্য আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গমহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘ভুৱনকোশস্বভাৱবৰ্ণন’ নামৰ বাহান্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। সূতে ক’লে—প্লক্ষদ্বীপ আদি দ্বীপসমূহত প্ৰত্যেকতে সাতটা কৰি বৰ্ষপৰ্বত আছে; সিহঁত সোজাকৈ বিস্তৃত হৈ প্ৰতিদিশে নিজ নিজ স্থানত নিবিষ্ট।
Verse 2
प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् गोमेदको ऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते
এতিয়া মই প্লক্ষদ্বীপত অৱস্থিত সাতটা দিব্য মহাচলৰ বৰ্ণনা কৰিম। তাত প্ৰথমটো গোমেদক আৰু দ্বিতীয়টো চন্দ্ৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 3
तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते
তৃতীয়টো নাৰদ নামে পৰিচিত, চতুৰ্থটো দুন্দুভি বুলি স্মৃত। পঞ্চমটো সোমক আৰু ষষ্ঠটো সুমনা বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः
সেইটোৱেই বৈভৱ বুলি ঘোষিত, আৰু বৈভ্ৰাজ সপ্তম বুলি স্মৃত। এই সাতোটা পৰ্বত বিশেষকৈ প্লক্ষদ্বীপৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 5
सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः
শাল্মলীদ্বীপতোও নিশ্চয় সাতটা (মুখ্য পৰ্বত) আছে; মই সিহঁতক ক্ৰমে কওঁ—কুমুদ, উত্তম, পৰ্বত আৰু বলাহক।
Verse 6
द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः
দ্ৰোণ, কঙ্ক, মহিষ আৰু ককুদ্মান—এইবোৰো স্মৃত, আৰু সপ্তমটোও তদ্ৰূপ নিৰ্দিষ্ট। কুশদ্বীপতোও এনেকৈ সাতটা অঞ্চল আছে, আৰু কুলপৰ্বতসমূহ ক্ৰমে গণিত।
Verse 7
तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः
এতিয়া মই সিহঁতক ক্ৰম অনুসাৰে সংক্ষেপে কেৱল নামমাত্ৰ কৈছোঁ। প্ৰথমটো ‘বিদ্ৰুম’ আৰু দ্বিতীয়টো ‘হেমপৰ্বত’—সুৱৰ্ণময় পৰ্বত।
Verse 8
तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः
তৃতীয়টো ‘দ্যুতিমান’—দীপ্তিমান। চতুৰ্থটো ‘পুষ্পিত’—মঙ্গলৰূপে প্ৰস্ফুটিত। পঞ্চমটো ‘কুশেশয়’—হৃদয়কমলত অধিষ্ঠিত। ষষ্ঠটো ‘হৰিগিৰি’—পবিত্ৰ পৰ্বতৰূপ প্ৰভু বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়।
Verse 9
सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्
সপ্তমটো শ্ৰীমান ‘মন্দৰ’—মহাদেৱৰ নিকেতন। ‘মন্দা’ পানীৰ নাম; পানী ধাৰণ কৰে বুলি ইয়াক ‘মন্দৰ’ বোলা হয়।
Verse 10
तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे
তাত সাক্ষাৎ বৃষধ্বজ প্ৰভু—বিশ্বেশ, বিমল শিৱ—নন্দীৰ সৈতে ভগৱান সোম, উত্তম সুৱৰ্ণ গৃহত বিরাজ কৰে।
Verse 11
तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्
পূৰ্বে মন্দৰৰ তপস্যাৰে মহেশ্বৰ সন্তুষ্ট হৈছিল। অবিমুক্ত মহাক্ষেত্ৰত মন্দৰে পৰম বৰ লাভ কৰিলে—শিৱকৃপা, যি পাশ শিথিল কৰি পশুক পতিস্বৰূপ প্ৰভুৰ পথেদি মোক্ষলৈ নিবলৈ সহায় কৰে।
Verse 12
प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे
নিবাসস্থানৰ বাবে প্ৰাৰ্থিত মহাদেৱ অম্বাসহ অবিমুক্তৰ পৰা আহি মন্দৰ পৰ্বতত নিজৰ বাস স্থাপন কৰিলে।
Verse 13
सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः
সনন্দী আৰু গণসমেত সোম সেয়ে সেই পদ ত্যাগ নকৰে। আৰু ক্রৌঞ্চদ্বীপত ক্রৌঞ্চ আদি সাতটা কুলপৰ্বত আছে।
Verse 14
क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः
প্ৰথম ক্রৌঞ্চ, তাৰপিছত বামনক; তৃতীয়টো ‘অন্ধকাৰক’ নামে খ্যাত। অন্ধকাৰৰ পাছতো ‘দিবাবৃত’ নামৰ পৰ্বত আছে।
Verse 15
दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः
দিবাবৃতৰ পাছত ‘বিবিন্দ’ নামৰ গিৰি বুলি কোৱা হয়। আৰু বিবিন্দৰ পাছতো ‘পুণ্ডৰীক’ নামৰ মহাগিৰি আছে।
Verse 16
पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः
পুণ্ডৰীকৰ পাছত ‘দুন্দুভিস্বন’ নামৰ পৰ্বতও কোৱা হৈছে। এইবোৰেই ক্রৌঞ্চদ্বীপৰ ৰত্নময় সাতটা পৰ্বত।
Verse 17
शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः
শাকদ্বীপত সাতটা পৰ্বতশ্ৰেণী আছে; শুনা—উদয়, ৰৈৱত আৰু শ্যামক, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল।
Verse 18
राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः
তাত ‘ৰাজত’ নামৰ শ্ৰীমান, সুন্দৰ ‘আম্বিকেয়’ পৰ্বত আছে; আম্বিকেয়ৰ সিপাৰে সকলো ঔষধিৰে সমৃদ্ধ এক ৰম্য দেশ আছে।
Verse 19
तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः
সেইদৰে তাক ‘কেসৰী’ বুলি কোৱা হয়, কিয়নো তাতৰ পৰা বায়ু জন্মে বুলি কোৱা হয়; পুষ্কৰত একেটাই শ্ৰীমান পৰ্বত—এটা মহাশিলা।
Verse 20
चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्
বিচিত্ৰ মণিময় শিখৰ আৰু উচ্চ শিলাজালেৰে সুশোভিত হৈ, সেই দ্বীপৰ পূৰ্বাৰ্ধত ‘চিত্ৰসানু’ নামৰ এক মহান পৰ্বত অৱস্থিত আছিল।
Verse 21
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः
সেই মহাচল ওপৰলৈ পঞ্চাশ হাজাৰ যোজন উচ্চ আৰু তললৈও চৌত্রিশ হাজাৰ যোজনলৈ বিস্তৃত।
Verse 22
द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः
দ্বীপৰ মধ্যভাগক পৰিবেষ্টন কৰি মানসোত্তৰ পৰ্বত অৱস্থিত; সাগৰতীৰৰ ওচৰত সি নবচন্দ্ৰৰ দৰে উদিত হৈ শোভা পায়।
Verse 23
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः
সি পঞ্চাশ সহস্ৰ যোজন ঊৰ্ধ্বলৈ উন্নীত; ততটাই বিস্তৃত, আৰু পাৰ্শ্বত সম্পূৰ্ণ বৃত্তাকাৰ—পাশবদ্ধ পশুৰ সীমিত পৌঁছ অতিক্ৰম কৰা পতি (শিৱ)ৰ অপ্রমেয় লিঙ্গ-চিহ্ন।
Verse 24
स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः
দ্বীপৰ পশ্চিমাৰ্ধত সেই ‘মানস’ নামৰ পৃথিৱীধৰ পৰ্বত অৱস্থিত; ই একেই মহাশৃঙ্গশ্ৰেণী হলেও, বিন্যাসবশত যেন দুটা ভাগত বিভক্ত বুলি প্ৰতীয়মান।
Verse 25
तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ
সেই দ্বীপত দুটা পুণ্য আৰু শুভ জনপদ স্মৃত—‘ৰাজত’ আৰু ‘অনুমণ্ডল’; প্ৰথমটো মানস (সৰোবৰ)ৰ সৈতে, দ্বিতীয়টো পৰ্বত-প্ৰদেশৰ সৈতে যুক্ত।
Verse 26
महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते
‘মহাবীত’ নামৰ বৰ্ষ মানস (মানসোত্তৰ)ৰ বাহিৰ ফালে; আৰু সেই একে বিস্তাৰৰ অন্তৰ্ভাগত অংশ ‘ধাতকীখণ্ড’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 27
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः
মিঠা জলেৰে গঠিত সাগৰে বেষ্টিত পুষ্কৰদ্বীপ, পুষ্কৰদ্বীপৰ বিস্তাৰ-প্ৰমাণ অনুসৰি চাৰিওফালে বহল আৰু সুবিস্তৃত হৈ আছে।
Verse 28
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः
বিস্তাৰ আৰু মণ্ডলাকাৰ ৰূপত পুষ্কৰৰ সমান এই দ্বীপসমূহ ক্ৰমে সাত-সাতটা সাগৰে আৱৃত।
Verse 29
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्
দ্বীপৰ পাছত যি সাগৰ তৎক্ষণাৎ আছে, সেয়াই সপ্তম সাগৰ; এইদৰে দ্বীপ আৰু সাগৰৰ বৃদ্ধি পৰস্পৰৰ সৈতে ক্ৰমে ক্ৰমে হয় বুলি জানিব লাগে।
Verse 30
परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च
পুষ্কৰৰ পাৰে আগলৈ বিস্তাৰিত মহান মিঠা-জল সাগৰ অৱস্থিত; সি চাৰিওফালে সকলোকে বেষ্টি সীমাৰূপে আছে।
Verse 31
परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा
তাৰ পাৰে লোকসমূহৰ এক মহান বিন্যাস দেখা যায়—সোণালী; তাত থকা ভূমি দ্বিগুণ বিস্তৃত, আৰু সমগ্ৰ অঞ্চল যেন একেটা অখণ্ড শিলাৰ দৰে।
Verse 32
तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते
তাৰ পাৰত এটা পৰ্বত আছে, যি সীমাৰ বাহিৰৰ মণ্ডল গঢ়ে। সেয়াই পোহৰ আৰু অপোহৰ লোকৰ বিভাজক; তাক ‘লোকালোক’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 33
दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः
হে দ্বিজ ঋষিসকল, এই পৃথিৱী ‘দৃশ্য–অদৃশ্য’ নামৰ পৰ্বতলৈকে বিস্তৃত। তাৰ উচ্চতা পৰম্পৰামতে দহ সহস্ৰ যোজন বুলি স্মৃত।
Verse 34
तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः
সেই মহা লোকালোক পৰ্বতৰ বিস্তাৰ ইমানেই। তাৰ ওচৰৰ অৰ্ধাংশত সূৰ্যৰ ৰশ্মি বিচৰণ কৰে; তাতেই ক্ৰমবদ্ধ লোকসমূহ আলোকিত হয়।
Verse 35
परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः
তাৰ পৰাৰ্ধত নিত্য অন্ধকাৰ; সেয়ে তাক ‘লোকালোক’—লোক আৰু অলোকৰ সীমা—বুলি স্মৰণ কৰা হয়। এইদৰে সংক্ষেপে ভূর্লোকৰ বিস্তাৰ কোৱা হ’ল।
Verse 36
आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः
হে মুনিসত্তমসকল, সূৰ্যৰ পৰা ভুবর্লোকলৈকে আৰু তাতৰ পৰা ধ্ৰুৱলৈকে, বায়ুৰ সাত ‘নেমি’—আবহ আদি—নিবিষ্ট আছে; সেয়াই সেই লোকসমূহক শুভ ক্ৰমে ধাৰণ কৰে।
Verse 37
आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः
আৱহ আৰু প্ৰৱহ, তাৰ পিছত অনুৱহ; তদ্ৰূপ সংৱহ আৰু বিবহ—এইসকলৰ পাছত ঊৰ্ধ্বদিশে পৰাৱহ (বায়ু-প্ৰৱাহ) অৱস্থিত।
Verse 38
द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः
হে দ্বিজসকল! বায়ুৰ সাতটা নেমি (পৰিভ্ৰমণ-বলয়) আছে—দ্বিজা আৰু পৰিৱহ; লগতে বলাহক, ভানু, চন্দ্ৰ, আৰু নক্ষত্ৰ-ৰাশি-সমূহ।
Verse 39
ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्
হে বিপ্ৰসকল! ইয়াত ক্ৰমে গ্ৰহসমূহ, সপ্তঋষি আৰু ধ্ৰুৱ অৱস্থিত। পৃথিৱীপৃষ্ঠৰ পৰা ঊৰ্ধ্বে যোজন মাপে তেওঁলোকৰ স্থান পন্ধৰটা স্তৰত নিৰ্ধাৰিত—ধ্ৰুৱলৈকে।
Verse 40
नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि
ভূপৃষ্ঠৰ পৰা ভানুমণ্ডললৈ এক নিয়ুত দূৰত্ব; আৰু তাৰ ওপৰত ভাস্কৰৰ ৰথ ষোল সহস্ৰ (যোজন) বিস্তৃত।
Verse 41
चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः
ভূতলৰ ওপৰত মেৰু চৌৰাশি সহস্ৰ (যোজন) উচ্চ। এক কোটি যোজন বিস্তাৰ লৈ, ধ্ৰুৱৰ ওপৰে মহৰ্লোক ধ্ৰুৱৰ দৰে অচল আৰু স্থিৰ।
Verse 42
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः
হে দ্বিজসকল, মহৰ্লোকৰ ওপৰে জনলোক দু কোটি দূৰত অৱস্থিত। আৰু জনলোকৰ পৰা তপোলোকলৈ দূৰত্ব চাৰি কোটি বুলি মানা হয়।
Verse 43
प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः
প্ৰাজাপত্য লোকৰ ওপৰে ব্ৰহ্মলোক আছে; ছয় কোটি (উপবিভাগ) এৰি দি, হে দ্বিজসকল, এই অণ্ডত এই সাত পুণ্যলোক কোৱা হৈছে।
Verse 44
अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु
সপ্ততলৰ তলত নৰকৰ অসংখ্য কোটি আছে। তাত ঘোৰ আদি পৰা মায়ান্তলৈ আঠাইশটা ভয়ংকৰ বিভাগ কোৱা হৈছে।
Verse 45
पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च
সেই নৰকসমূহত পাপীসকল নিজৰ নিজৰ কৰ্ম অনুসাৰে দগ্ধ হৈ ‘পকে’। আৰু তাত ৰৌৰৱ আদি পৰা অবীচি পৰ্যন্ত সকলো নৰক আছে।
Verse 46
प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च
বিশেষকৈ কোৱা হয় যে নৰকসমূহ প্ৰত্যেকেই পাঁচ-পাঁচৰ গোটত বিন্যস্ত। আগতে মই অণ্ড (ব্ৰহ্মাণ্ড) আৰু তাৰ আৱৰণসমূহো বৰ্ণনা কৰিছিলোঁ।
Verse 47
हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः
হিৰণ্যগৰ্ভৰ পৰা হোৱা সৃষ্টিৰ বৰ্ণনা ইয়াত প্ৰসঙ্গবশত কেৱল বিস্তৃত আভাসত কোৱা হৈছে। এনেধৰণৰ ব্ৰহ্মাণ্ড কোটি কোটি—সহস্ৰ কোটি—জানি থোৱা।
Verse 48
सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश
প্ৰধান (প্ৰকৃতি) সৰ্বব্যাপী—তিৰ্যক্, ঊৰ্ধ্ব আৰু অধঃ—হোৱাৰ বাবে, এই সকলো ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভিতৰত চতুৰ্দশ ভুবন বিন্যস্ত।
Verse 49
प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च
হে দ্বিজশাৰ্দূলসকল! প্ৰত্যেক অণ্ড (ব্ৰহ্মাণ্ড)ৰ কাৰণ মহেশ্বৰেই। তেওঁ অণ্ডৰ ভিতৰত, অণ্ডৰ বাহিৰত আৰু অণ্ড-আৱৰণসমূহতো ব্যাপ্ত।
Verse 50
तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः
তমৰ সীমাত আৰু সেই তমৰো পাৰেও অষ্টমূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠিত—সেই ধীমান মহেশ, মহাদেৱৰ আত্মস্বৰূপ।
Verse 51
अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः
আহা আশ্চৰ্য! তেওঁ দেহহীন হৈও—এই সমগ্ৰ জগতেই সেই পৰমাত্মাৰ দেহ; অষ্টমূৰ্তি শৰ্ব, শিৱ—গৃহমেধী ৰূপে থাকিও জগত ধাৰণ-পোষণ কৰে।
Verse 52
गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः
দিব্য প্ৰকৃতি তেওঁৰ গৃহিণী বুলি কোৱা হয়, আৰু মহৎ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰজাসমূহ তেওঁৰ অধীনজনৰ দৰে। এই সকলো পশু—দেহাভিমানত আবদ্ধ—তেওঁৰ সেৱক হৈ থাকে।
Verse 53
आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव
আদি-অন্তহীন অনন্ত ভগৱান পৰম পুৰুষ। প্ৰধান আদি সপ্ত তত্ত্বৰূপে তেওঁ নিজেই আধাৰ হৈ স্থিত। প্ৰধানমূৰ্তি হৈ তেওঁ ষোড়শ বিকাৰৰূপো; আৰু সেই মহেশ্বৰেই অষ্টতনু।
Verse 54
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च
তেওঁৰ আজ্ঞাবলতেই এই ধৰা স্থিৰ; পৰ্বতধাৰী, মেঘধাৰী আৰু সাগৰসমূহ নিজ নিজ স্থানত অৱস্থিত। জ্যোতিৰ্গণ, ইন্দ্ৰমুখ দেৱগণ, বৈমানিক আৰু স্থাৱৰ-জংগম—সকলো সেই পৰম পতিৰ বিধানত স্থিত।
Verse 55
दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि
লক্ষণহীন যেন দেখা সেই যক্ষক দেখি—যি আসলে ঈশ—ইন্দ্ৰসহ দেৱগণে ক’লে, “ইয়াত এইটো কি?” সত্য নিৰ্ণয় কৰিবলৈ যক্ষৰ ওচৰলৈ যেতিয়া গ’ল, অগ্নি আদি সকলৰ শক্তি ক্ষীণ হৈ পৰিল, আশা-অতিক্ৰম কৰি।
Verse 56
दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः
হে বিপ্ৰসকল, সেই যক্ষৰ সন্মুখত অগ্নিয়ে এটা তৃণকণাও দগ্ধ কৰিব নোৱাৰিলে; তেনেদৰে বায়ুৱেও তাক নড়াব নোৱাৰিলে। এইদৰে সকলো অমৰেন্দ্ৰৰ নিজ নিজ প্ৰভাৱ নিষ্ফল হৈ পৰিল।
Verse 57
तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा
তেতিয়া বৃত্ৰবধকাৰী শক্ৰ—দেৱেন্দ্ৰ, দেৱসকলৰ সমৃদ্ধিৰ কাৰণ সুৰেশ্বৰ—অন্য দেৱসকলৰ সৈতে সেই যক্ষ-ৰূপী অধীশ্বৰক ওচৰলৈ গৈ কৌতূহলে ক’লে— “আপুনি সঁচাকৈ কোন?”
Verse 58
तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस् तदांबिका हैमवती शुभास्या उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत्
তেতিয়া সেই যক্ষ দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হৈ গ’ল। সেই মুহূর্ততেই শুভমুখী হেমৱতী অম্বিকা—উমা—বহু মঙ্গল অলংকাৰৰে দীপ্ত হৈ প্ৰকট হ’ল।
Verse 59
तां शक्रमुख्या बहुशोभमानाम् उमामजां हैमवतीमपृच्छन् /* किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति
তেতিয়া শক্ৰ আদি দেৱসকলে অতিশয় শোভাময়ী, অজন্মা হেমৱতী উমাক সুধিলে— “হে পৰম শোভাৱতী অম্বিকে! ইয়াত যক্ষৰূপে দেখা দিয়া এই আশ্চৰ্য সত্তা কোন?”
Verse 60
निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः /* प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम्
সেই যক্ষ উমা-অম্বিকাই আৰু ইন্দ্ৰিয়গোচৰ নহয় বুলি শুনি, শক্ৰসহ দেৱসকলে তেখেতক প্ৰণাম কৰিলে— সিংহিণীৰ গতি-সমা, অজন্মা উমাক; ৰক্ত-শ্বেত-কৃষ্ণ বৰ্ণপ্ৰভাৰে দীপ্ত তেখেতক।
Verse 61
संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह
সকলো অমৰেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা সন্মানিতা হৈ তেওঁ দেৱ-অসুৰৰ সকলো প্ৰবৃত্তিৰ প্ৰেৰণা হ’ল। তাৰপিছত তেওঁ ক’লে— “মই আদিকালৰ পৰা পুৰুষৰ প্ৰকৃতি; আৰু সেই যক্ষৰূপ পৰমেশ্বৰৰ আজ্ঞাৰ অধীনো থাকোঁ।”
Verse 62
तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज् ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत्
সেয়ে হে দ্বিজসকল, সেই অজ (অজন্মা) পৰমেশ্বৰৰ নিয়োগে ব্ৰহ্মাণ্ডৰূপ অণ্ড উৎপন্ন হ’ল। অজৰ পৰাই অণ্ড প্ৰকাশ পালে, আৰু অণ্ডৰ পৰা সমগ্ৰ ব্যক্ত জগতৰ বিস্তাৰ ঘটিল। তাৰ পাছত জ্যোতিৰ্ময় গণসমূহে অজ-স্বরূপ সেই লোকক সু-বিন্যস্ত কৰি প্ৰকাশৰ যোগ্য কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter outlines the sapta-dvīpas with their kula-parvatas, then focuses on Puṣkara-dvīpa and its Manasottara mountain, and finally describes Lokāloka as the boundary separating the region reached by the sun’s rays from perpetual darkness.
The devas fail to act before the mysterious Yakṣa, revealing the limits of delegated power; Umā then identifies the hidden supreme source behind that presence—teaching that all cosmic authority ultimately rests in Maheśvara, known through humility, devotion, and true knowledge.
That the vast structure of worlds and their rulers is contingent and enclosed within aṇḍas, while Śiva remains the underlying cause; this supports liṅga-bhakti as a direct means to transcend finite worlds and move toward mokṣa.