Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ঋষিসকলে শম্ভুৰ নৃত্যাৰম্ভৰ কাৰণ আৰু স্কন্দৰ অগ্ৰজ-সম্পৰ্কিত প্ৰসঙ্গ জানিব খোজে। সূতে দাৰুকাসুৰৰ বৰ্ণনা কৰে—তপস্যাৰে শক্তি লাভ কৰি সি দেৱতা আৰু দ্বিজসকলক পীড়া দিয়ে। ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে উমাপতি শিৱৰ শৰণ লৈ দাৰুক-বধ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে গিৰিজাক অনুৰোধ কৰে; দেৱী শিৱদেহত প্ৰৱেশ কৰি উগ্ৰ শক্তিৰূপ ধাৰণ কৰে। শিৱে তৃতীয় নয়নৰ পৰা কালী (কালকণ্ঠী)ক সৃষ্টি কৰে; কালী দাৰুকক বধ কৰিও ক্ৰোধাগ্নিৰে জগতক অস্থিৰ কৰে। তেতিয়া শিৱ শ্মশানত বালৰূপে কান্দি প্ৰকট হয়; দেৱীয়ে স্তন্যদান কৰি কালীৰ ক্ৰোধ শমায়। সেই বাল ক্ষেত্ৰপাল হয় আৰু অষ্টমূৰ্তিৰ সংকেত দিয়া হয়। শেষত সন্ধ্যাকালে শিৱ প্ৰেতগণৰ সৈতে তাণ্ডৱ কৰে; দেৱী নৃত্যামৃত পান কৰি প্ৰসন্ন হয়, দেৱসকলে কালী আৰু পাৰ্বতীক প্ৰণাম কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे विनायकोत्पत्तिर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नृत्यारम्भः कथं शंभोः किमर्थं वा यथातथम् वक्तुमर्हसि चास्माकं श्रुतः स्कन्दाग्रजोद्भवः
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গ মহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘বিনায়কোৎপত্তি’ নামৰ একশ ছয়তম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ঋষিসকলে ক’লে—হে শম্ভো! আপোনাৰ নৃত্য কেনেকৈ আৰম্ভ হ’ল আৰু কিহৰ উদ্দেশ্যে—যেনেকৈ ঘটিছিল তেনেকৈ আমাক কওক। স্কন্দৰ অগ্ৰজ-ৰূপ বিনায়কৰ প্ৰাকট্যৰ কথা আমি শুনিছোঁ; সেয়ে তাক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰক।
Verse 2
सूत उवाच दारुको ऽसुरसम्भूतस् तपसा लब्धविक्रमः सूदयामास कालाग्निर् इव देवान्द्विजोत्तमान्
সূত ক’লে—অসুৰকুলত জন্মা দাৰুক তপস্যাৰে বিক্ৰম লাভ কৰি, যুগান্তৰ কালাগ্নিৰ দৰে দেৱতা আৰু শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক পীড়া দি নাশ কৰিবলৈ ধৰিলে। ধৰ্ম পীড়িত হ’লে বদ্ধ পশু (জীৱ) পাশ (বন্ধন)ত অধিক নিমজ্জিত হয়; তেতিয়া সি পতি—ভগৱান শিৱ—ৰ শৰণ লয়।
Verse 3
दारुकेण तदा देवास् ताडिताः पीडिता भृशम् ब्रह्माणं च तथेशानं कुमारं विष्णुमेव च
তেতিয়া দাৰুকৰ আঘাতে অতি পীড়িত দেৱসকলে শৰণ বিচাৰি ওলাই গ’ল। তেওঁলোকে ব্ৰহ্মা, ঈশান (প্ৰভু), কুমাৰ (স্কন্দ) আৰু বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ গৈ নিজৰ দুখ নিবেদন কৰিলে।
Verse 4
यममिन्द्रमनुप्राप्य स्त्रीवध्य इति चासुरः स्त्रीरूपधारिभिः स्तुत्यैर् ब्रह्माद्यैर्युधि संस्थितैः
যম আৰু ইন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ সেই অসুৰক ‘স্ত্ৰীবধ্য’—অৰ্থাৎ স্ত্ৰীৰূপে বধযোগ্য—বুলি স্থিৰ কৰা হ’ল। যুদ্ধক্ষেত্ৰত অৱস্থিত ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলে স্ত্ৰীৰূপ ধৰি স্তোত্ৰেৰে তাক স্তৱ কৰিলে।
Verse 5
बाधितास्तेन ते सर्वे ब्रह्माणं प्राप्य वै द्विजाः विज्ञाप्य तस्मै तत्सर्वं तेन सार्धमुमापतिम्
তেওঁৰ দ্বাৰা বাধিত সেই সকলো দ্বিজ ব্ৰাহ্মণে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁলোকে সকলো কথা তেখেতক জনালে আৰু উমাপতি—উমাৰ সৈতে একাত্ম শিৱপ্ৰভু—সম্পৰ্কীয় বৃত্তান্তো একেলগে নিবেদন কৰিলে।
Verse 6
सम्प्राप्य तुष्टुवुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ब्रह्मा प्राप्य च देवेशं प्रणम्य बहुधा नतः
তাঁক প্ৰাপ্ত হৈ পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ অগ্ৰণীত্বত সকলোৱে দেৱেশৰ স্তৱ কৰিলে। আৰু ব্ৰহ্মাই দেৱেশৰ ওচৰলৈ গৈ বাৰে বাৰে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 7
दारुणो भगवान्दारुः पूर्वं तेन विनिर्जिताः निहत्य दारुकं दैत्यं स्त्रीवध्यं त्रातुमर्हसि
হে ভগৱান, ‘দাৰু’ নামে সেই ভয়ংকৰ আছিল; পূৰ্বে আমি তাৰ দ্বাৰা পৰাভূত হৈছিলোঁ। দাৰুক দানৱক বধ কৰি, স্ত্ৰীবধৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত সেই নাৰীসকলক ৰক্ষা কৰা আপোনাৰ উচিত।
Verse 8
विज्ञप्तिं ब्रह्मणः श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा देवीमुवाच देवेशो गिरिजां प्रहसन्निव
ব্ৰহ্মাৰ নিবেদন শুনি ভগৱান—ভগনেত্ৰহা, দেৱেশ—মৃদু হাঁহিৰ দৰে গিৰিজা দেৱীক ক’লে।
Verse 9
भवतीं प्रार्थयाम्यद्य हिताय जगतां शुभे वधार्थं दारुकस्यास्य स्त्रीवध्यस्य वरानने
হে শুভে, জগতৰ হিতৰ বাবে আজি মই তোমাক প্ৰাৰ্থনা কৰিছোঁ। হে সুৱৰ্ণমুখী, স্ত্ৰীৰ দ্বাৰা বধ্য এই দাৰুকৰ বধ সম্পন্ন কৰা।
Verse 10
अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः विवेश देहे देवस्य देवेशी जन्मतत्परा
তাৰ পাছত জগতৰ অৰণিস্বৰূপা দেৱেশীয়ে তেওঁৰ বাক্য শুনি দেৱৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু আগন্তুক প্ৰাকট্য (জন্ম)ৰ বাবে তৎপৰ হ’ল।
Verse 11
एकेनांशेन देवेशं प्रविष्टा देवसत्तमम् न विवेद तदा ब्रह्मा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
নিজ শক্তিৰ কেৱল এক অংশ লৈ দেৱেশত প্ৰৱেশ কৰিও, তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু ইন্দ্ৰ-পুরোগামী দেৱসকলে সেই দেৱসত্তমক যথাৰ্থ ৰূপে বুজি নাপালে।
Verse 12
गिरिजां पूर्ववच्छंभोर् दृष्ट्वा पार्श्वस्थितां शुभाम् मायया मोहितस्तस्याः सर्वज्ञो ऽपि चतुर्मुखः
শম্ভুৰ কাষত পূৰ্বৰ দৰে শুভভাবে থিয় হৈ থকা গিৰিজাক দেখি, সৰ্বজ্ঞ হ’লেও চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা তেঁওৰ মায়াত মোহিত হ’ল।
Verse 13
सा प्रविष्टा तनुं तस्य देवदेवस्य पार्वती कण्ठस्थेन विषेणास्य तनुं चक्रे तदात्मनः
দেৱদেৱ মহাদেৱৰ দেহত পাৰ্বতী প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু তেঁওৰ কণ্ঠত স্থিত বিষৰ প্ৰভাৱত সেই দেহক নিজৰ আত্মস্বৰূপৰ সদৃশ কৰি গঢ়ি তুলিলে।
Verse 14
तां च ज्ञात्वा तथाभूतां तृतीयेनेक्षणेन वै ससर्ज कालीं कामारिः कालकण्ठीं कपर्दिनीम्
তেওঁৰ সেই অৱস্থা জানি, কামাৰী শিৱে নিশ্চয় তৃতীয় নয়নৰ শক্তিৰে কালীক সৃষ্টি কৰিলে—কালকণ্ঠী, কপৰ্দিনী।
Verse 15
जाता यदा कालिमकालकण्ठी जाता तदानीं विपुला जयश्रीः देवेतराणामजयस्त्वसिद्ध्या तुष्टिर्भवान्याः परमेश्वरस्य
নীলকণ্ঠৰ সহধৰ্মিণী কালিমা যেতিয়া প্ৰকাশিত হ’ল, তেতিয়াই বিজয়ৰ বিপুল শ্ৰী উদিত হ’ল। দেৱেতৰসকলৰ উদ্দেশ্য অসিদ্ধ হৈ পৰাজয় আহিল, আৰু ভবানী তথা পৰমেশ্বৰ প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 16
जातां तदानीं सुरसिद्धसंघा दृष्ट्वा भयाद् दुद्रुवुर् अग्निकल्पाम् कालीं गरालंकृतकालकण्ठीम् उपेन्द्रपद्मोद्भवशक्रमुख्याः
তেতিয়া অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা, ভয়ংকৰ গৰাল-মালাৰে ভূষিত কালকণ্ঠী কালীকাক নৱোদ্ভৱ ৰূপে দেখি, উপেন্দ্ৰ (বিষ্ণু), পদ্মোদ্ভৱ (ব্ৰহ্মা) আৰু শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) প্ৰমুখসহ দেৱ-সিদ্ধসঙ্ঘ ভয়তে পলাই গ’ল।
Verse 17
तथैव जातं नयनं ललाटे सितांशुलेखा च शिरस्युदग्रा कण्ठे करालं निशितं त्रिशूलं करे करालं च विभूषणानि
সেইদৰে ললাটত এটা নয়ন প্ৰকাশ পালে, আৰু শিৰৰ ওপৰত শুভ্ৰ চন্দ্ৰৰেখাৰ দৰে উচ্ছ দীপ্তি উদ্ভাসিত হ’ল। কণ্ঠদেশত ভয়ংকৰ তীক্ষ্ণ ত্ৰিশূল জাগিল, আৰু হাততো ভীতিজনক অলংকাৰ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 18
सार्धं दिव्यांबरा देव्याः सर्वाभरणभूषिताः सिद्धेन्द्रसिद्धाश् च तथा पिशाचा जज्ञिरे पुनः
দেৱীৰ সৈতে—দিব্য বস্ত্ৰে দীপ্ত আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা—পুনৰায় সিদ্ধসকল, সিদ্ধেন্দ্ৰ সিদ্ধসকল আৰু পিশাচসকলৰো জন্ম হ’ল।
Verse 19
आज्ञया दारुकं तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरी दानवं सूदयामास सूदयन्तं सुराधिपान्
সেই পৰমেশ্বৰী পাৰ্বতীৰ আজ্ঞাত, দেৱাধিপতিসকলক পীড়া দিয়া দানৱ দাৰুকক দেৱীয়ে সংহাৰ কৰিলে।
Verse 20
संरंभातिप्रसंगाद् वै तस्याः सर्वमिदं जगत् क्रोधाग्निना च विप्रेन्द्राः संबभूव तदातुरम्
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠসকল, তাইৰ অতি উগ্ৰ আৱেগময় ক্ৰোধৰ প্ৰসঙ্গত ক্ৰোধাগ্নি জ্বলি উঠিল; তেতিয়া এই সমগ্ৰ জগত দগ্ধ হৈ ব্যাকুল হ’ল।
Verse 21
भवो ऽपि बालरूपेण श्मशाने प्रेतसंकुले रुरोद मायया तस्याः क्रोधाग्निं पातुम् ईश्वरः
ভৱ (শিৱ)ো বালৰূপ ধৰি প্ৰেতসঙ্কুল শ্মশানত স্বমায়াৰে কান্দিলে, যাতে ঈশ্বৰ তাইৰ ক্ৰোধাগ্নি পান কৰি নিভাই দিয়ে।
Verse 22
तं दृष्ट्वा बालमीशानं मायया तस्य मोहिता उत्थाप्याघ्राय वक्षोजं स्तनं सा प्रददौ द्विजाः
বালৰূপ ঈশানক দেখি তাই তেওঁৰ মায়াৰে মোহিত হ’ল। তেওঁক তুলি বুকুত টানি স্তন্য দান কৰিলে—হে দ্বিজসকল।
Verse 23
स्तनजेन तदा सार्धं कोपमस्याः पपौ पुनः क्रोधेनानेन वै बालः क्षेत्राणां रक्षको ऽभवत्
তেতিয়া স্তন্যৰ সৈতে সি তাইৰ ক্ৰোধো পুনৰ পান কৰিলে। সেই ক্ৰোধশক্তিৰেই বালকজন পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰসমূহৰ ৰক্ষক—ক্ষেত্ৰপাল—হ’ল।
Verse 24
मूर्तयो ऽष्टौ च तस्यापि क्षेत्रपालस्य धीमतः एवं वै तेन बालेन कृता सा क्रोधमूर्छिता
সেই ধীমান ক্ষেত্ৰপালৰো আঠটা মূৰ্তি (আঠ ৰূপ) আছে। এইদৰে সেই বালকে কৰিলে; তাই ক্ৰোধমূৰ্ছাত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 25
कृतमस्याः प्रसादार्थं देवदेवेन ताण्डवम् संध्यायां सर्वभूतेन्द्रैः प्रेतैः प्रीतेन शूलिना
তাইৰ প্ৰসাদাৰ্থে দেৱদেৱে সন্ধ্যাবেলাত তাণ্ডৱ কৰিলে। প্ৰসন্ন শূলীৰ সৈতে সকলো ভূতেন্দ্ৰ আৰু প্ৰেতগণ উপস্থিত আছিল।
Verse 26
पीत्वा नृत्यामृतं शंभोर् आकण्ठं परमेश्वरी ननर्त सा च योगिन्यः प्रेतस्थाने यथासुखम्
শম্ভুৰ নৃত্য-অমৃত কণ্ঠলৈকে পান কৰি পৰমেশ্বৰীয়ে নৃত্য কৰিলে; আৰু যোগিনীয়েও প্ৰেতস্থান শ্মশানত যথাসুখে নাচিলে।
Verse 27
तत्र सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समन्ततः प्रणेमुस्तुष्टुवुः कालीं पुनर्देवीं च पार्वतीम्
তাত ব্ৰহ্মাসহ সকলো দেৱতা—ইন্দ্ৰ আৰু উপেন্দ্ৰ (বিষ্ণু) সহ চাৰিওফালে—প্ৰণাম কৰি কালীক স্তৱ কৰিলে; আৰু পুনৰ দেৱীক পাৰ্বতী ৰূপেও প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 28
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं ताण्डवं शूलिनः प्रभोः योगानन्देन च विभोस् ताण्डवं चेति चापरे
এইদৰে ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভুৰ তাণ্ডৱ সংক্ষেপে কোৱা হ’ল। কিছুমানে সৰ্বব্যাপী বিভুৰ এই নৃত্যক ‘যোগানন্দ-তাণ্ডৱ’ বুলিও কয়।
Frequently Asked Questions
Kali is manifested to accomplish the destruction of the boon-protected Daruka (notably framed as ‘strī-vadhya’), signifying Shiva’s controlled release of Shakti’s fierce power for dharma-protection—followed by the necessity of pacifying that power to restore cosmic balance.
It dramatizes divine upaya (skillful means): Shiva uses māyā to redirect and absorb the destructive ‘krodhāgni’ into a protective function, transforming uncontrolled fury into kshetra-raksha (guardianship), a template for inner anger’s sublimation in sadhana.
The text presents Tandava as a prasāda-hetu act that delights and pacifies, while also being described as ‘yogānanda-tāṇḍava’—linking outward divine dance with inward yogic bliss and restoration of sattva.