Adhyaya 103
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
সূতে বৰ্ণনা কৰে—ব্ৰহ্মাই কৃতাঞ্জলি হৈ মহাদেৱক বিবাহ আৰম্ভ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে সন্মতি দিতেই ব্ৰহ্মাই তৎক্ষণাৎ ৰত্নময় দিৱ্য নগৰীক বিবাহ-স্থল ৰূপে নিৰ্মাণ কৰে। তাত দেবমাতা আৰু দেবপত্নী, নাগ-গৰুড়, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ, সমুদ্ৰ, পৰ্বত, মেঘ, মাস-বছৰ, বেদ, মন্ত্ৰ, যজ্ঞ আৰু অসংখ্য অপ্সৰা সমবেত হয়—ই ব্যক্তিগত ক্ৰিয়া নহয়, বিশ্বব্যাপী মহোৎসৱ। জটা, চন্দ্ৰচূড়, ত্ৰিনেত্ৰ, নীলকণ্ঠ আদি শৈৱলক্ষণসহ অগণিত গণেশ্বৰ আৰু নামধাৰী গণ একত্ৰিত হয়। বিষ্ণুৱে অলংকৃত গিৰিজাক নগৰীত আনিয়ে শিৱক তত্ত্ববংশ ক’য়—ৰুদ্ৰৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা ব্ৰহ্মা-বিষ্ণুৰ উদ্ভৱ, আৰু জগত ৰুদ্ৰৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত। ব্ৰহ্মাই হোতা/পুৰোহিত হৈ অগ্নিসাক্ষীতে বৈদিক মন্ত্ৰে প্ৰদক্ষিণা, আহুতি আদি সম্পন্ন কৰি দিৱ্য দম্পতীৰ বিধিবদ্ধ সংযোগ ঘটায়। তাৰ পাছত শিৱ নন্দী আৰু গণসহ অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰ কাশীলৈ যায়। পাৰ্বতীয়ে মাহাত্ম্য সুধিলে শিৱ কয়—অবিমুক্তত পাপক্ষয় হয়, আৰু তাত মৃত্যু হ’লে অপুনৰাৱৃত্তি-মোক্ষ লাভ হয়। শেষত তেওঁ সেই পবিত্ৰ উদ্যানৰ ইঙ্গিত দিয়ে য’ত গজবক্ত্ৰ বিনায়ক দানৱৰ বিঘ্ন ৰোধ কৰি দেবকাৰ্য নিৰ্বিঘ্ন কৰিবলৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়—আগন্তুক কাশীমাহাত্ম্য আৰু বিনায়কৰ ভূমিকাৰ সূচনা।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उमास्वयंवरो नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः सूत उवाच अथ ब्रह्मा महादेवम् अभिवन्द्य कृताञ्जलिः उद्वाहः क्रियतां देव इत्युवाच महेश्वरम्
এইদৰে শ্ৰীলিঙ্গমহাপুৰাণৰ পূৰ্বভাগত ‘উমা-স্বয়ংবৰ’ নামৰ একশ তৃতীয় অধ্যায় (আৰম্ভ হয়)। সূত ক’লে—তেতিয়া ব্ৰহ্মাই মহাদেৱক প্ৰণাম কৰি, কৰযোৰে মহেশ্বৰক ক’লে—“হে দেৱ! বিবাহ-সংস্কাৰ সম্পন্ন হওক।”
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः यथेष्टमिति लोकेशं प्राह भूतपतिः प्रभुः
পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ সেই বাক্য শুনি প্ৰভু ভূতপতিয়ে লোকেশক ক’লে—“যেনে তোমাৰ ইচ্ছা, তেনেই হওক।”
Verse 3
उद्वाहार्थं महेशस्य तत्क्षणादेव सुव्रताः ब्रह्मणा कल्पितं दिव्यं पुरं रत्नमयं शुभम्
হে সুৱ্ৰতসকল! মহেশৰ বিবাহাৰ্থে সেই ক্ষণতেই ব্ৰহ্মাই এক দিব্য, মঙ্গলময়, ৰত্নময় নগৰ গঢ়িলে।
Verse 4
अथादितिर्दितिः साक्षाद् दनुः कद्रुः सुकालिका पुलोमा सुरसा चैव सिंहिका विनता तथा
তাৰ পিছত অদিতি, দিতি, দনু, কদ্ৰু, সুকালিকা, পুলোমা, সুৰসা, সিংহিকা আৰু বিনতা—এইসকল (দিব্য মাতৃগণ) উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
सिद्धिर्माया क्रिया दुर्गा देवी साक्षात्सुधा स्वधा सावित्री वेदमाता च रजनी दक्षिणा द्युतिः
তেওঁ সিদ্ধি, মায়া আৰু ক্ৰিয়া; তেওঁ দুৰ্গা দেৱী—সাক্ষাৎ সুধা আৰু স্বধা। তেওঁ সাবিত্ৰী, বেদমাতা; লগতে ৰজনী, দক্ষিণা আৰু দ্যুতি-স্বৰূপিণী।
Verse 6
स्वाहा स्वाहामतिर् बुद्धिर् ऋद्धिर् वृद्धिः सरस्वती राका कुहूः सिनीवाली देवी अनुमती तथा
স্বাহা, ‘স্বাহা’ উচ্চাৰণ কৰোৱা সংকল্পশক্তি, বুদ্ধি আৰু বিবেক; ঋদ্ধি আৰু বৃদ্ধি; সৰস্বতী; ৰাকা, কুহূ, সিনীৱালী দেৱী আৰু অনুমতী—এই সকলো শিৱশক্তিৰূপে আহ্বানিত, কৰ্ম আৰু জ্ঞানৰ দ্বাৰা পশু-জীৱক পতি-শিৱলৈ আগুৱাই নিয়ে।
Verse 7
धरणी धारणी चेला शची नारायणी तथा एताश्चान्याश् च देवानां मातरः पत्नयस् तथा
ধৰণী, ধাৰণী, চেলা, শচী আৰু নাৰায়ণী—এইসকল আৰু আন দেৱীসকলকো দেৱতাসকলৰ মাতা আৰু পত্নী (সহধৰ্মিণী) বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
उद्वाहः शङ्करस्येति जग्मुः सर्वा मुदान्विताः उरगा गरुडा यक्षा गन्धर्वाः किन्नरा गणाः
“এইটো শংকৰৰ বিবাহ”—বুলি শুনি সকলোৱে আনন্দেৰে আগবাঢ়িল: উৰগ (নাগ), গৰুড়, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ আৰু গণসমূহ।
Verse 9
सागरा गिरयो मेघा मासाः संवत्सरास् तथा वेदा मन्त्रास् तथा यज्ञाः स्तोमा धर्माश् च सर्वशः
সাগৰ, পৰ্বত, মেঘ, মাহ আৰু বছৰ; বেদ, মন্ত্ৰ, যজ্ঞ, স্তোম আৰু সকলো ধৰণৰ ধৰ্ম—সকলোই সৰ্বভাৱে সেই পৰম পতি শিৱেৰে ব্যাপ্ত।
Verse 10
हुङ्कारः प्रणवश्चैव प्रतिहाराः सहस्रशः कोटिरप्सरसो दिव्यास् तासां च परिचारिकाः
ৰহস্যময় হুঙ্কাৰ আৰু পবিত্ৰ প্ৰণৱ (ওঁ)ও তাত আছে; সহস্ৰ সহস্ৰ প্ৰতিহাৰ (দ্বাৰপাল) আছে। এক কোটি দিব্য অপ্সৰা—তেওঁলোকৰ পৰিচাৰিকাসহ—উপস্থিত।
Verse 11
याश् च सर्वेषु द्वीपेषु देवलोकेषु निम्नगाः ताश् च स्त्रीविग्रहाः सर्वाः संजग्मुर्हृष्टमानसाः
সকলো দ্বীপ আৰু দেৱলোত বোৱা যি যি নিম্নগা নদী আছে, সিহঁতে সকলোৱে স্ত্ৰী-ৰূপ ধৰি হৰ্ষিত মনেৰে তাত সমবেত হ’ল।
Verse 12
गणपाश् च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः उद्वाहः शङ्करस्येति तत्राजग्मुर्मुदान्विताः
গণসমূহ—মহাভাগ্যবান আৰু সৰ্বলোকনমস্কৃত—“এইটো শংকৰৰ বিবাহ” বুলি শুনি আনন্দেৰে তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 13
अभ्ययुः शङ्खवर्णाश् च गणकोट्यो गणेश्वराः दशभिः केकराक्षश् च विद्युतो ऽष्टाभिर् एव च
তাৰ পিছত কোটি কোটি গণেশ্বৰ আগবাঢ়িল; তাত শঙ্খবৰ্ণ (শ্বেত) গণ, অভ্যয়ু আদি; আৰু কেকৰাক্ষ দহ (দল) সহ, বিদ্যুৎ কেৱল আঠ (দল) সহ আছিল।
Verse 14
चतुःषष्ट्या विशाखाश् च नवभिः पारयात्रिकः षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथैव विकृताननः
চৌষট্টি (দল) সহ বিশাখ, নৱ (দল) সহ পাৰযাত্ৰিক, ছয় (দল) সহ শ্ৰীমান্ সৰ্বান্তক; আৰু তদ্ৰূপ বিকৃতাননো (আহিল)।
Verse 15
ज्वालाकेशो द्वादशभिः कोटिभिर् गणपुङ्गवः सप्तभिः समदः श्रीमान् दुन्दुभो ऽष्टाभिर् एव च
গণপুঙ্গৱ জ্বালাকেশ দ্বাদশ কোটি (অনুচৰ) সহ আছিল; শ্ৰীমান্ সমদ সপ্ত কোটি সহ, আৰু দুন্দুভ অষ্ট কোটি সহ (আহিল)।
Verse 16
पञ्चभिश् च कपालीशः षड्भिः संदारकः शुभः कोटिकोटिभिर् एवेह गण्डकः कुंभकस् तथा
পাঁচ ৰূপে তেওঁ ‘কপালীশ’—কপালধাৰী প্ৰভু—বুলি স্তৱিত; ছয় ৰূপে তেওঁ শুভ ‘সন্দাৰক’—ক্লেশনাশক। আৰু ইয়াত কোটি-কোটি ৰূপে তেওঁ ‘গণ্ডক’ আৰু ‘কুম্ভক’ নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Verse 17
विष्टम्भो ऽष्टाभिर् एवेह गणपः सर्वसत्तमः पिप्पलश् च सहस्रेण संनादश् च तथा द्विजाः
ইয়াত ‘বিষ্টম্ভ’ নামৰ গণপ—সকলো সত্তাৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—আঠ গণে পৰিবৃত। তদ্ৰূপ ‘পিপ্পল’ সহস্ৰ গণে, আৰু ‘সন্নাদ’ও; লগতে দ্বিজ ঋষিসকল শিৱস্তৱ কৰে।
Verse 18
आवेष्टनस् तथाष्टाभिः सप्तभिश्चन्द्रतापनः महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः
তেওঁ ‘আৱেষ্টন’ আৰু ‘চন্দ্ৰতাপন’—আঠ আৰু সাত গণে যুত। তেওঁ ‘মহাকেশ’—মহাজটাধাৰী—সহস্ৰ আৰু কোটি গণপ তথা শিৱগণে পৰিবৃত।
Verse 19
कुण्डी द्वादशभिर् वीरस् तथा पर्वतकः शुभः कालश् च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै
তেওঁ ‘কুণ্ডী’; তেওঁ দ্বাদশৰূপী; তেওঁ ‘বীৰ’; আৰু শুভ ‘পৰ্বতক’—পৰ্বতাধিপতি। তেওঁ ‘কাল’ আৰু ‘কালক’; আৰু ‘মহাকাল’ ৰূপে শতধা স্তৱিত।
Verse 20
आग्निकः शतकोट्या वै कोट्याग्निमुख एव च आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः
তেওঁ ‘আগ্নিক’—শতকোটি ৰূপে অগ্নিস্বৰূপ প্ৰভু; আৰু কোটি-কোটি অগ্নিমুখবিশিষ্ট। তেওঁ ‘আদিত্যমূর্ধা’—যাঁৰ মস্তক সূৰ্য—আৰু ‘ধনাবহ’—সমৃদ্ধিৰ বাহক আৰু দাতা—।
Verse 21
संनामश् च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस् तथा अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमन्त्रकः
তেওঁ সন্নাম—শতশত স্তৱে বন্দিত; কুমুদ—কোটি কোটি ভক্তে আৰাধিত। তেওঁ অমোঘ—যাঁৰ কৃপা কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়; কোকিল—শ্ৰুতি-প্ৰকাশত মধুৰ স্বৰ। তেওঁ সুমন্ত্রক—শুভ মন্ত্রে অগণিত কোটিৰে আহ্বানিত।
Verse 22
काकपाटो ऽपरः षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः महाबलश् च नवभिर् मधुपिङ्गश् च पिङ्गलः
তেওঁ কাকপাটো; আৰু ‘অপৰ’—সকলো মাপৰ অতীত। তেওঁ প্ৰভু সন্তানক—ষষ্টি আৰু ষষ্টি দ্বাৰা গণ্য, ধাৰাবাহিকতাৰ ধারক। তেওঁ মহাবল—নৱে পৰিগণিত; মধুপিঙ্গ আৰু পিঙ্গল—মধু-তাম্ৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল।
Verse 23
नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च कोटीनां चैव सप्तत्या चतुर्वक्त्रो महाबलः
তেওঁ নীলবৰ্ণ—দেৱেশ, দেৱতাৰ ঈশ্বৰ। তেওঁ পূৰ্ণভদ্ৰও—সম্পূৰ্ণ মঙ্গলময় আৰু ৰক্ষক। তেওঁ কোটিৰ দশক আৰু সপ্ততিতো পৰিগণিত—অগণিত ৰূপে প্ৰকাশিত। তেওঁ চতুৰ্বক্ত্ৰ আৰু মহাবল—অপাৰ শক্তিধৰ।
Verse 24
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर् विंशतिभिर् वृताः तत्राजग्मुस् तथा देवास् ते सर्वे शङ्करं भवम्
কোটি কোটি আৰু সহস্ৰ গণ, লগতে শত আৰু বিংশতিৰ দলে ঘেৰাও হৈ, সকলো দেৱতা তাত একত্ৰিত হ’ল। তেওঁলোকে সকলেই শংকৰ—ভৱৰ ওচৰলৈ গ’ল; তেওঁ শুভ পতি, পাশবদ্ধ পশু (জীৱ)ক বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে।
Verse 25
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथः कोटिभिस्त्रिभिः वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या रोमजाश्चैव कोटिभिः
সহস্ৰ কোটি ভূত, তিন কোটি প্ৰমথ, চৌষট্টি (কোটি) বীৰভদ্ৰ-প্ৰধান, আৰু কোটিকোটি ৰোমজ—এইদৰে ৰুদ্ৰগণ প্ৰভুৰ দিব্য কাৰ্যৰ বাবে সমবেত হ’ল।
Verse 26
करणश्चैव विंशत्या नवत्या केवलः शुभः पञ्चाक्षः शतमन्युश् च मेघमन्युस् तथैव च
তেওঁই কৰণ, তেওঁই ‘বিশ’ আৰু ‘নব্বই’ও; তেওঁই একমাত্ৰ, পৰম শুভ। তেওঁই পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰৰ অধিপতি; তেওঁই শতমন্যু আৰু মেঘমন্যুও।
Verse 27
काष्ठकूटश् चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस् तथा विरूपाक्षश् च भगवान् चतुःषष्ट्या सनातनः
চৌষট্টি নামৰ চক্ৰত তেওঁ কাষ্ঠকূট, সুকেশ, বৃষভ আৰু বিরূপাক্ষ বুলি স্তূত; আৰু সেই একে চৌষট্টিতেই তেওঁ ভগৱান সনাতন—চিৰন্তন।
Verse 28
तालुकेतुः षडास्यश् च पञ्चास्यश् च सनातनः संवर्तकस् तथा चैत्रो लकुलीशः स्वयं प्रभुः
তালুকেতু, ষড়াস্য, পঞ্চাস্য, সনাতন, সংৱৰ্তক আৰু চৈত্ৰ—এই সকলো স্বয়ং প্ৰভু লকুলীশ।
Verse 29
लोकान्तकश् च दीप्तास्यस् तथा दैत्यान्तकः प्रभुः मृत्युहृत् कालहा कालो मृत्युञ्जयकरस् तथा
তেওঁ লোকান্তক—লোকসমূহৰ অন্তকাৰী; দীপ্তাস্য—জ্বলন্ত মুখমণ্ডলধাৰী; দৈত্যান্তক প্ৰভু—দৈত্যবিনাশক। তেওঁ মৃত্যুহৃত্, কালহা, স্বয়ং কাল, আৰু মৃত্যুঞ্জয়-দাতা।
Verse 30
विषादो विषदश्चैव विद्युतः कान्तकः प्रभुः देवो भृङ्गी रिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस् तथा
তেওঁ বিষাদ আৰু বিষদ; তেওঁ বিদ্যুৎসম দীপ্তিমান। তেওঁ কান্তক—বাধা দমনকাৰী—প্ৰভু। তেওঁ স্বয়ং দেব; ভৃঙ্গী, ৰিটি, শ্ৰীমান্ আৰু দেবদেবপ্ৰিয়—দেৱাধিদেৱৰ প্ৰিয়—ও।
Verse 31
अशनिर् भासकश् चैव चतुःषष्ट्या सहस्रपात् एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः
অশনি, ভাসক আৰু চৌষট্টি সহস্ৰপাদসহ—এওঁলোক আৰু আন বহু গণপ-নায়ক অসংখ্য আৰু মহাবলী আছিল।
Verse 32
सर्वे सहस्रहस्ताश् च जटामुकुटधारिणः चन्द्ररेखावतंसाश् च नीलकण्ठास् त्रिलोचनाः
তেওঁলোক সকলোৱে সহস্ৰহস্ত; জটা-মুকুটধাৰী, চন্দ্ৰৰেখা-অলংকৃত, নীলকণ্ঠ আৰু ত্ৰিনয়ন ৰূপে প্ৰকাশিত হৈছিল।
Verse 33
हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैर् अलंकृताः ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः
হাৰ, কুণ্ডল, কেয়ূৰ, মুকুট আদি অলংকাৰৰে ভূষিত তেওঁলোক ব্রহ্মা-ইন্দ্ৰ- বিষ্ণুৰ সদৃশ দীপ্তিমান আৰু অণিমা আদি সিদ্ধিগুণে পৰিবৃত আছিল।
Verse 34
सूर्यकोटिप्रतीकाशास् तत्राजग्मुर्गणेश्वराः पातालचारिणश्चैव सर्वलोकनिवासिनः
তেতিয়া সূৰ্যকোটি সদৃশ দীপ্ত গণেশ্বৰসকল তাত আহিল; লগতে পাতালচাৰী আৰু সৰ্বলোকনিবাসীসকলেও উপস্থিত হ’ল।
Verse 35
तुंबरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः रत्नान्यादाय वाद्यांश् च तत्राजग्मुस्तदा पुरम्
তেতিয়া তুম্বুরু, নাৰদ আৰু সামগান গন্ধৰ্ব—হাহা আৰু হূহূ—ৰত্ন আৰু বাদ্য লৈ সেই সময়ত সেই নগৰলৈ গ’ল।
Verse 36
ऋषयः कृत्स्नशस्तत्र देवगीतास्तपोधनाः पुण्यान् वैवाहिकान् मन्त्रान् अजपुर् हृष्टमानसाः
তাত তপোধন ঋষিসকল, দেৱগীতত সম্পূৰ্ণ পাৰদৰ্শী, হৃষ্টচিত্তে পবিত্ৰ বৈবাহিক মন্ত্ৰসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ জপ কৰিলে।
Verse 37
तत एवं प्रवृत्ते तु सर्वतश् च समागमे गिरिजां ताम् अलंकृत्य स्वयमेव शुचिस्मिताम्
এদৰে কাৰ্য আগবাঢ়ি সকলো দিশৰ পৰা মহাসমাগম গোট খাই উঠিলত, প্ৰভুৱে স্বয়ং শুচিস্মিত গিৰিজাক অলংকৃত কৰিলে।
Verse 38
पुरं प्रवेशयामास स्वयम् आदाय केशवः सदस्याह च देवेशं नारायणमजो हरिम्
কেশৱে স্বয়ং (তাঁক) লগত লৈ নগৰত প্ৰৱেশ কৰালে; আৰু সভাসদসকলে দেৱেশ—নাৰায়ণ, অজ, হৰি—ক শ্ৰদ্ধাৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 39
भवानग्रे समुत्पन्नो भवान्या सह दैवतैः वामाङ्गादस्य रुद्रस्य दक्षिणाङ्गादहं प्रभो
আপুনি ভৱানী আৰু দেৱগণসহ প্ৰথমে উৎপন্ন হৈছিল; এই ৰুদ্ৰৰ বাম অঙ্গৰ পৰা আপুনি, আৰু দক্ষিণ অঙ্গৰ পৰা মই, হে প্ৰভো।
Verse 40
मन्मूर्तिस्तुहिनाद्रीशो यज्ञार्थं सृष्ट एव हि एषा हैमवती जज्ञे मायया परमेष्ठिनः
হিমাদ্ৰীৰ অধীশ—যি মোৰেই মূৰ্তি—যজ্ঞাৰ্থেই সৃষ্ট হৈছে; আৰু এই হৈমৱতী পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ মায়াৰে জন্মিলে।
Verse 41
श्रौतस्मार्तप्रवृत्त्यर्थम् उद्वाहार्थम् इहागतः अतो ऽसौ जगतां धात्री धाता तव ममापि च
শ্ৰৌত আৰু স্মাৰ্ত ধৰ্ম-প্ৰবৃত্তি স্থিৰ ৰাখিবলৈ আৰু বিবাহাৰ্থে তেওঁ ইয়ালৈ আহিছে। সেয়ে তেওঁৱেই জগতৰ ধাৰক-ধাতা—তোমাৰ আৰু মোৰো বিধাতা তথা পালনকৰ্তা।
Verse 42
अस्य देवस्य रुद्रस्य मूर्तिभिर् विहितं जगत् क्ष्माबग्निखेन्दुसूर्यात्मपवनात्मा यतो भवः
এই দেৱ ৰুদ্ৰৰ প্ৰকাশিত মূৰ্তিসমূহৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ জগত গঠিত। তেওঁৰ পৰাই ভব উদ্ভৱ হয়; যাৰ আত্মস্বৰূপ পৃথিৱী, জল, অগ্নি, আকাশ, চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু বায়ু—তত্ত্বসমূহৰ অন্তৰ্যামী পতি।
Verse 43
तथापि तस्मै दातव्या वचनाच्च गिरेर्मम एषा ह्य् अजा शुक्लकृष्णा लोहिता प्रकृतिर्भवान्
তথাপি তাক তেওঁকেই দিব লাগে—মই কোৱা বাক্যৰ কাৰণে আৰু পৰ্বতৰ আজ্ঞাত। হে মান্যজন, এই ‘অজা’য়েই প্ৰকৃতি—শ্বেত, কৃষ্ণ আৰু লোহিত বৰ্ণে প্ৰকাশিত।
Verse 44
श्रेयो ऽपि शैलराजेन संबन्धो ऽयं तवापि च तव पाद्मे समुद्भूतः कल्पे नाभ्यंबुजादहम्
শৈলৰাজৰ সৈতে তোমাৰ এই সম্পৰ্ক শ্ৰেয়স্কৰ; নিশ্চয় ই তোমাৰ বাবেও শুভ। কিয়নো এই কল্পত মই তোমাৰ পদ্মৰ পৰা—নাভিপদ্মৰ পৰা—উদ্ভৱ হৈছিলোঁ।
Verse 45
मदंशस्यास्य शैलस्य ममापि च गुरुर्भवान् सूत उवाच बाढम् इत्यजम् आहासौ देवदेवो जनार्दनः
“মোৰ অংশৰূপ এই শৈলৰ তুমি গুৰু, আৰু মোৰো গুৰু তুমি।” বুলি সূতে ক’লে। তেতিয়া অজ, দেৱদেৱ জনাৰ্দনে উত্তৰ দিলে—“বাঢম্, তথাস্তु।”
Verse 46
देवाश् च मुनयः सर्वे देवदेवश् च शङ्करः ततश्चोत्थाय विद्वान्सः पद्मनाभः प्रणम्य ताम्
তেতিয়া সকলো দেৱতা আৰু মুনিগণ, লগতে দেৱদেৱ শংকৰো তাত উপস্থিত আছিল। তাৰ পাছত জ্ঞানী পদ্মনাভ উঠি সেই দেৱীক প্ৰণাম কৰি ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰিলে।
Verse 47
पादौ प्रक्षाल्य देवस्य कराभ्यां कमलेक्षणः अभ्युक्षद् आत्मनो मूर्ध्नि ब्रह्मणश् च गिरेस् तथा
কমলনয়নে নিজৰ হাতে দেৱৰ চৰণ প্ৰক্ষালন কৰি সেই পবিত্ৰ জল নিজৰ মূৰ্ধ্নিত, আৰু ব্ৰহ্মা আৰু গিৰিৰাজ (হিমালয়)ৰ মূৰ্ধ্নিতো ছটিয়ালে।
Verse 48
त्वदीयैषा विवाहार्थं मेनजा ह्यनुजा मम इत्युक्त्वा सोदकं दत्त्वा देवीं देवेश्वराय ताम्
“মোৰ অনুজা মেনজা তোমাৰ বিবাহাৰ্থ” বুলি কৈ, জলসহ দান কৰি সেই দেৱীক দেৱেশ্বৰ (শিৱ)লৈ অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 49
स्वात्मानमपि देवाय सोदकं प्रददौ हरिः अथ सर्वे मुनिश्रेष्ठाः सर्ववेदार्थपारगाः
হৰি (বিষ্ণু)য়ো বিধিপূৰ্বক জলসহ নিজৰ স্বাত্মাক দেৱ (শিৱ)লৈ সমৰ্পণ কৰিলে। তাৰ পাছত সকলো বেদাৰ্থৰ পাৰগামী মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলেও সেই শৰণাগতিত সম্মতি দিলে।
Verse 50
ऊचुर्दाता गृहीता च फलं द्रव्यं विचारतः एष देवो हरो नूनं मायया हि ततो जगत्
তেওঁলোকে ক’লে—“দাতা, গ্ৰহীতা, দানদ্ৰব্য আৰু ফল—এই সকলো বিচাৰ কৰিলে নিশ্চিত হয় যে এই দেৱ হৰেই নিজৰ মায়াৰে এই সমগ্ৰ জগত্ ৰূপে ভৱতি।”
Verse 51
इत्युक्त्वा तं प्रणेमुश् च प्रीतिकण्टकितत्वचः ससृजुः पुष्पवर्षाणि खेचराः सिद्धचारणाः
এইদৰে কৈ তেওঁলোকে তেঁওক প্ৰণাম কৰিলে; আনন্দত দেহ ৰোমাঞ্চিত হ’ল। তাৰ পিছত আকাশচাৰী সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 52
देवदुन्दुभयो नेदुर् ननृतुश्चाप्सरोगणाः वेदाश् च मूर्तिमन्तस्ते प्रणेमुस्तं महेश्वरम्
দেৱদুন্দুভি বাজি উঠিল; অপ্সৰাগণ নৃত্য কৰিলে; আৰু মূৰ্তিমন্ত বেদসমূহেও সেই মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 53
ब्रह्मणा मुनिभिः सार्धं देवदेवमुमापतिम् देवो ऽपि देवीमालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम्
ব্ৰহ্মা আৰু মুনিসকলৰ সৈতে দেৱগণ দেৱদেৱ উমাপতিক ওচৰলৈ গ’ল। দেৱ (শিৱ) লজ্জাসহিত হিমশৈলজা দেবীক দেখি শ্ৰদ্ধাৰে চালে।
Verse 54
न तृप्यत्यनवद्याङ्गी सा च देवं वृषध्वजम् वरदो ऽस्मीति तं प्राह हरिं सो ऽप्याह शङ्करम्
অনবদ্যাঙ্গী দেবী তৃপ্ত নহ’ল; তেওঁ বৃষধ্বজ দেৱক ক’লে। দেৱে ক’লে, “মই বৰদাতা।” তাৰ পিছত তেওঁ হৰিৰ ওচৰলৈ গ’ল, আৰু হৰিয়েও তেওঁক শংকৰৰ ওচৰলৈ পঠালে।
Verse 55
त्वयि भक्तिः प्रसीदेति ब्रह्माख्यां च ददौ तु सः ततस्तु पुनरेवाह ब्रह्मा विज्ञापयन्प्रभुम्
“আপোনাত ভক্তি প্ৰসন্ন হৈ স্থিৰ হওক”—এনেকৈ কৈ তেওঁ ‘ব্ৰহ্মা’ নামৰ সংজ্ঞা দিলে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই পুনৰ প্ৰভুক নিবেদন কৰিলে।
Verse 56
हविर्जुहोमि वह्नौ तु उपाध्यायपदे स्थितः ददासि मम यद्याज्ञां कर्तव्यो ह्यकृतो विधिः
উপাধ্যায়ৰ পদত স্থিত হৈ মই পৱিত্ৰ অগ্নিত হৱি আহুতি দিছোঁ। আপুনি যদি মোক আজ্ঞা দিয়ে, তেন্তে যি বিধি এতিয়াও অসম্পূৰ্ণ, সেয়া শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে নিশ্চয় সম্পন্ন কৰিব লাগিব।
Verse 57
तमाह शङ्करो देवं देवदेवो जगत्पतिः यद्यदिष्टं सुरश्रेष्ठ तत्कुरुष्व यथेप्सितम्
তেতিয়া দেবদেৱ, জগত্পতি শংকৰে সেই দেৱক ক’লে— “হে সুৰশ্ৰেষ্ঠ! যি যি তোমাৰ ইষ্ট, সেয়া তোমাৰ ইচ্ছামতে তেনেকৈয়ে কৰা।”
Verse 58
कर्तास्मि वचनं सर्वं देवदेव पितामह ततः प्रणम्य हृष्टात्मा ब्रह्मा लोकपितामहः
“হে দেবদেৱ, হে পিতামহ! আপোনাৰ সকলো বচন মই পালন কৰিম।” এইদৰে কৈ লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই হৃষ্টচিত্তে প্ৰণাম কৰি প্ৰভুৰ আজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 59
हस्तं देवस्य देव्याश् च युयोज परमं प्रभुः ज्वलनश् च स्वयं तत्र कृताञ्जलिरुपस्थितः
পৰম প্ৰভুৱে দেৱ আৰু দেৱীৰ হাত পৱিত্ৰ সংযোগত একেলগ কৰিলে। তাতেই জ্বলন (অগ্নি) নিজে কৰজোড়ে সাক্ষীৰূপে উপস্থিত থাকিল।
Verse 60
श्रौतैरेतैर्महामन्त्रैर् मूर्तिमद्भिर् उपस्थितैः यथोक्तविधिना हुत्वा लाजानपि यथाक्रमम्
তাৰ পিছত এই শ্রৌত মহামন্ত্ৰসমূহেৰে—যেন মূর্তিমান হৈ ওচৰত উপস্থিত—শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে আহুতি দিব লাগে; আৰু লাজা (ভাজা ধান)ও যথাক্ৰমে নিয়মানুসাৰে অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 61
आनीतान्विष्णुना विप्रान् सम्पूज्य विविधैर्वरैः त्रिश् च तं ज्वलनं देवं कारयित्वा प्रदक्षिणम्
বিষ্ণুৱে আনিত ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকলক মাতি, নানা উৎকৃষ্ট দানেৰে তেওঁলোকক সম্যক পূজা কৰি, তাৰ পিছত জ্বলন্ত অগ্নিদেৱক তিনিবাৰ ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণ কৰালে।
Verse 62
मुक्त्वा हस्तसमायोगं सहितैः सर्वदैवतैः सुरैश् च मानवैः सर्वैः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
কৰযোৰ নমস্কাৰৰ মুদ্ৰা এৰি, সকলো দেৱতাৰ সৈতে—দেৱগণ আৰু সকলো মানুহসহ—আনন্দিত অন্তৰাত্মাৰে তেওঁ আগবাঢ়িল।
Verse 63
ननाम भगवान्ब्रह्मा देवदेवमुमापतिम् ततः पाद्यं तयोर् दत्त्वा शंभोराचमनं तथा
তেতিয়া ভগবান ব্ৰহ্মাই দেৱদেৱ, উমাপতি শিৱক প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁলোক দুয়োকে পাদ্য অৰ্পণ কৰি, শম্ভুৰ বাবে আচমনীয় জলও বিধিমতে দিলে।
Verse 64
मधुपर्कं तथा गां च प्रणम्य च पुनः शिवम् अतिष्ठद्भगवान्ब्रह्मा देवैरिन्द्रपुरोगमैः
মধুপৰ্ক আৰু গাই অৰ্পণ কৰি, পুনৰ শিৱক প্ৰণাম কৰি, ভগবান ব্ৰহ্মা ইন্দ্ৰ-প্ৰমুখ দেৱসকলৰ সৈতে তাতে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 65
भृग्वाद्यमुनयः सर्वे चाक्षतैस्तिलतण्डुलैः सूर्यादयः समभ्यर्च्य तुष्टुवुर्वृषभध्वजम्
ভৃগু-আদি সকলো মুনিয়ে, সূৰ্য-আদি দেৱসকলৰ সৈতে, অক্ষত, তিল আৰু চাউলৰে বৃষভধ্বজ (শিৱ)ক সম্যক অৰ্চনা কৰি স্তৱগান কৰিলে।
Verse 66
शिवः समाप्य देवोक्तं वह्निमारोप्य चात्मनि तया समागतो रुद्रः सर्वलोकहिताय वै
শিৱে দেৱসকলৰ কোৱা কৰ্ম সমাপ্ত কৰি পবিত্ৰ অগ্নিক নিজৰ আত্মাত আৰোপ কৰিলে; তাৰপাছত ৰুদ্ৰ সেই অগ্নিসহ, নিশ্চয়েই সকলো লোকৰ মঙ্গলাৰ্থে অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 67
यः पठेच्छृणुयाद्वापि भवोद्वाहं शुचिस्मितः श्रावयेद्वा द्विजाञ्छुद्धान् वेदवेदाङ्गपारगान्
যি শুচি আৰু মৃদু হাস্যসহ ভৱৰ (শিৱৰ) পবিত্ৰ উদ্বাহ-আখ্যান পঢ়ে বা শুনে, অথবা বেদ-বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী শুদ্ধ দ্বিজসকলক সেয়া শুনুৱায়—সেয়ে শিৱকৃপাৰে পশুক পতিলৈ নিবলৈ সহায় কৰা পবিত্ৰ পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 68
स लब्ध्वा गाणपत्यं च भवेन सह मोदते यत्रायं कीर्त्यते विप्रैस् तावदास्ते तदा भवः
সেয়ে গাণপত্য পদ লাভ কৰি ভৱৰ (শিৱৰ) সৈতে আনন্দ কৰে। য’ত য’ত বিপ্ৰসকলে ইয়াক কীৰ্তন কৰে, তাত তাত তেনেদৰে ততক্ষণ ভৱে বাস কৰে।
Verse 69
तस्मात् सम्पूज्य विधिवत् कीर्तयेन्नान्यथा द्विजाः उद्वाहे च द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः
সেয়েহে, হে দ্বিজসকল, বিধিমতে সম্যক পূজা কৰি তেতিয়াহে কীৰ্তন কৰিবা; অন্যথা নহয়। আৰু শ্ৰেষ্ঠ ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বিবাহক্ৰিয়াতো, হে দ্বিজোত্তমসকল, এই নিয়মেই পালনীয়।
Verse 70
कीर्तनीयमिदं सर्वं भवोद्वाहमनुत्तमम् कृतोद्वाहस्तदा देव्या हैमवत्या वृषध्वजः
ভৱৰ এই অনুত্তম উদ্বাহৰ সমগ্ৰ বৃত্তান্ত কীৰ্তনীয়। তেতিয়া বৃষধ্বজ—বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱ—হৈমৱতী দেৱী (পাৰ্বতী)ৰ সৈতে বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 71
सगणो नन्दिना सार्धं सर्वदेवगणैर्वृतः पुरीं वाराणसीं दिव्याम् आजगाम महाद्युतिः
মহাদ্যুতিত দীপ্ত তেওঁ নন্দীৰ সৈতে নিজৰ গণসমেত, সকলো দেৱগণৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ, দিব্য বাৰাণসী পুৰীত আগমন কৰিলে।
Verse 72
अविमुक्ते सुखासीनं प्रणम्य वृषभध्वजम् अपृच्छत्क्षेत्रमाहात्म्यं भवानी हर्षितानना
অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰত সুখাসীন বৃষভধ্বজ শিৱক প্ৰণাম কৰি, আনন্দে দীপ্ত মুখে ভবানীয়ে সেই ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য সুধিলে।
Verse 73
अथाहार्धेन्दुतिलकः क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं विस्तराच्छक्यते नहि
তেতিয়া আহার্ধেন্দুতিলক (শিৱ) এ ক্ষেত্ৰৰ উত্তম মাহাত্ম্য ক’লে; কিয়নো অবিমুক্তৰ মহিমা বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 74
वक्तुं मया सुरेशानि ऋषिसंघाभिपूजितम् किं मया वर्ण्यते देवी ह्य् अविमुक्तफलोदयः
হে সুৰেশানী দেৱী! ঋষিসংঘে পূজিত, যাৰ ফলোদয় সদায় প্ৰকট, সেই অবিমুক্তক মই কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰোঁ?
Verse 75
पापिनां यत्र मुक्तिः स्यान् मृतानाम् एकजन्मना अन्यत्र तु कृतं पापं वाराणस्यां व्यपोहति
য’ত পাপীয়েও তাত মৰণ বরণ কৰিলে এক জন্মতেই মুক্তি লাভ কৰে; আৰু অন্যত্ৰ কৰা পাপো বাৰাণসীত (শিৱকৃপাৰে) অপসৃত হয়।
Verse 76
वाराणस्यां कृतं पापं पैशाच्यनरकावहम् कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम्
বাৰাণসীত কৰা পাপ পিশাচ-নৰকলৈ নিয়া ফলদায়ক। সহস্ৰ পাপ কৰিলেও (কাশীত পাপফল অতি কঠোৰ হোৱাৰ বাবে) মানুহৰ বাবে পিশাচত্বেই তুলনামূলক শ্ৰেয় বুলি গণ্য হয়।
Verse 77
न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना यत्र त्रिविष्टपो देवो यत्र विश्वेश्वरो विभुः
কাশীপুৰী নাথাকিলে স্বৰ্গত সহস্ৰ ইন্দ্ৰত্বও তুল্য নহয়। য’ত দেৱলোক ত্ৰিবিষ্টপ, তাতেই সৰ্বব্যাপী বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভু বিরাজমান।
Verse 78
ओंकारेशः कृत्तिवासा मृतानां न पुनर्भवः उक्त्वा क्षेत्रस्य माहात्म्यं संक्षेपाच्छशिशेखरः
ক্ষেত্ৰৰ মাহাত্ম্য সংক্ষেপে কৈ শশিশেখৰ (শিৱ) ক’লে—“ওঁকাৰেশ, কৃত্তিবাসা: ইয়াত যিসকলে দেহত্যাগ কৰে, তেওঁলোকৰ পুনৰ্ভৱ নাই।”
Verse 79
दर्शयामास चोद्यानं परित्यज्य गणेश्वरान् तत्रैव भगवान् जातो गजवक्त्रो विनायकः
তেওঁ সেই উদ্যান দেখুৱালে আৰু গণেশ্বৰসকলৰ দল এৰি, তাতেই ভগৱান গজবক্ত্ৰ বিনায়ক ৰূপে প্ৰকট হ’ল।
Verse 80
दैत्यानां विघ्नरूपार्थम् अविघ्नाय दिवौकसाम् एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमुत्तमम्
দৈত্যসকলে বিঘ্নৰূপ ধাৰণ কৰক আৰু দেৱসকল অবিঘ্ন হওক—এই উদ্দেশ্যে মই তোমালোকক এই সকলো ক’লোঁ; এইয়েই কাহিনীৰ উত্তম সাৰ।
Verse 81
यथाश्रुतं मया सर्वं प्रसादाद्वः सुशोभनम्
মই যেনেকৈ শুনিছিলোঁ, তেনেকৈয়ে প্ৰসাদকৃপাৰে তোমালোকৰ বাবে শোভাময় কৰি এই সমগ্ৰ পবিত্ৰ আখ্যান ক’লোঁ।
Frequently Asked Questions
Because the text frames Shiva as the ontological center: rivers, Vedas, yajñas, time-cycles, and innumerable gaṇas gathering signifies that dharma, ritual order, and cosmic functions converge upon Shiva, and the marriage ritually stabilizes that universal order.
Avimukta is presented as Shiva’s special liberation-field where sins are removed and the dead attain ‘na punarbhava’ (no return). The narrative ties sacred geography to Shaiva soteriology, implying that Shiva’s grace operates through both worship and tīrtha.
Brahmā performs the officiant role, Agni is invoked as witness, and mantras are described as ‘mūrtimat’ (embodied). This frames Vedic rite as a vehicle through which Shiva’s cosmic status is affirmed and the divine union is ritually enacted.
After describing Avimukta, Shiva points to a sacred garden where Gajavaktra Vinayaka manifests to become ‘vighna-rūpa’ for demons and ‘avighna’ (obstacle-remover) for the gods—foreshadowing subsequent tīrtha and deity-focused discourse.