Adhyaya 16
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
সূতে বিশ্বৰূপ-कल्पৰ কথা কয়: প্ৰলয়ৰ পাছত ব্ৰহ্মা প্ৰজাসৃষ্টিৰ বাবে ধ্যান কৰে আৰু সৰস্বতীসদৃশ এক বিশ্বৰূপ শক্তি প্ৰকাশ পায়। ব্ৰহ্মা অন্তৰ্মুখ হৈ ঈশান—শিৱ—ক ওঁকাৰমূৰ্তি ৰূপে ধৰি দীঘল স্তোত্ৰে স্তুতি কৰে; সদ্যোজাত, বামদেৱ, ৰুদ্ৰ আৰু কাল ৰূপৰ প্ৰশংসা কৰে। ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে—এবাৰ পাঠ কৰিলেও, শ্ৰাদ্ধকালত পাঠ কৰিলেও, ব্ৰহ্মলোক আৰু পৰম গতি লাভ হয়। সন্তুষ্ট শিৱে ব্ৰহ্মাক বৰ দিয়ে; তেতিয়া ব্ৰহ্মাই চাৰিমুখ, চাৰিপদ, বহু নয়ন-বহু ভুজাযুক্ত ৰহস্যময় বিশ্বৰূপ দেৱীৰ নাম, বংশ, শক্তি আৰু কাৰ্য সুধে। শিৱে ‘সৰ্বমন্ত্ৰৰ গোপন ৰহস্য’ বুলি কৈ তেওঁক প্ৰকৃতি, জগদ্যোনি, বিশ্বগৌ/গায়ত্ৰী বুলি প্ৰকাশ কৰে; তেওঁ গৌৰী, মায়া, বিদ্যা, হৈমৱতী নামেও পৰিচিত আৰু ৩২ গুণ/৩২ অক্ষৰৰ বিন্যাসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। শেষত আগলৈ হোৱা বিকাশ, নিয়মযুক্ত যোগ-উপাসনা আৰু ৰুদ্ৰত লয় হোৱালৈকে সাধনাৰ ইঙ্গিত দি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ সৃষ্টিক্ৰম আৰু শৈৱ মুক্তিতত্ত্বৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
সূতে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল! ব্ৰহ্মাৰ আন এটা কল্পও বৰ্তমান প্ৰবাহমান; সি ‘বিশ্বৰূপ’ নামে খ্যাত আৰু নামমাত্ৰেই পৰম অদ্ভুত।
Verse 2
विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः
সংহাৰ নিবৃত্ত হৈ চৰাচৰ জগত পুনৰ সৃষ্ট হ’লে, পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মা সৃষ্টিকাৰ্যৰ বাবে পুত্ৰকামনাৰে ধ্যানত প্ৰবিষ্ট হ’ল।
Verse 3
प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती विश्वमाल्यांबरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी
তেতিয়া মহা নাদে ধ্বনিত, বিশ্বৰূপিণী সৰস্বতী প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল—যি বিশ্বক মালা আৰু অম্বৰ ৰূপে ধাৰণ কৰে আৰু বিশ্বযজ্ঞৰ যজ্ঞোপবীত ধাৰণকাৰিণী।
Verse 4
विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्
সেই ভগৱান ঈশান, পৰমেশ্বৰ—যাঁৰ মুকুট এই বিশ্ব, যাঁৰ সুগন্ধ বিশ্বব্যাপী, যিনি বিশ্বমাতা, আৰু যাঁৰ মহোষ্ঠৰ পৰা সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ বাণী প্ৰকাশ পায়; এইদৰে তেওঁ বৰ্ণিত।
Verse 5
शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः
শুদ্ধ স্ফটিকৰ দৰে দীপ্তিমান আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত সেই দিব্য ৰূপ মনত ধৰি, যোগযুক্ত অন্তঃকৰণে পিতামহ ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ ধ্যান কৰিলে।
Verse 6
ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ओमीशान नमस्ते ऽस्तु महादेव नमो ऽस्तु ते
মই দেৱ ঈশানক বন্দনা কৰোঁ—তেওঁ সৰ্বেশ্বৰ, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু। হে ঈশান, আপোনাক নমস্কাৰ; হে মহাদেৱ, আপোনাক পুনঃপুন নমস্কাৰ।
Verse 7
नमो ऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर नमो ऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन
হে ঈশান পৰমেশ্বৰ, সৰ্ব বিদ্যাৰ অধিপতি, আপোনাক নমস্কাৰ। হে ঈশান বৃষবাহন, সৰ্বভূতৰ অন্তৰ্যামী আৰু আশ্ৰয়, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 8
ब्रह्मणो ऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मे ऽस्तु सदाशिव
হে ব্ৰহ্মাৰ অধিপতি, ব্ৰহ্মন্ স্বৰূপ, ব্ৰহ্মৰূপী, আপোনাক নমস্কাৰ। ব্ৰহ্মাধিপতিক নমো নমঃ; হে সদাশিৱ, মোৰ মঙ্গল হওক।
Verse 9
ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमोनमः प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः
ওঁকাৰমূৰ্তে দেৱেশ! সদ্যোজাত! বাৰে বাৰে নমস্কাৰ। মই তোমাৰ শৰণ লওঁ, মই সম্পূৰ্ণ সমৰ্পিত; সদ্যোজাতলৈ নিশ্চয় নমঃ।
Verse 10
अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते
অভৱ (অজন্মা) আৰু ভৱ (প্ৰকাশিত) — তোমালৈ নমঃ; আৰু নাতিভৱ — তোমালৈ নমঃ। হে ভৱোদ্ভৱ, হে ভৱেশান, হে মহাদ্যুতি! মোক কৃপা কৰা, তোমাৰ শৰণত গ্ৰহণ কৰা।
Verse 11
वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः
বামদেৱ ৰূপে তোমালৈ নমস্কাৰ; জ্যেষ্ঠ আৰু বৰদ ৰূপেও নমস্কাৰ। ৰুদ্ৰলৈ নমঃ—যি স্বয়ং কাল, আৰু কাল-বিভাগৰ নিয়ন্তা (কলনা); বাৰে বাৰে নমঃ।
Verse 12
नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते
ইন্দ্ৰিয়াতীত বিকৰণলৈ নমঃ; কালবৰ্ণ, সকলো বৰ্ণ-ৰূপৰ অধিপতিলৈ নমঃ। বলৱানৰ ভিতৰৰ বল তুমিয়েই—তোমালৈ নমঃ; নিত্য, সদা, হে বিকৰণ, তোমালৈ নমঃ।
Verse 13
बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च
বলৰ গৰ্ব চূর্ণকাৰীক নমঃ; বলৱান, ব্ৰহ্মৰূপিণীক নমঃ। সকলো ভূতৰ ঈশ্বৰেশ্বৰলৈ নমঃ; আৰু জীৱসমূহ (পশু)ক নিয়ম-দমন কৰোঁতালৈ নমঃ।
Verse 14
मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने
মনাতীত মহাদ্যুতি দেৱক নমস্কাৰ। শিৱৰ শুভ-সৌম্য বামদেৱ ৰূপ মহাত্মাক নমস্কাৰ।
Verse 15
ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने
আপুনি জ্যেষ্ঠ আৰু শ্রেষ্ঠ; ৰুদ্ৰ, বৰদাতা। কালহন্তা প্ৰভুক নমস্কাৰ; মহাত্মা, পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 16
इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम् यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति
এই স্তৱেৰে সি দেৱেশ, বৃষভধ্বজ শিৱক প্ৰণাম কৰিলে। যিয়ে এই স্তোত্ৰ এই জীৱনত একবাৰো পাঠ কৰে, সি ব্ৰহ্মলোকলৈ যাব।
Verse 17
श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम् एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्
অথবা শ্ৰাদ্ধত দ্বিজসকলক পাঠ শ্ৰৱণ কৰালে সি পৰম গতি লাভ কৰে। এইদৰে ধ্যানলীন হৈ তাত পিতামহ ব্ৰহ্মাক প্ৰণামৰত দেখা পায়।
Verse 18
उवाच भगवानीशः प्रीतो ऽहं ते किमिच्छसि ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्
ভগৱান ঈশে ক’লে—“মই তোমাত প্ৰসন্ন; তুমি কি ইচ্ছা কৰ?” তেতিয়া সি প্ৰণাম কৰি, বাক্যে পৰিশুদ্ধ মহেশ্বৰৰ সন্মুখলৈ আহিল।
Verse 19
उवाच भगवान् रुद्रं प्रीतं प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगौः श्रेयसीश्वरी
ভগৱানে আনন্দিত চিত্তে প্ৰীত ৰুদ্ৰক ক’লে—“তোমাৰ এই বিশ্বৰূপেই সেই বিশ্বগৌ; সেয়ে শ্ৰেয়সী ঈশ্বৰী, পৰম কল্যাণদায়িনী দেৱী।”
Verse 20
एतद्वेदितुमिच्छामि यथेयं परमेश्वर कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी
হে পৰমেশ্বৰ, মই এইটো জানিব বিচাৰোঁ—এই ভগৱতী দেৱী কেনেকৈ চতুষ্পাদা আৰু চতুৰ্মুখী ৰূপে প্ৰকাশ পায়?
Verse 21
चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कथं स्मृता
তেওঁ চতুঃশৃঙ্গী, চতুৰ্বক্ত্ৰী, চতুৰ্দংষ্ট্ৰা, চতুঃস্তনী, চতুৰ্হস্তা, চতুৰ্নেত্ৰা—এইদৰে তেওঁক ‘বিশ্বৰূপা’ শক্তি বুলি কেনেকৈ স্মৰণ কৰা হয়?
Verse 22
किंनामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः
“তেওঁৰ নাম-গোত্ৰ কি? তেওঁ কাৰ? তেওঁৰ পৰাক্ৰম কি আৰু কৰ্ম কি?” এই কথা শুনি বৃষধ্বজ দেৱদেৱ শিৱে উত্তৰ দিলে।
Verse 23
प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम् रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्
ব্ৰহ্মাই দেৱবৃষক আৰু আত্মসম্ভৱ ব্ৰহ্মাকো ক’লে—ই সকলো মন্ত্ৰৰ ৰহস্য; ই পাৱন আৰু পুষ্টিবৰ্ধক।
Verse 24
शृणुष्वैतत्परं गुह्यम् आदिसर्गे यथा तथा एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः
এই পৰম গূঢ় ৰহস্য শুনা—আদি-সৃষ্টিত যেন আছিল, তেনেকৈয়ে এই বৰ্তমান কল্প চলি আছে। সেয়ে এই কল্প ‘বিশ্বৰূপ’ বুলি মান্য।
Verse 25
ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्
হে প্ৰভো! এইটোও ব্ৰহ্মস্থান—য’ত আপুনি উপনীত হৈছে। কিন্তু আপোনাৰো ঊৰ্ধ্বে, হে দেব, বিষ্ণুৱে সেই শুভ পৰম পদ লাভ কৰিছে।
Verse 26
वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्
তেতিয়া মোৰ বাম অঙ্গৰ পৰা জন্ম লোৱা বিশুদ্ধ বৈকুণ্ঠ প্ৰকাশ পালে; আৰু সেই মুহূৰ্তৰ পৰাই এই সৃষ্টিচক্ৰ তেত্ৰিশতম কল্প বুলি খ্যাত।
Verse 27
शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते
হে দেবেশ! আপোনাৰ আগতে শত শত সহস্ৰ স্বয়ম্ভুৱ (স্বয়ংজাত প্ৰজাপতি) অতীত হৈছে। হে মহামতে! সেই বিৱৰণ শুনা।
Verse 28
आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः
তেওঁক ‘আনন্দ’ বুলিয়েই জানিবা—আনন্দত্বত স্থিত। মাণ্ডব্য গোত্ৰৰ তপস্যাৰ ফলত মোৰ অনুগ্ৰহে তেওঁ মোৰ পুত্ৰত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 29
त्वयि योगं च सांख्यं च तपोविद्याविधिक्रियाः ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा
হে প্ৰভু, তোমাতেই যোগ আৰু সাংখ্য, তপস্যা, বিদ্যা আৰু বিধিবদ্ধ ক্ৰিয়াসমূহ স্থিত। তোমাতেই ঋত, সত্য, দয়া, ব্ৰহ্ম, অহিংসা, সন্মতি আৰু ক্ষমা বিরাজমান।
Verse 30
ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर् विद्याविद्या मतिर्धृतिः कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती
ধ্যান আৰু ধ্যেয়, দম আৰু শান্তি; বিদ্যা আৰু বিদ্যাৰ অতীত বিবেক; মতি আৰু ধৃতি; কান্তি আৰু নীতি; প্ৰথা আৰু মেধা; লজ্জা, সম্যক দৃষ্টি আৰু সৰস্বতী—এই সকলো (শিৱৰ) প্ৰকাশ।
Verse 31
तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया
তুষ্টি, পুষ্টি, ক্ৰিয়া, প্ৰসাদ আৰু প্ৰতিষ্ঠা—এইবোৰেই বত্ৰিশ শুভ গুণ। ‘দ্বাত্ৰিংশাক্ষৰ’ নামৰ (শৈৱ) মন্ত্ৰ-সঞ্জ্ঞাৰে ইহঁত প্ৰসিদ্ধ; ইয়াৰ দ্বাৰা পশুজীৱ পতি-পরায়ণ হৈ স্থিৰ হয়।
Verse 32
प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस् त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो
হে ব্ৰহ্মন, প্ৰকৃতি বিধিত হৈছে; মহেশ্বৰী তোমাৰ প্ৰসূতি। তেওঁ ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰতিও কাৰণৰূপা, আৰু অন্যসকলৰ প্ৰতিও, হে প্ৰভু।
Verse 33
सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता
সেই ভগৱতী দেৱী মোৰ প্ৰসূতিৰ কাৰণৰূপে প্ৰতিষ্ঠিতা। তেওঁ চতুৰ্মুখী, জগতৰ যোনি; প্ৰকৃতিৰূপা তেওঁ ‘গৌ’ সদৃশ আধাৰ হৈ দৃঢ়ভাবে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 34
गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
তেওঁ গৌৰী, মায়া আৰু বিদ্যা নামে খ্যাত; কৃষ্ণা আৰু হৈমৱতী বুলিও কোৱা হয়। তত্ত্বচিন্তকে তেওঁকেই প্ৰধান—অৰ্থাৎ প্ৰকৃতি—বুলি ঘোষণা কৰে; তেওঁৰ দ্বাৰাই পশু পতি-অধীন পাশবন্ধনৰ লীলা অনুভৱ কৰে।
Verse 35
अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम् अजो ऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या
সেই এক অজাক জানা—যি লোহিত, শ্বেত আৰু কৃষ্ণ বৰ্ণা—আৰু সেই সেই ৰূপ ধৰি বিশ্বপ্ৰজাক সৃষ্টি কৰে। মইও অজ; মোক সেই বিশ্বৰূপ তত্ত্বৰূপে জানিবা। জাগ্ৰত বুদ্ধিৰে গায়ত্ৰী-গোকো বিশ্বৰূপা বুলি উপলব্ধি কৰা।
Verse 36
एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः ततश् च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः
এইদৰে কৈ পৰমেশ্বৰ মহাদেৱে সৃষ্টিৰ বিস্তাৰ কৰিলে। তাৰপাছত দেৱীৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা সৰ্বৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা কুমাৰ-স্বৰূপসকল জন্মিল।
Verse 37
जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः
তাৰপাছত যথোক্ত উপদেশিত সেই যোগে অতি তেজস্বী মহাবলীয়ে জন্ম ল’লে—কিছুমান জটাধাৰী, কিছুমান মুণ্ডিত, কিছুমান শিখাধাৰী, আৰু কিছুমান অর্ধমুণ্ডিত—পাশুপত অনুশাসনৰ শক্তিৰে উদ্ভূত বিভিন্ন শৈৱ তপস্বী-ৰূপ।
Verse 38
दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम् धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्
হাজাৰ দিব্য বছৰৰ অন্তত, মহেশ্বৰক উপাসনা কৰি, তেওঁ সমগ্ৰ ধৰ্মোপদেশ দিলে আৰু যোগময় দৃঢ় অনুশাসন স্থাপন কৰিলে—যি পাশবদ্ধ পশুক মুক্ত কৰা পতি-তত্ত্বৰ দিশে নিবদ্ধ।
Verse 39
शिष्टाश् च नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्
শিষ্ট আৰু নিয়তাত্মা, মন সংযম কৰা লোকসকল পৰমেশ্বৰ ৰুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; তেওঁৰ প্ৰসাদে পশুভাৱ পতি-তত্ত্বত লীন হ’ল।
Frequently Asked Questions
As Ishana and Mahadeva—Omkara-murti, lord of all vidyas and beings—explicitly praised through the Sadyojata and Vamadeva dimensions and through Rudra/Kala epithets that emphasize Shiva’s supremacy over creation and time.
Shiva teaches that she is Prakriti—the world-womb (Jagadyoni)—and is symbolized as Gau (sustenance and fertility of the cosmos) and as Gayatri (mantric intelligence), also named Gauri, Maya, Vidya, and Haimavati.
The text states that even reciting it once, or reciting it for dvijas during shraddha, leads to exalted spiritual destinations such as Brahmaloka and ultimately ‘parama gati,’ indicating soteriological potency through bhakti and mantra.