Adhyaya 17

Verse 1

/ ऑपन--माजल छा ्-जस:अ सप्तदशो< ध्याय: भीमसेनद्वारा राजा शल्यके घोड़े और सारथिका तथा युधिष्ठिरद्वारा राजा शल्य और उनके भाईका वध एवं कृतवर्माकी पराजय संजय उवाच अथान्यद्‌ धनुरादाय बलवान वेगवत्तरम्‌ | युधिष्ठिरं मद्रपतिर्भित््वा सिंह इवानदत्‌

Sañjaya nói: Rồi vị vua xứ Madra hùng mạnh, Śalya, cầm lấy một cây cung khác còn nhanh hơn, bắn làm Yudhiṣṭhira bị thương và gầm vang như sư tử.

Verse 2

ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्‌ । अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियान्‌ क्षत्रियर्षभ:

Sañjaya nói: Rồi vị tráng sĩ bậc nhất trong hàng kṣatriya, có tinh thần không thể đo lường, trút xuống các chiến binh một trận mưa tên—như đám mây mang mưa đổ cơn mưa của nó. Cảnh ấy nhấn mạnh đà hung mãnh của chiến trận, nơi tài nghệ và ý chí của kṣatriya dâng trào, trong khi gánh nặng đạo lý của bạo lực vẫn ngầm hiện dưới bổn phận chiến tranh.

Verse 3

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा भीमसेन त्रिभि: शरै: । सहदेवं त्रिभिरविंद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत्‌,उन्होंने सात्यकिको दस, भीमसेनको तीन तथा सहदेवको भी तीन बाणोंसे घायल करके युधिष्ठिरको भी पीड़ित कर दिया

Sañjaya nói: Hắn bắn trúng Sātyaki mười mũi tên, Bhīmasena ba mũi, và Sahadeva cũng ba mũi; rồi lại dồn ép khiến Yudhiṣṭhira đau đớn—làm sức ép chiến trận đè nặng hơn lên các Pāṇḍava.

Verse 4

तांस्तानन्यान्‌ महेष्वासान्‌ साश्वान्‌ सरथकूबरान्‌ | अर्दयामास विशिखैरुल्काभिरिव कुञ्जरान्‌

Rồi hắn dùng mũi tên mà dồn ép những đại cung thủ khác—cả ngựa lẫn chiến xa cùng càng xe—như kẻ thợ săn lấy khúc gỗ đang cháy mà hành hạ voi.

Verse 5

कुण्जरान्‌ कुण्जरारोहानश्चानश्वप्रयायिन: । रथांश्ष रथिन: सार्थ जघान रथिनां वर:,रथियोंमें श्रेष्ठ शल्यने हाथियों और हाथीसवारोंको, घोड़ों और घुड़सवारोंको तथा रथों और रथियोंको एक साथ ही नष्ट कर दिया

Sañjaya nói: Śalya, bậc nhất trong hàng chiến xa, đã quét ngã trong một lượt voi và kỵ tượng, ngựa và kỵ mã, cùng chiến xa và xa phu—xé toang trận thế bằng sức mạnh áp đảo.

Verse 6

बाहुंश्विच्छेद तरसा सायुधान्‌ केतनानि च । चकार च महीं योधैस्तीर्णा वेदीं कुशैरिव

Sañjaya nói: Với sức lao vút, hắn chém lìa cánh tay chiến sĩ ngay khi họ còn nắm vũ khí, và hạ luôn cả cờ hiệu. Rồi hắn khiến mặt đất rải đầy xác quân—như bàn tế được trải cỏ kuśa.

Verse 7

तथा तमरिसैन्यानि घ्नन्तं मृत्युमिवान्तकम्‌ । परिवद्र॒र्भुशं क्रुद्धा: पाण्डुपाउ्चालसोमका:

Sañjaya nói: Dẫu vậy, khi hắn đang tàn sát quân địch như chính Thần Chết—như Yama, Đấng Kết Liễu—thì các Pāṇḍava, người Pāñcāla và Somaka, bừng bừng phẫn nộ, đã vây ép hắn từ bốn phía.

Verse 8

इस प्रकार मृत्यु और यमराजके समान शत्रुसेनाका संहार करनेवाले राजा शल्यको अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए पाण्डव, पांचाल तथा सोमकयोद्धाओंने चारों ओरसे घेर लिया ।।

Sañjaya nói: Thế rồi, các Pandava—cùng với người Panchala và Somaka—bừng bừng phẫn nộ, vây kín vua Śalya bốn phía, kẻ tàn sát quân địch như Thần Chết và Diêm Vương. Khi ấy, Bhīmasena, Sātyaki cháu của Shini, và hai con trai của Mādrī—Nakula và Sahadeva, bậc nhất trong hàng nam tử—đi cùng đại vương Yudhiṣṭhira hùng lực, liền cất tiếng thách đấu Śalya, vị dũng tướng đủ mọi năng lực, gọi y ra quyết chiến một chọi một giữa vòng vây chiến trận.

Verse 9

ततस्तु शूरा: समरे नरेन्द्र नरेश्वरं प्राप्य युधां वरिष्ठम्‌ आवार्य चैनं समरे नृवीरा जघ्नु: शरै: पत्रिभिरुग्रवेगै:

Bấy giờ, tâu Đại vương, các dũng sĩ trên chiến địa tiến đến vị chúa tể nhân gian Śalya, bậc thượng thủ trong chiến trận; họ chặn ông lại giữa sa trường và bắn những mũi tên lông vũ lao đi với sức mạnh dữ dội, khiến ông bị thương.

Verse 10

संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुता भ्यामथ माधवेन । मद्राधिपं पत्रिभिरुग्रवेगै: स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने

Sañjaya nói: Được Bhīmasena, hai con trai của Mādrī (Nakula và Sahadeva), và Sātyaki—đồng minh của Mādhava—che chở, vua Yudhiṣṭhira, con của Dharma, đã bắn những mũi tên lao đi dữ dội trúng ngay ngực chúa tể xứ Madra là Śalya.

Verse 11

ततो रणे तावकानां रथौघा: समीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम्‌ | पर्यावद्रु: प्रवरास्ते सुसज्जा दुर्योधनस्यानुमते पुरस्तात्‌

Bấy giờ trên chiến địa, thấy chúa tể xứ Madra bị tên bắn đau đớn, những kỵ xa tinh nhuệ của phe ngài, theo lệnh Duryodhana, liền chỉnh tề giáp trụ, lao đến vây quanh và đứng án ngữ trước mặt Yudhiṣṭhira.

Verse 12

ततो द्रुतं मद्रजनाधिपो रणे युधिष्ठिरं सप्तभिरभ्यविद्धयत्‌ । त॑ चापि पार्थो नवभि: पृषत्कै- विंव्याध राजंस्तुमुले महात्मा

Sau đó, chúa tể xứ Madra giữa chiến trận liền bắn Yudhiṣṭhira bảy mũi tên. Và, tâu Đại vương, trong cuộc giao tranh cuồng liệt ấy, bậc đại hồn Yudhiṣṭhira cũng dùng chín mũi tên đâm trúng Śalya, khiến ông bị thương.

Verse 13

आकर्णपूर्णायतसम्प्रयुक्तै: शरैस्तदा संयति तैलधौतै: । अन्योन्यमाच्छादयतां महारथौ मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरश्ष

Sañjaya nói: Khi ấy, giữa cơn giao chiến, hai đại xa chiến—Śalya, chúa tể xứ Madra, và Yudhiṣṭhira—kéo dây cung đến tận tai rồi buông ra hết tầm, bắn những mũi tên bóng loáng như vừa được rửa bằng dầu. Bằng những phi tiễn sắc bén ấy, họ bắt đầu che phủ lẫn nhau bằng mưa tên, mỗi người đều cố áp đảo đối phương bằng lớp tên dồn dập không ngừng.

Verse 14

ततस्तु तूर्ण समरे महारथौ परस्परस्यान्तरमीक्षमाणौ । शरैर्भुशं विव्यधतुर्नुपोत्तमौ महाबलौ शत्रुभिरप्रधृष्यौ

Sañjaya nói: Rồi trong trận chiến, hai đại xa chiến chăm chú tìm khe hở của nhau, và lập tức dùng tên đâm xuyên nhau hết lần này đến lần khác. Cả hai đều là bậc vương giả tối thượng, sức mạnh lớn lao, kẻ thù khó bề khuất phục; vì thế, với quyết tâm gấp gáp, họ gây cho nhau những vết thương sâu trong cuộc tranh thắng.

Verse 15

तयोर्धनुज्यातलनि:स्वनो महान्‌ महेन्द्रवजञाशनितुल्यनि:स्वन: । परस्परं बाणगणैर्महात्मनो: प्रवर्षतोर्मद्रपपाण्डुवीरयो:

Sañjaya nói: Giữa hai bậc đại hùng—vua xứ Madra và dũng sĩ Pāṇḍava—khi họ trút xuống nhau từng loạt tên, vang lên một âm thanh dữ dội: tiếng dây cung bật và va chạm, tựa tiếng sấm nổ của lôi chùy Indra.

Verse 16

परस्पर बाणोंकी वर्षा करते हुए महामना मद्रराज तथा पाण्डववीर युधिष्ठिरके धनुषकी प्रत्यंचाका महान्‌ शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ता था ।।

Sañjaya nói: Khi bậc đại hùng—vua xứ Madra và dũng sĩ Pāṇḍava Yudhiṣṭhira—trút mưa tên lên nhau, tiếng dây cung vang dội của họ tựa tiếng sấm lôi chùy Indra. Lòng kiêu dũng bừng lên, cả hai xoay chuyển và xông đánh như đôi hổ con quần thảo trong rừng lớn vì cơn thèm mồi; và như hai voi chúa có ngà, họ liên tiếp giáng đòn lên nhau trên chiến địa.

Verse 17

ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा युधिष्ठिरं भीमबलं प्रसहा । विव्याध वीरं हृदये5तिवेगं शरेण सूर्याग्निसमप्र भेण,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि शल्यवधे सप्तदशोडथध्याय:

Sañjaya nói: Rồi bậc đại hùng Śalya, chúa tể xứ Madra, dùng sức áp đảo và bắn trúng dũng sĩ Yudhiṣṭhira—mạnh như Bhīma—ngay vùng tim bằng một mũi tên lao đi cực nhanh, rực cháy như mặt trời và lửa.

Verse 18

तत्पश्चात्‌ महामना मद्रराज शल्यने सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी बाणसे अत्यन्त वेगवान्‌ और भयंकर बलशाली वीर युधिष्ठिरकी छातीमें चोट पहुँचायी ।।

Sau đó, vua xứ Madra là Śalya—bậc đại tâm, rực sáng như mặt trời và lửa—đã bắn một mũi tên cực nhanh, ghê gớm và đầy uy lực, trúng ngay ngực dũng sĩ Yudhiṣṭhira. Dẫu bị xuyên thấu nặng nề, Yudhiṣṭhira, “con bò mộng của dòng Kuru”, vẫn đáp trả bằng một phát tên nhắm chuẩn, đánh trúng chúa Madra khiến ông choáng váng ngã quỵ.

Verse 19

ततो मुहूर्तादिव पार्थिवेन्द्रो लब्ध्वा संज्ञां क्रोधसंरक्तनेत्र: । शतेन पार्थ त्वरितो जघान सहसनेत्रप्रतिमप्रभाव:

Rồi chỉ như sau một khoảnh khắc, chúa tể các vua đã tỉnh lại. Mắt đỏ ngầu vì giận dữ, uy quang như Indra ngàn mắt, ông vội vã bắn liền một trăm mũi tên vào Pārtha (Yudhiṣṭhira).

Verse 20

त्वरंस्ततो धर्मसुतो महात्मा शल्यस्य कोपान्नवभि: पृषत्कै: । भित्त्वा हुरस्तपनीयं च वर्म जघान षड्भिस्त्वपरै: पृषत्कैः

Sau đó, Dharmasuta Yudhiṣṭhira, bậc đại hồn, nổi giận và lập tức bắn chín mũi tên, xuyên rách ngực và cả áo giáp vàng của Śalya. Rồi ông lại bắn thêm sáu mũi tên nữa.

Verse 21

ततस्तु मद्राधिपति: प्रकृष्टें भधनुर्विकृष्य व्यसृजत्‌ पृषत्कान्‌ | द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैव राज्ञ- श्रिच्छेद चापं कुरुपुड्वस्य

Nhưng rồi chúa Madra kéo căng cây cung thượng hạng của mình và phóng ra vô số mũi tên. Chỉ bằng hai mũi, ông đã chém đứt cây cung của vua Yudhiṣṭhira, bậc kiêu hãnh của dòng Kuru.

Verse 22

नवं ततो<न्यत्‌ समरे प्रगृहा राजा धनुर्घोरतरं महात्मा । शल्यं तु विव्याध शरै: समन्ताद्‌ यथा महेन्द्रो नमुचिं शिताग्रै:

Sañjaya nói: Rồi giữa chiến địa, vị vua cao quý cầm lấy một cây cung mới khác, còn ghê gớm hơn trước, và dùng những mũi tên sắc nhọn bắn trúng Śalya từ mọi phía, như đại Indra từng xuyên Namuci bằng những mũi tên bén ngót.

Verse 23

ततस्तु शल्यो नवश्रि: पृषत्कै- भीमस्य राज्ञश्वच युधिष्ठिरस्य । निकृत्य रौक्मे पटुवर्मणी तयो- विंदारयामास भुजौ महात्मा

Sañjaya nói: Rồi Śalya—rực rỡ như vừa khoác lấy vinh quang mới—liền bắn tên; chém xuyên qua những giáp vàng chắc bền của Bhīma và vua Yudhiṣṭhira, vị đại hồn ấy xé toạc cánh tay của cả hai. Trong đạo lý nghiệt ngã của chiến trận, uy lực và quyết tâm được phô bày bằng những đòn quyết liệt như vậy, nhưng nỗi đau mà chúng gây ra cũng phơi bày cái giá khủng khiếp của chiến tranh.

Verse 24

ततो<5परेण ज्वलनार्कतेजसा क्षुरेण राज्ञो धनुरुन्ममाथ । कृपश्च तस्यैव जघान सूतं षड्भि: शरै: सोडभिमुख: पपात

Rồi, bằng một mũi tên sắc như dao, rực cháy như lửa và mặt trời, hắn đã làm gãy cây cung của vua Yudhiṣṭhira. Và Kṛpa cũng bắn hạ chính người đánh xe của vị vua ấy bằng sáu mũi tên; người đánh xe ngã xuống đất ngay trước mặt nhà vua. Cảnh tượng ấy phơi bày cơ chế tàn nhẫn của chiến trận: vô hiệu hóa chiến binh bằng cách phá vũ khí và loại bỏ chỗ dựa của hắn, dù mục tiêu không phải là đối thủ chính.

Verse 25

मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य शरैश्नतुर्भि्निजघान वाहान्‌ | वाहांश्व हत्वा व्यकरोन्महात्मा योधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञ:

Sañjaya nói: Chúa tể xứ Madra cũng bắn bốn mũi tên, hạ gục bốn con tuấn mã của Yudhiṣṭhira. Giết xong ngựa, Śalya—bậc đại hồn—liền bắt đầu tàn phá hàng ngũ chiến sĩ của vua Yudhiṣṭhira, người con của Dharma; hành động ấy làm tăng sức ép đạo lý của chiến tranh khi nhắm vào khả năng cơ động và sự che chở của nhà vua, chứ không chỉ thân thể của ngài.

Verse 26

(यददभुतं कर्म न शक्‍्यमन्यै: सुदुःसहं तत्‌ कृतवन्तमेकम्‌ । शल्यं नरेन्द्रस्य विषण्णभावाद्‌ विचिन्तयामास मृदड़केतु: ।।

Sañjaya nói: Thấy rằng chỉ riêng Śalya đã làm nên một việc kỳ dị và gần như không thể chịu nổi—điều không ai khác làm được—Yudhiṣṭhira, người có lá cờ mang hình chiếc trống, chìm vào u sầu và tự nhủ: “Chẳng lẽ hôm nay, bởi sức mạnh của định mệnh, lời của Kṛṣṇa—em của Indra, Đấng Chúa Tể thế gian—lại hóa ra vô ích? Trong chiến trận, Người đã dặn rõ: ‘Hãy giết Śalya.’ Lời của Đấng Tối Thượng không thể thành ra khác được.”

Verse 27

तथापरेणास्य जहार यन्तुः कायाच्छिर: संहननीयमध्यात्‌ । जघान चाश्चां श्वतुरः सुशीघ्र॑ तथा भृशं कुपितो भीमसेन:

Sañjaya nói: Rồi, bằng một đòn nữa, người đánh xe chém lìa đầu hắn khỏi thân ngay nơi cổ. Và Bhīmasena, giận dữ tột cùng, cũng nhanh chóng đánh hạ cả bốn con ngựa. Cảnh ấy cho thấy đà tàn khốc của chiến tranh: cơn giận thúc đẩy bạo lực mau lẹ và dứt khoát, đến mức cả những yếu tố yểm trợ—người đánh xe và tuấn mã—cũng bị quét sạch để triệt hẳn sức chiến đấu của đối phương.

Verse 28

तत्पश्चात्‌ अधिक क्रोधमें भरे हुए भीमसेनने दूसरे बाणसे शल्यके सारथिका मस्तक उसके धड़से अलग कर दिया और उनके चारों घोड़ोंको भी शीघ्र ही मार डाला ।।

Sau đó, Bhīmasena—cơn thịnh nộ bừng bừng—dùng mũi tên thứ hai chém lìa đầu người đánh xe của Śalya khỏi thân, rồi mau chóng giết luôn bốn con ngựa kéo xe. Kế đó, Bhīma, bậc đứng đầu trong hàng cung thủ, cùng Sahadeva, con của Mādrī, trút xuống Śalya—kẻ đang một mình lướt ngang chiến địa với tốc độ ghê gớm—một trận mưa tên hàng trăm mũi.

Verse 29

तै: सायकैर्मोहितं वीक्ष्य शल्यं भीम: शरैरस्य चकर्त वर्म | स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा मद्राधिपश्चर्म सहस्रतारम्‌

Sañjaya nói: Thấy Śalya bị những mũi tên ấy làm cho choáng váng, Bhīma dùng tên của mình chém rách áo giáp của Śalya. Khi áo giáp đã bị Bhīmasena chặt đứt, Śalya—chúa tể xứ Madra, sức mạnh đáng sợ và tâm chí cao cả—cầm tấm khiên đóng nghìn đinh và thanh gươm, nhảy khỏi chiến xa, lao thẳng về phía người con của Kuntī.

Verse 30

प्रगृह्दा खड॒गं च रथान्महात्मा प्रस्कन्द्य कुन्तीसुतमभ्यधावत्‌ । छित्त्वा रथेषां नकुलस्य सो5थ युधिष्ठिरें भीमबलो<5भ्यधावत्‌

Sañjaya nói: Cầm gươm trong tay, Śalya, bậc đại hồn, nhảy khỏi chiến xa và lao về phía người con của Kuntī. Rồi ông chém đứt bộ phận điều khiển chiến xa của Nakula, và chiến sĩ tay mạnh ấy xông thẳng vào Yudhiṣṭhira.

Verse 31

त॑ चापि राजानमथोत्पतन्तं क्रुद्धं यथैवान्तकमापतन्तम्‌ । धृष्टझ्ुम्नो द्रौपदेया: शिखण्डी शिनेश्व नप्ता सहसा परीयु:

Sañjaya nói: Và họ cũng xông vào Vua Śalya khi ông bật tới trong cơn giận, lao đến như chính Thần Chết. Dhṛṣṭadyumna, các con của Draupadī, Śikhaṇḍin và cháu của Sātyaki lập tức vây bọc ông từ bốn phía.

Verse 32

अथास्य चर्माप्रतिमं न्‍्यकृन्तद्‌ भीमो महात्मा नवश्रि: पृषत्कै: । खडगं च भल्लैर्निचकर्त मुष्टौ नदन प्रहृष्टस्तव सैन्यमध्ये

Sañjaya nói: Rồi Bhīma, bậc đại hùng với vẻ rạng ngời luôn mới, dùng những mũi tên sắc chém tấm khiên vô song của đối thủ thành từng mảnh. Và giữa quân ngài, Bhīma gầm vang trong niềm hứng khởi, lại dùng những mũi bhalla bén ngọt chặt đứt cả chuôi kiếm của ông ta.

Verse 33

तत्‌ कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टा- स्‍्ते पाण्डवानां प्रवरा रथौघा: । नादं च चक्रुर्भुशमुत्स्मयन्तः शड्खांश्व दध्मु: शशिसंनिकाशान्‌

Sañjaya nói: Thấy chiến công ấy của Bhīma, những dũng tướng xa chiến bậc nhất của phe Pāṇḍava tràn đầy hoan hỷ. Họ nở nụ cười rạng rỡ, gầm vang một tiếng hò reo lớn và thổi những tù và sáng như trăng—một tín hiệu hân hoan khơi lại dũng khí và tình đồng lòng giữa sức ép khốc liệt của chiến trường.

Verse 34

तेनाथ शब्देन विभीषणेन तथाभितप्तं बलमप्रधृष्यम्‌ कांदिग्भूतं रुधिरेणो क्षिताडूं विसंज्ञकल्पं च तदा विषण्णम्‌

Sañjaya nói: Bị tiếng gầm ghê rợn ấy đánh trúng và thiêu đốt, đạo quân vốn tưởng như không thể khuất phục liền rơi vào hỗn loạn. Dính đầy máu, họ như mất thần trí, chìm trong u uất, hoảng loạn bỏ chạy mà chẳng biết phải hướng về phương nào.

Verse 35

स मद्रराज: सहसा विकीर्णो भीमाग्रगै: पाण्डवयो धमुख्यै: । युधिष्ठटिरस्याभिमुखं जवेन सिंहो यथा मृगहेतो: प्रयात:

Sañjaya nói: Vua xứ Madra là Śalya—bất chợt bị mưa tên của những dũng sĩ chủ chốt phe Pāṇḍava, do Bhīma dẫn đầu, phủ kín—liền lao thẳng về phía Yudhiṣṭhira với tốc độ dữ dội, như sư tử vồ mồi.

Verse 36

स धर्मराजो निहताश्वसूत: क्रोधेन दीप्तो ज्वलनप्रकाश: । दृष्टवा च मद्राधिपतिं सम तूर्ण समभ्यधावत्‌ तमरिं बलेन

Sañjaya nói: Vua Dharmarāja Yudhiṣṭhira, khi ngựa và xa phu đã bị giết, bừng cháy cơn giận như lửa. Thấy Śalya, chúa tể xứ Madra, ông liền lao tới nhanh chóng và mạnh mẽ tấn công kẻ thù ấy.

Verse 37

गोविन्दवाक्यं त्वरितं विचिन्त्य दश्ने मतिं शल्यविनाशनाय । स धर्मराजो निहताश्वसूतो रथे तिष्ठन्‌ शक्तिमेवा भ्यकाड्क्षत्‌

Nhớ lại lời Govinda và suy xét thật nhanh, Dharmarāja đã tôi luyện quyết tâm tiêu diệt Śalya. Ngựa và xa phu của ông đã bị giết, chỉ còn lại cỗ xe; đứng trên đó, ông dồn ý định dùng ngọn lao (śakti) để đánh Śalya.

Verse 38

तच्चापि शल्यस्य निशम्य कर्म महात्मनो भागमथावशिष्टम्‌ । कृत्वा मन: शल्यवधे महात्मा यथोक्तमिन्द्रावरजस्य चक्रे

Sañjaya nói: Nghe cả về hành động ấy của đại tướng Śalya, và hiểu rằng phần còn lại nay đã trở thành phần việc được định cho chính mình, đức vua cao quý Yudhiṣṭhira liền đặt trọn tâm ý vào việc giết Śalya. Ngài hành động đúng như lời Indra-avaraja (Kṛṣṇa) đã chỉ dạy—kiên quyết, nhận lấy gánh nặng bổn phận mà cuộc chiến đã đặt lên vai mình.

Verse 39

स धर्मराजो मणिहेमदण्डां जग्राह शक्ति कनकप्रकाशाम्‌ | नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य मद्राधिपं क्रुद्धमना निरैक्षत्‌

Sañjaya nói: Vua Pháp vương Yudhiṣṭhira nắm lấy cây śakti có cán nạm ngọc và vàng, rực sáng như vàng nung chảy. Rồi, đôi mắt bỗng mở to, bừng cháy vì giận dữ, ngài trừng nhìn Śalya—chúa tể xứ Madra—với tâm can phẫn nộ.

Verse 40

निरीक्षितो5सौ नरदेव राज्ञा पूतात्मना निर्हटकल्मषेण । आसीजन्न यद्‌ भस्मसान्मद्रराज- स्तदद्भुतं मे प्रतिभाति राजन्‌

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, chúa tể Madra ấy đã bị nhà vua—người thanh tịnh trong tâm, đã gột sạch mọi cấu uế—quan sát kỹ lưỡng; vậy mà ông ta không ngồi xuống trên tro tàn. Điều ấy, tâu Đại vương, khiến thần thấy thật kỳ diệu.

Verse 41

नरदेव! पापरहित, पवित्र अन्तःकरणवाले, राजा युधिष्ठिरके रोषपूर्वक देखनेपर भी मद्रराज शल्य जलकर भस्म नहीं हो गये, यह मुझे अद्भुत बात जान पड़ती है ।।

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, thật kỳ diệu đối với thần: dù vua Yudhiṣṭhira—người không tội lỗi, lòng dạ thanh khiết—nhìn chúa Madra Śalya bằng cơn giận, Śalya vẫn không bị thiêu rụi thành tro. Rồi ngay sau đó, đại hồn Yudhiṣṭhira, bậc nhất trong dòng Kuru, phóng mạnh cây śakti rực cháy về phía chúa Madra—cán vừa đẹp vừa dữ, ánh sáng càng tăng bởi những viên ngọc quý khảm vào.”

Verse 42

दीप्तामथैनां प्रहितां बलेन सविस्फुलिज्रां सहसा पतन्तीम्‌ । प्रैक्षन्त सर्वे कुरव: समेता दिवो युगान्ते महतीमिवोल्काम्‌

Sañjaya nói: Bấy giờ, cây śakti rực cháy ấy được phóng đi bằng sức mạnh, tóe lửa, rơi xuống chớp nhoáng. Tất cả các Kuru tụ hội đều nhìn thấy nó lao xuống Śalya—như một thiên thạch khổng lồ rơi từ trời vào lúc tận cùng một thời đại.

Verse 43

तां कालरात्रीमिव पाशहस्तां यमस्य धात्रीमिव चोग्ररूपाम्‌ | स ब्रह्मुदण्डप्रतिमाममोधां ससर्ज यत्तो युधि धर्मराज:

Sañjaya nói: Vũ khí ấy—tựa Kālarātri cầm thòng lọng trong tay, tựa người vú dữ dằn của thần Yama—hình tướng kinh khiếp, và không bao giờ sai lạc như trượng của Brahmā. Dharmarāja đã phóng nó giữa chiến địa với nỗ lực tột cùng và sự dè dặt, quyết tâm thận trọng.

Verse 44

गन्धसत्रगग्रयासनपान भो ज नै- रभ्यर्चितां पाण्डुसुतै: प्रयत्नात्‌ । सांवर्तकाग्निप्रतिमां ज्वलन्तीं कृत्यामथर्वाज्धिरसीमिवोग्राम्‌

Sañjaya nói: Các con của Pāṇḍu đã bền bỉ phụng thờ nàng, dốc lòng dâng hương thơm (như gỗ đàn hương), vòng hoa, chỗ ngồi thượng hạng, đồ uống và thức ăn. Nàng rực cháy như ngọn lửa Saṃvartaka của thời đại hủy diệt, và hiện ra vô cùng ghê rợn—như một kṛtyā, thực thể nghi lễ hủy diệt được phóng xuất bằng các thần chú Atharvāṅgirasa.

Verse 45

ईशानहेतो: प्रतिनिर्मितां तां त्वष्टा रिपूणामसुदेहभक्ष्याम्‌ । भूम्यन्तरिक्षादिजलाशयानि प्रसहा भूतानि निहन्तुमीशाम्‌

Sañjaya nói: Vì Īśāna (Śiva), Tvaṣṭṛ (Prajāpati, Viśvakarman) đã tạo tác lại quyền lực ấy. Nó có thể nuốt trọn sinh khí và thân xác của kẻ thù, và đủ sức tàn sát dữ dội cả những loài cư trú trên đất, trong không trung và dưới nước.

Verse 46

घण्टापताकामणिवज्जभाजं वैदूर्यचित्रां तपनीयदण्डाम्‌ । त्वष्टा प्रयत्नान्नियमेन क्लृप्तां ब्रह्मद्विषामन्तकरीममोघाम्‌

Sañjaya nói: Nó được trang sức bằng những chiếc chuông nhỏ và cờ phướn phấp phới, nạm châu ngọc và kim cương, khảm vaidūrya. Cán của nó làm bằng vàng tinh luyện. Do Tvaṣṭṛ—người thợ thủ công thần thánh—chế tác với kỷ luật nghiêm cẩn và nỗ lực lớn lao, nó không bao giờ trượt: là khí cụ diệt trừ những kẻ thù nghịch với Brahman (trật tự thiêng và chân lý tâm linh), và bắn trúng đích không sai.

Verse 47

बलप्रयत्नादधिरूढवेगां मन्त्रैश्न घोरैरभिमन्त्रय यत्नात्‌ । ससर्ज मार्गेण च तां परेण वधाय मद्राधिपतेस्तदानीम्‌

Sañjaya nói: Được tăng cường bởi sức mạnh và nỗ lực, tốc độ của nó vọt lên dữ dội. Khi ấy Yudhiṣṭhira, quyết lấy mạng chúa tể xứ Madra, đã cẩn trọng trì chú bằng những thần chú ghê gớm, rồi phóng đi với chủ ý rõ ràng theo đường bay tốt nhất.

Verse 48

हतो$सि पापेत्यभिगर्जमानो रुद्रोडन्धकायान्तकरं यथेषुम्‌ प्रसार्य बाहुं सुदृढं सुपार्णि क्रोधेन नृत्यन्निव धर्मराज:

Sañjaya said: Roaring, “You are slain, O sinner!”, Dharmarāja Yudhiṣṭhira—his arm outstretched, firm and well-aimed—hurled his spear at Śalya, just as Rudra once loosed a life-ending arrow at Andhaka. In his wrath he seemed to dance, embodying the grim moral tension of war where righteous duty is carried out through terrible violence.

Verse 49

(स्फुरत्प्रभामण्डलमंशुजालै- धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले । पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता- न्याहेश्वरं रूपमभूत्‌ तदानीम्‌ ।।

Sañjaya said: At the time of destroying Śalya, the righteous Yudhiṣṭhira appeared with a blazing halo and a net of rays—like the very form of Lord Maheśvara that once manifested in the ancient destruction of the three cities (Tripura). Then Yudhiṣṭhira hurled that excellent spear with all his strength; its force and efficacy were irresistible. Yet King Śalya roared to receive the blow, like fire flaring up to accept a well-offered stream of ghee in sacrifice.

Verse 50

सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्र- मुरो विशालं च तथैव भित्त्वा विवेश गां तोयमिवाप्रसक्ता यशो विशाल नृपतेर्दहन्ती

Sañjaya said: That bright spear, having torn through his vital points and likewise cleaving his broad, shining chest, sank into the earth like water that meets no obstruction—burning away the king’s vast fame. Its course was nowhere checked.

Verse 51

नासाक्षिकर्णास्यविनि:सृतेन प्रस्यन्दता च व्रणसम्भवेन । संसिक्तगात्रो रुधिरेण सो5भूत्‌ क्रौज्चो यथा स्कन्दहतो महाद्रि:

Sañjaya said: His whole body became drenched in blood—blood issuing from his nose, eyes, ears, and mouth, and blood streaming from the wounds. He looked like the great mountain Krauñca, soaked by reddish torrents, when it was struck down by Skanda. The image underscores the brutal cost of war: even the mighty are reduced to helpless suffering, and violence leaves no room for dignity or restraint.

Verse 52

प्रसार्य बाहू च रथाद्‌ गतो गां संछिजन्नवर्मा कुरुनन्दनेन | महेन्द्रवाहप्रतिमो महात्मा वज्राहतं शुद्रमिवाचलस्य

Sañjaya said: Spreading out his arms, King Śalya fell from his chariot onto the earth, his armor torn and shattered by Bhīmasena, O scion of the Kurus. That great-souled warrior, huge like Indra’s mount Airāvata, collapsed like a mountain-peak struck by the thunderbolt—an image of how, in war, even the mighty are brought down when their protection and pride are broken.

Verse 53

बाहू प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट्‌ । ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इवोच्छित:,मद्रराज शल्य धर्मराज युधिष्ठिरके सामने ही अपनी दोनों भुजाओंको फैलाकर ऊँचे इन्द्रध्वजके समान धराशायी हो गये

Sañjaya nói: Đối diện Dharmarāja Yudhiṣṭhira, vua xứ Madra dang rộng cả hai cánh tay; rồi ngã xuống đất như một lá cờ Indra cao vút bỗng sụp đổ.

Verse 54

स तथा भिन्नसर्वाज्रो रुधिरेण समुक्षित: । प्रत्युदूगत इव प्रेम्णा भूम्या स नरपुज्भव:

Sañjaya nói: Thế là bậc tráng sĩ ấy—thân thể vỡ nát, đẫm máu—khi ngã xuống đất, dường như chính mặt đất vì thương mến mà vươn lên đón lấy ông.

Verse 55

प्रियया कान्तया कान्त: पतमान इवोरसि । उनके सारे अंग विदीर्ण हो गये थे तथा वे खूनसे नहा उठे थे। जैसे प्रियतमा कामिनी अपने वक्ष:स्थलपर गिरनेकी इच्छावाले प्रियतमका प्रेमपूर्वक स्वागत करती है, उसी प्रकार पृथ्वीने अपने ऊपर गिरते हुए नरश्रेष्ठ शल्यको मानो प्रेमपूर्वक आगे बढ़कर अपनाया था ।।

Sañjaya nói: Như người thiếu phụ yêu dấu đón người tình vào ngực mình, mặt đất dường như cũng dang lòng đón Śalya khi ông ngã xuống. Bậc chúa tể hùng mạnh, đã lâu hưởng thụ cõi đất như người vợ hiền yêu quý, nay trở về trong vòng tay của nàng.

Verse 56

धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतो धर्मसूनुना

Sañjaya nói: Trong cuộc chiến hợp với dharma, ông bị giết bởi người con của Dharma.

Verse 57

शकक्‍्त्या विभिन्नह्नदयं विप्रविद्धायुधध्वजम्‌

Sañjaya nói: Bằng ngọn lao, tim ông bị bổ toạc; vũ khí và chiến kỳ của ông cũng bị đánh gãy, đổ sụp.

Verse 58

ततो युधिष्ठिरश्नापमादायेन्द्रधनुष्प्रभम्‌

Sañjaya nói: Bấy giờ Yudhiṣṭhira cầm lên một cây cung rực sáng như cầu vồng của Indra—dấu hiệu cho thấy quyết tâm của ngài hành xử với trách nhiệm vương giả giữa những sức ép của chiến tranh.

Verse 59

व्यधमद्‌ द्विषत: संख्ये खगराडिव पन्नगान्‌ | देहान्‌ सुनिशितैर्भल्लै रिपूर्णां नाशयन्‌ क्षणात्‌

Sañjaya nói: Giữa trận tiền, ngài đánh gục những chiến binh thù địch như Garuḍa—vua loài chim—quật ngã rắn độc. Với những mũi tên sắc như dao, ngài hủy diệt thân xác kẻ thù trong khoảnh khắc—hình ảnh của đà tàn khốc của chiến tranh, nơi sức mạnh được đo bằng sự gây thương tổn nhanh và quyết liệt chứ không bởi lòng trắc ẩn.

Verse 60

तदनन्तर युधिष्छिरने इन्द्रधनुषके समान कान्तिमान्‌ दूसरा धनुष लेकर सर्पोका संहार करनेवाले गरुड़की भाँति युद्धस्थलमें तीखे भल्लोंद्वारा शत्रुओंके शरीरोंका नाश करते हुए क्षणभरमें उन सबका विध्वंस कर दिया ।।

Sañjaya nói: Sau đó Yudhiṣṭhira lại cầm một cây cung khác rực rỡ như cầu vồng, tiến trên chiến địa như Garuḍa diệt rắn. Với những mũi tên đầu rộng sắc bén, ngài đánh gục thân xác kẻ thù và chỉ trong khoảnh khắc đã khiến tất cả chúng tan tác. Rồi quân của ngài, bị những trận mưa tên của Pārtha (Arjuna) phủ kín, mắt khép hờ, đau đớn và suy kiệt, hoảng loạn chen lấn, giẫm đạp lên nhau.

Verse 61

ततः: शल्ये निपतिते मद्रराजानुजो युवा

Sañjaya nói: Rồi khi Śalya đã ngã xuống, người em trai trẻ của vua xứ Madra (Śalya) bước ra—báo hiệu một khúc ngoặt nữa trong chuỗi kế tiếp nghiệt ngã của chiến trận, nơi huyết thống và bổn phận thúc chiến binh thế chỗ kẻ đã chết.

Verse 62

विव्याध च नरश्रेष्ठो नाराचैर्बहुभिस्त्वरन्‌

Sañjaya nói: Rồi người anh hùng bậc nhất ấy, với quyết tâm mau lẹ, bắn xuyên đối thủ bằng vô số mũi tên nārāca—hình ảnh của đà chiến tranh không ngừng, nơi tài nghệ và sự khẩn cấp thúc cuộc giao tranh lao về phía trước.

Verse 63

त॑ विव्याधाशुगै: षड्भिर्धर्मराजस्त्वरन्निव

Sanjaya nói: Rồi Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), như thể đang vội vã khẩn cấp, đã dùng sáu mũi tên nhanh như chớp xuyên thấu bọn họ—một hành động sức mạnh có kỷ luật giữa cơn giằng xé đạo lý của chiến tranh.

Verse 64

कार्मुकं चास्य चिच्छेद क्षुराभ्यां ध्वजमेव च । तब धर्मराजने उसे शीघ्रतापूर्वक छः: बाणोंसे बींध डाला तथा दो क्षुरोंसे उसके धनुष और ध्वजको काट दिया ।। ततो<स्य दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च

Sanjaya nói: Với hai mũi tên sắc như dao cạo, Yudhiṣṭhira nhanh chóng chém đứt cung của đối thủ, lại hạ luôn cả lá cờ. Rồi bằng một mũi tên rực sáng, ghim chắc và bén ngọt, chàng tiếp tục dồn ép—bộc lộ ý chí kỷ luật của một bậc vương giả: không mang ác tâm, nhưng cũng không do dự trước đòi hỏi của chiến trận.

Verse 65

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच्छिर: । तत्पश्चात्‌ एक चमकीले, सुदृढ़ और तीखे भल्लसे सामने खड़े हुए उस राजकुमारके मस्तकको काट गिराया ।। ६४ $ ।। सकुण्डलं तद्‌ ददृशे पतमानं शिरो रथात्‌

Sanjaya nói: Rồi ông thấy cái đầu ấy—vẫn còn đeo hoa tai—rơi xuống khỏi chiến xa. Câu này nhấn mạnh sự chung cuộc lạnh lùng của bạo lực nơi chiến địa: ngay cả phù hiệu vương giả và đồ trang sức riêng tư cũng không thể che chở trước hệ quả của chiến tranh.

Verse 66

तस्यापकृत्तशीर्ष तु शरीरं पतितं रथात्‌

Sanjaya nói: Thân xác hắn—đầu đã bị chém lìa—rơi khỏi chiến xa. Câu này lạnh lùng nhấn mạnh hậu quả không thể đảo ngược của bạo lực trong chiến tranh.

Verse 67

विचित्रकवचे तस्मिन्‌ हते मद्रनूपानुजे

Sanjaya nói: Khi chiến binh mặc giáp trụ kỳ diệu ấy—người em của vua xứ Madra—bị giết, cục diện trận chiến đổi chiều theo sự ngã xuống của một đồng minh Kaurava nổi bật; cho thấy rằng trong chiến tranh, dù được che chở và lẫy lừng đến đâu cũng không thể tránh khỏi hệ quả của số mệnh và nghiệp duyên đã gieo.

Verse 68

शल्यानुजं हतं दृष्टवा तावकास्त्यक्तजीविता:

Sañjaya nói: Thấy em trai của Śalya bị giết, các dũng sĩ Kaurava như mất cả ý chí sống—bị nỗi bi thương đánh gục, và niềm hy vọng sụp đổ giữa cảnh tàn sát của chiến tranh.

Verse 69

तांस्तथा भज्यमानांस्तु कौरवान्‌ भरतर्षभ

Sañjaya nói: “Hỡi bậc tráng kiện nhất trong dòng Bharata, quân Kaurava—khi bị nghiền nát và tan vỡ như thế trên chiến địa…”

Verse 70

तमायान्तं महेष्वासं दुष्प्रसहूं दुरासदम्‌

Sañjaya nói: “Thấy người ấy tiến đến—một cung thủ cầm đại cung, khó bề khuất phục và không thể dễ dàng xông vào công kích—(chỉ riêng dáng tiến quân của ông cũng khiến người ta rợn sợ).”

Verse 71

तौ समेतौ महात्मानौ वा्ष्णेयौ वरवाजिनौ

Sañjaya nói: Hai dũng sĩ Vārṣṇeya đại hồn, cưỡi những tuấn mã thượng hạng, đã hội diện—một cảnh tượng oai phong cao quý tụ lại giữa sức nặng đạo lý của cuộc chiến.

Verse 72

इषुभिर्विमलाभासैश्छादयन्तौ परस्परम्‌

Sañjaya nói: Hai chiến binh trút lên nhau mưa tên rực sáng, tinh khiết không tì vết, dày đặc đến mức như che khuất lẫn nhau. Câu kệ nhấn mạnh tính đối đáp không ngơi của chiến trận: tài nghệ và ý chí hiện ra như một cuộc tranh hùng liên tục, chứ không phải đòn đánh một chiều.

Verse 73

चापमार्गबलोदधूतान्‌ मार्गणान्‌ वृष्णिसिंहयो:

Sañjaya nói: Những mũi tên, được sức mạnh của cây cung thúc đẩy và thả theo đúng đường bay, lao vun vút về phía các dũng sĩ Vṛṣṇi như sư tử—một hình ảnh của đà chiến trận không ngừng, nơi kỹ nghệ và uy lực đẩy vũ khí tới những người hộ vệ tiền phong của phe mình.

Verse 74

सात्यकिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्षास्य त्रिभि: शरै:

Sañjaya nói: Sau khi bắn xuyên Sātyaki bằng mười mũi tên, hắn còn đánh trúng ngựa của chàng bằng ba phát—nhằm làm tê liệt khả năng cơ động của chiến binh và ép lấy lợi thế theo phép tính tàn khốc của chiến trường.

Verse 75

चापमेकेन चिच्छेद हार्दिक्यो नतपर्वणा । कृतवर्माने दस बाणोंसे सात्यकिको तथा तीनसे उनके घोड़ोंको घायल करके झुकी हुई गाँठवाले एक बाणसे उनके धनुषको भी काट दिया || ७४ ई || तन्निकृत्तं धनुः श्रेष्ठमपास्य शिनिपुज्गभव:

Sañjaya nói: Chỉ bằng một mũi tên có các đốt cong, Hārdikya (Kṛtavarmā) đã chém đứt cây cung của Sātyaki. Rồi hắn bắn Sātyaki mười mũi, lại làm ngựa của chàng bị thương bằng ba phát; và một lần nữa, bằng một mũi tên nhắm chuẩn, hắn lại chặt đứt cung của Sātyaki. Khi cây cung tuyệt hảo ấy đã bị cắt lìa, Sātyaki—bậc kiệt xuất của dòng Śini—ném bỏ nó và chuẩn bị tiếp chiến, cho thấy trong cơn lốc trận mạc này, chính kỹ nghệ và ý chí bền gan, chứ không chỉ cơn giận, mới thúc đẩy từng đợt giao tranh.

Verse 76

तदादाय धनु: श्रेष्ठ वरिष्ठ: सर्वधन्विनाम्‌

Sañjaya nói: Cầm lấy cây cung tối thượng ấy—đệ nhất trong mọi vũ khí của cung thủ—bậc đứng đầu các tay cung chuẩn bị hành động, báo hiệu quyết tâm dứt khoát và trách nhiệm võ nghiệp mà dharma nghiệt ngã của chiến tranh đòi hỏi.

Verse 77

ततो रथं युगेषां च च्छित्त्वा भल्लै: सुसंयतै:

Rồi, bằng những mũi bhalla nhắm chuẩn, chàng chém đổ chiến xa và cả ách cùng các bộ phận gắn kèm, khiến đối phương mất khả năng cơ động giữa trận tiền—một hành động chuyển cuộc đấu từ phô diễn võ nghệ sang đạo lý khắc nghiệt của chiến tranh, nơi việc làm tê liệt phương tiện tác chiến của địch trở thành then chốt quyết định.

Verse 78

ततस्तं विरथं दृष्टवा कृप: शारद्वत: प्रभो

Sañjaya nói: Bấy giờ, thấy người ấy đã mất chiến xa, Kṛpa—con của Śāradvata—(hướng về đức vua) cất lời, trong khi những khúc quanh nghiệt ngã của chiến trận phơi bày cả sự mong manh của kẻ chinh chiến lẫn bổn phận không thể thoái thác của chiến tranh.

Verse 79

अपोवाह तत): क्षिप्रं रथमारोप्य वीर्यवान्‌ | प्रभो! कृतवर्माको रथहीन हुआ देख शरद्वानके पराक्रमी पुत्र कृपाचार्य उसे शीघ्र ही अपने रथपर बिठाकर वहाँसे दूर हटा ले गये || ७८ $ ।।

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, khi chúa tể xứ Madra đã bị giết và Kṛtavarman bị bỏ lại không còn chiến xa, dũng tướng Kṛpa liền nhanh chóng nhấc ông lên xe của mình và đưa ông rút khỏi nơi ấy.”

Verse 80

तत्‌ परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते

Sañjaya nói: Nhưng phe bên kia không thể nhìn rõ điều gì đang xảy ra, vì đoàn quân bị bao phủ trong một đám bụi mù. Trong màn sương đạo lý của chiến tranh—nơi hỗn loạn và tầm nhìn bị che khuất—sự phán đoán đúng đắn trở nên khó khăn, và hành động thường bị hoàn cảnh xô đẩy hơn là do minh triết dẫn đường.

Verse 81

ततो मुहूर्तात्‌ तेडपश्यन्‌ रजो भीम॑ समुत्थितम्‌

Rồi, sau một lát, họ thấy một đám bụi ghê rợn bốc lên—một điềm dữ trên chiến địa, báo hiệu sự áp sát hay chuyển động của những lực lượng lớn, khiến gánh nặng đạo lý của cuộc tàn sát đang diễn ra càng thêm nặng nề.

Verse 82

ततो दुर्योधनो दृष्टवा भग्नं स्वबलमन्तिकात्‌

Sañjaya nói: Bấy giờ Duryodhana, nhìn từ gần thấy quân mình đã tan vỡ, bị sự thật trần trụi của thất bại giáng xuống. Khoảnh khắc ấy cho thấy kiêu mạn và sự cậy vào sức mạnh thuần túy sụp đổ ra sao khi tham vọng do adharma dẫn dắt phải đối diện với hệ quả của chiến tranh.

Verse 83

पाण्डवान्‌ सरथान्‌ दृष्टवा धृष्टद्ुम्नं च पार्षतम्‌

Sañjaya nói: Thấy các Pāṇḍava trên chiến xa của họ, lại thấy cả Dhṛṣṭadyumna, con của Pārṣata (Drupada), cảnh tượng lập tức chuyển sang sức ép đạo lý tức thời của chiến tranh—nhận diện những thủ lĩnh đối địch và sự sẵn sàng giao chiến của họ, nơi bổn phận và mưu lược va chạm giữa bạo lực không thể tránh.

Verse 84

त॑ परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवागतम्‌

Sañjaya nói: Những chiến binh đối phương không dám áp sát ông, như thể Tử Thần đích thân hiện đến trước mặt họ. Khoảnh khắc ấy cho thấy trong cơn cuồng nộ của chiến trận, một dũng sĩ ghê gớm có thể hóa thân thành hệ quả không thể tránh, làm lung lay ý chí cả những người từng trải.

Verse 85

ततो युधिष्िरो राजा त्वरमाणो महारथ:,तब महारथी राजा युधिष्ठिरने बड़ी उतावलीके साथ चार बाण मारकर कृतवमकि चारों घोड़ोंका संहार कर डाला तथा छ: तेज धारवाले भल्लोंसे कृपाचार्यको भी घायल कर दिया

Sañjaya nói: Rồi vua Yudhiṣṭhira, bậc đại xa chiến, với quyết tâm gấp gáp, bắn bốn mũi tên hạ bốn con ngựa của Kṛtavarmā. Và bằng sáu mũi bhalla sắc như dao, ngài cũng làm thầy lão thành Kṛpa bị thương. Giữa sức ép chiến trường, ngay cả vị vua công chính cũng bị thúc đẩy đến bạo lực mau lẹ, dứt khoát—nhưng câu chuyện vẫn phơi bày căng thẳng đạo lý khi bậc trưởng thượng và bậc thầy trở thành mục tiêu vì lẽ tất yếu của chiến tranh.

Verse 86

चतुर्भिनिजघानाश्चान्‌ पत्रिभि: कृतवर्मण: । विव्याध गौतमं चापि षड्भिर्भल्लै: सुतेजनै:

Sañjaya nói: Vua Yudhiṣṭhira bắn bốn mũi tên hạ bốn con ngựa của Kṛtavarman; và với sáu mũi bhalla sắc bén, ngài cũng đâm trúng Gautama (Kṛpa), khiến ông bị thương. Cảnh ấy nhấn mạnh đạo lý nghiệt ngã của sự tất yếu nơi chiến địa: ngay cả một vị vua điềm tĩnh cũng bị buộc phải ra tay dứt khoát để chặn một đối thủ đáng sợ.

Verse 87

अश्वत्थामा ततो राज्ञा हताश्वं विरथीकृतम्‌ तमपोवाह हार्दिक्यं स्वरथेन युधिष्ठिरात्‌

Sañjaya nói: Sau đó Aśvatthāmā dùng chính chiến xa của mình kéo Hārdikya (Kṛtavarmā) rời khỏi vua Yudhiṣṭhira—vì Hārdikya đã bị giết ngựa nên trở thành kẻ mất xe. Giữa sức ép chiến tranh, hành động ấy cho thấy bổn phận tức thời của đồng đội: giữ mạng cho đồng minh và đưa người ấy về nơi an toàn khi đang trơ trọi, dễ bị tổn thương.

Verse 88

ततः शारद्वत: षडडश्नि: प्रत्यविद्धयद्‌ युधिष्ठिरम्‌ । विव्याध चाश्वान्निशितैस्तस्याष्टाभि: शिलीमुखै:

Bấy giờ Śāradvata (Kṛpa) bắn trúng vua Yudhiṣṭhira bằng sáu mũi tên. Với tám mũi tên sắc nhọn như thân sậy, ông còn đâm xuyên cả những con ngựa của Yudhiṣṭhira—trong đạo lý chiến trận khắc nghiệt, đó không chỉ là nhắm vào chiến binh mà còn nhằm tước đi cơ động và quyền chỉ huy giữa chiến trường.

Verse 89

एवमेतन्महाराज युद्धशेषमवर्तत । तव दुर्मन्त्रिते राजन्‌ सह पुत्रस्य भारत,महाराज! भरतवंशी नरेश! इस प्रकार पुत्रसहित आपकी कुमन्त्रणासे इस युद्धका अन्त हुआ

Sañjaya thưa: “Đúng như vậy, tâu đại vương: phần còn lại và kết cục sau cùng của cuộc chiến đã diễn ra như thế. Tâu bệ hạ, hậu duệ Bharata, chiến tranh này đã chấm dứt bởi mưu tính sai lầm của người—cùng với con trai của người.”

Verse 90

तस्मिन्‌ महेष्वासवरे विशस्ते संग्राममध्ये कुरुपुड्रवेन । पार्था: समेता: परमप्रहृष्टा: शड्खान्‌ प्रदध्मुर्ठतमीक्ष्य शल्यम्‌

Sañjaya thưa: Khi Śalya, bậc đại cung thủ hàng đầu, bị người anh hùng trụ cột của dòng Kuru hạ sát giữa chiến địa, các Pārtha tụ hội, lòng hân hoan tột bậc; thấy Śalya ngã xuống, họ liền thổi vang những tù và ốc.

Verse 91

युधिष्ठिरं च प्रशशंसुराजौ पुरा कृते वृत्रवधे यथेन्द्रम्‌ । चक्रुश्न नानाविधवाद्यशब्दान्‌ निनादयन्तो वसुधां समेता:

Sañjaya thưa: Như thuở xưa chư thiên ca tụng Indra sau khi giết Vṛtra, thì trên chiến địa, toàn thể các Pāṇḍava cũng hết lời tán dương Yudhiṣṭhira; họ tụ lại một nơi, làm đất trời vang dội khi dấy lên âm thanh của muôn loại nhạc khí chiến trận.

Verse 563

सम्यग्घुत इव स्विष्ट: प्रशान्तो 5ग्निरिवा ध्वरे । उस धर्मानुकूल युद्धमें धर्मात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिरके द्वारा मारे गये राजा शल्य यज्ञमें विधिपूर्वक घीकी आहुति पाकर शान्त होनेवाली “स्विष्टकृत्‌” अग्निके समान सर्वथा शान्त हो गये

Sañjaya thưa: Trong cuộc chiến được tiến hành đúng theo dharma ấy, vua Śalya—bị Yudhiṣṭhira, người con của Dharma, bậc chính trực, hạ sát—đã trở nên lặng yên hoàn toàn, như ngọn lửa tế lễ gọi là Sviṣṭakṛt được làm dịu khi bơ sữa (ghee) được dâng đúng nghi thức.

Verse 573

संशान्तमपि मद्रेशं लक्ष्मीनैंव विमुड्चति । शक्तिने राजा शल्यके वक्षःस्थलको विदीर्ण कर डाला था

Sañjaya nói: Dẫu chúa tể xứ Madra đã bị dập tắt vĩnh viễn—mạng sống đã đoạn—thì Lakṣmī, ánh huy hoàng của vương quyền, vẫn không rời bỏ ông. Phẩm giá của một vua chiến binh có thể còn hiển lộ ngay cả trong cái chết.

Verse 603

क्षरन्तो रुधिरं देहैविपन्नायुधजीविता: । युधिष्ठिरके बाणसमूहोंसे आच्छादित हुए आपके सैनिकोंने आँखें मीच लीं और आपसमें ही एक-दूसरेको घायल करके वे अत्यन्त पीड़ित हो गये। उस समय शरीरोंसे रक्तकी धारा बहाते हुए वे अपने अस्त्र-शस्त्र और जीवनसे भी हाथ धो बैठे

Sañjaya nói: Bị những loạt tên của Yudhiṣṭhira phủ kín, quân lính của ngài nhắm mắt vì kinh hãi và rối loạn. Trong cảnh xô đẩy nơi chiến địa, họ lại làm bị thương chính nhau và chịu đau đớn khôn cùng. Máu tuôn từ thân thể; họ mất cả vũ khí lẫn ý chí sống còn.

Verse 616

भ्रातुस्तुल्यो गुणै: सर्वे रथी पाण्डवम भ्ययात्‌ । तदनन्तर

Sañjaya nói: Sau khi Śalya, vua xứ Madra, bị giết, em trai ông—còn trẻ nhưng giống anh ở mọi đức hạnh—đã lên chiến xa và xông tới Pāṇḍava Yudhiṣṭhira, con của Pāṇḍu.

Verse 623

हतस्यापचितिं भ्रातुश्निकीर्षय्युद्धदुर्मद: । मारे गये भाईका प्रतिशोध लेनेकी इच्छासे वह रणदुर्मद नरश्रेष्ठ वीर बड़ी उतावलीके साथ उन्हें बहुत-से नाराचोंद्वारा घायल करने लगा

Sañjaya nói: Bị cơn cuồng nộ của chiến trận nung đốt và quyết báo thù cho người anh đã chết, vị anh hùng bậc nhất ấy vội vã bắn ra vô số mũi tên nārāca, làm họ bị thương liên tiếp.

Verse 656

पुण्यक्षयमनुप्राप्य पतन्‌ स्वर्गादिव च्युतः । पुण्य समाप्त होनेपर स्वर्गसे भ्रष्ट हो नीचे गिरनेवाले जीवकी भाँति उसका वह कुण्डलसहित मस्तक रथसे भूतलपर गिरता देखा गया

Sañjaya nói: Như một sinh linh khi phước đức đã cạn thì bị quăng khỏi trời mà rơi xuống, cái đầu của ông—vẫn còn đeo khuyên tai—đã được thấy rơi từ chiến xa xuống mặt đất.

Verse 663

रुधिरेणावसिक्ताडुं दृष्टवा सैन्यमभज्यत । फिर खूनसे लथपथ हुआ उसका शरीर भी, जिसका सिर काट लिया गया था, रथसे नीचे गिर पड़ा। उसे देखकर आपकी सेनामें भगदड़ मच गयी

Sañjaya said: Seeing that body, its limbs drenched in blood, the army broke ranks and fell into panic—an ominous sign of collapsing morale amid the brutal ethics of war, where even the sight of a fallen warrior can shatter collective resolve.

Verse 673

हाहाकार प्रकुर्वाणा: कुरवो<भिप्रदुद्रुवु: । मद्रनरेशका वह छोटा भाई विचित्र कवचसे सुशोभित था, उसके मारे जानेपर समस्त कौरव हाहाकार करते हुए भाग चले

Sañjaya said: The Kauravas, raising a loud cry of lamentation, fled in panic. With the fall of the Madra king’s younger brother—resplendent in wondrous armor—their morale broke, revealing how the death of a prominent warrior can unravel an army’s resolve amid the ethical chaos of war.

Verse 683

वित्रेसु: पाण्डवभयादू रजोध्यस्तास्तदा भूृशम्‌ । शल्यके भाईको मारा गया देख धूलिधूसरित हुए आपके सारे सैनिक पाण्डुपुत्रके भयसे जीवनकी आशा छोड़कर अत्यन्त त्रस्त हो गये

Sañjaya said: Stricken with fear of the Pāṇḍavas, the troops were then utterly shaken; covered in dust, they lost hope of life and fell into extreme panic as the battle’s tide turned against them.

Verse 696

शिनेर्नप्ता किरन्‌ बाणैरभ्यवर्तत सात्यकि: । भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार भागते हुए उन कौरव-योद्धाओंपर बाणोंकी वर्षा करते हुए शिनिपौत्र सात्यकि उनका पीछा करने लगे

Sanjaya said: O best of the Bharatas, Sātyaki—the grandson of Śini—advanced, scattering a shower of arrows. As the Kaurava warriors fled, he pursued them relentlessly, raining shafts upon them, pressing the rout without letting fear or disorder turn him from his martial duty.

Verse 703

हार्दिक्यस्त्वरितो राजन प्रत्यगृह्नादभीतवत्‌ | राजन! दुःसह एवं दुर्जय महाधनुर्धर सात्यकिको आक्रमण करते देख कृतवर्माने शीघ्रतापूर्वक एक निर्भय वीरकी भाँति उन्हें रोका

Sañjaya said: O King, Hārdikya (Kṛtavarmā), acting swiftly, checked the oncoming assault without fear. Seeing Sātyaki—formidable, hard to withstand, and difficult to conquer, a great wielder of the bow—advance to attack, Kṛtavarmā restrained him like a brave warrior, steady in the face of danger.

Verse 713

हार्दिक्य: सात्यकिश्रैव सिंहाविव बलोत्कटौ । श्रेष्ठ घोड़ोंवाले वे महामनस्वी वृष्णिवंशी वीर सात्यकि और कृतवर्मा दो बलोन्मत्त सिंहोंके समान एक-दूसरेसे भिड़ गये

Sañjaya nói: Hārdikya (Kṛtavarmā) và Sātyaki—cả hai dữ dội như sư tử—hai dũng sĩ cao tâm của dòng Vṛṣṇi, cưỡi những chiến mã thượng hạng, lao thẳng vào nhau và giáp chiến trực diện.

Verse 723

अर्चिर्भिरिव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ । सूर्यके समान तेजस्वी वे दोनों वीर दिनकरकी किरणोंके सदृश निर्मल कान्तिवाले बाणोंद्वारा एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे

Sañjaya nói: Như những tia rực cháy của mặt trời, hai dũng sĩ ấy—chói lọi ngang với Đấng Tạo Ngày—bắt đầu che phủ lẫn nhau bằng mưa tên, những mũi tên sáng trong như chính ánh dương.

Verse 736

आकाशगानपश्याम पतड्जनिव शीघ्रगान्‌ । वृष्णिवंशके उन दोनों सिंहोंके धनुषद्वारा बलपूर्वक चलाये हुए शीघ्रगामी बाणोंको हमने टिड्डीदलोंके समान आकाशमें व्याप्त हुआ देखा था

Sañjaya nói: Chúng ta đã thấy trên trời những mũi tên bay vun vút—được phóng mạnh từ cung của hai dũng sĩ dòng Vṛṣṇi, dữ dội như sư tử—lan khắp không trung như bầy châu chấu.

Verse 753

अन्यदादत्त वेगेन वेगवत्तरमायुधम्‌ | उस कटे हुए श्रेष्ठ धनुषको फेंककर शिनिप्रवर सात्यकिने उससे भी अत्यन्त वेगशाली दूसरा धनुष शीघ्रतापूर्वक हाथमें ले लिया

Sañjaya nói: Vứt bỏ cây cung thượng hạng đã bị chém đứt, Sātyaki—bậc nhất của dòng Śini—lập tức cầm lấy một cây cung khác, còn mạnh và nhanh hơn nữa.

Verse 766

हार्दिक्यं दशभिर्बाणै: प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे । उस श्रेष्ठ धनुषको लेकर सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें अग्रगण्य सात्यकिने कृतवर्माकी छातीमें दस बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

Sañjaya nói: Sātyaki, bậc nhất trong hàng cung thủ, cầm cây cung thượng hạng và bắn mười mũi tên vào vùng ngực của Hārdikya (Kṛtavarmā), gây nên vết thương sâu.

Verse 776

अश्वांस्तस्थावधीत्‌ तूर्णमुभौ च पार्ष्णिसारथी । तत्पश्चात्‌ सुसंयत भल्लोंके प्रहारसे उसके रथ, जूए और ईषादण्ड (हरसे)-को काटकर शीघ्र ही घोड़ों तथा दोनों पारशश्वरक्षकोंको भी मार डाला

Sanjaya thưa: Đứng vững như núi, chàng lập tức đánh hạ bầy ngựa, lại giết luôn hai kẻ hầu đứng ở phía sau chiến xa. Rồi sau đó, bằng những mũi tên sắc như lưỡi dao, nhắm chuẩn và bắn dồn dập, chàng chém đứt chiến xa của đối phương, cả ách và cán xe; và không chậm trễ, chàng lại giết nốt bầy ngựa cùng hai người đánh xe phía sau.

Verse 796

दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत्‌ पराड्मुखम्‌ । राजन्‌! जब मद्रराज मारे गये और कृतवर्मा भी रथहीन हो गया, तब दुर्योधनकी सारी सेना पुनः युद्धसे मुँह मोड़कर भागने लगी

Sanjaya thưa: Tâu Đại vương, toàn quân của Duryodhana lại một lần nữa quay mặt khỏi chiến trận. Khi vua xứ Madra đã bị giết, và Kṛtavarmā cũng bị mất chiến xa, binh sĩ của Duryodhana rã rời nhuệ khí, ngoảnh mặt khỏi cuộc chiến và bắt đầu tháo chạy.

Verse 806

बल॑ तु हतभूयिष्ठं तत्‌ तदा55सीत्‌ पराड्म्मुखम्‌ । परंतु वहाँ सब ओर धूल छा रही थी, इसलिये शत्रुओंको इस बातका पता न चला। अधिकांश योद्धाओंके मारे जानेसे उस समय वह सारी सेना युद्धसे विमुख हो गयी थी

Sanjaya thưa: Khi ấy, đạo quân kia—vốn đã bị tiêu diệt phần lớn lực lượng—đã quay lưng khỏi chiến trận. Nhưng vì bụi mù bốc lên khắp nơi, quân địch không thể nhận rõ điều ấy. Với đa số chiến sĩ đã ngã xuống, toàn quân lúc bấy giờ nản chí và rút khỏi cuộc giao tranh.

Verse 813

विविधै: शोणितस्रावै: प्रशान्तं पुरुषर्षभ । पुरुषप्रवर! तदनन्तर दो ही घड़ीमें उन सबने देखा कि धरतीकी जो धूल ऊपर उड़ रही थी, वह नाना प्रकारके रक्तका स्रोत बहनेसे शान्त हो गयी है

Sanjaya thưa: Hỡi bậc trượng phu kiệt xuất, hỡi người đứng đầu trong loài người! Chẳng bao lâu sau đó—chỉ trong khoảng hai ghaṭī—tất cả đều thấy lớp bụi bay lên khỏi mặt đất đã lắng xuống, vì những dòng máu tuôn chảy thành muôn ngả.

Verse 826

जवेनापतत: पार्थनिक: सर्वानवारयत्‌ | उस समय दुर्योधनने यह देखकर कि मेरी सेना मेरे पाससे भाग गयी है, वेगसे आक्रमण करनेवाले समस्त पाण्डवयोद्धाओंको अकेले ही रोका

Sanjaya thưa: Với tốc lực dữ dội, chiến sĩ của dòng Pārtha đã chặn đứng tất cả bọn họ. Khi ấy, Duryodhana thấy quân ta đã bỏ chạy khỏi bên mình, liền một thân một mình cản lại toàn bộ các dũng sĩ Pāṇḍava đang xông tới như vũ bão.

Verse 833

आनर्त च दुराधर्ष शितैर्बाणैरवारयत्‌ । रथसहित पाण्डवोंको, ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नको तथा दुर्जय वीर आनर्तनरेशको सामने देखकर उसने तीखे बाणोंद्वारा उन सबको आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sañjaya nói: Thấy vị vua xứ Ānarta hùng cường, khó bề khuất phục—cùng với các Pāṇḍava trên chiến xa và Dhṛṣṭadyumna, con trai của Drupada—hắn liền dùng những mũi tên sắc bén chặn đứng bước tiến của họ. Nhờ sức mạnh của những mũi tên nhọn ấy, hắn giữ tất cả lại, không cho xông lên, phô bày kỷ luật nghiệt ngã của chiến trường, nơi dũng lực phải kìm hãm dũng lực.

Verse 843

अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यो5पि न्यवर्तत । जैसे मरणधर्मा मनुष्य पास आयी हुई अपनी मौतको नहीं टाल सकते

Sañjaya nói: Rồi Hārdikya (Kṛtavarmā) lên một chiến xa khác và lại quay trở về. Như người phàm mang số mệnh phải chết không thể tránh được cái chết đã kề bên, quân sĩ phe đối địch cũng không thể vượt qua Duryodhana để tiến lên phía trước. Ngay lúc ấy, Kṛtavarmā cũng đã lên chiếc chiến xa thứ hai và trở lại đúng nơi đó một lần nữa.

Verse 5536

सर्वैरज्जै: समाश्शलिष्य प्रसुप्त इव चाभवत्‌ | प्रियतमा कान्ताकी भाँति इस वसुधाका चिरकालतक उपभोग करनेके पश्चात्‌ राजा शल्य मानो अपने सम्पूर्ण अंगोंस उसका आलिंगन करके सो गये थे

Sañjaya nói: Ôm lấy mặt đất bằng toàn thân, vua Śalya trở nên như kẻ đang ngủ. Như người ôm người vợ yêu dấu sau cuộc hoan hưởng dài lâu, hình ảnh ấy gợi rằng sau khi đã thụ hưởng và nắm giữ vương quyền trên cõi đất này suốt một thời gian dài, nhà vua nay nằm yên, như thể đã ôm trọn thế gian rồi buông vào giấc nghỉ.