Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Śalya-hatānantarāṇi: Madrarāja-padānugānāṃ praskandana and the Pandava counter-encirclement (शल्यहतानन्तराणि—मद्रराजपदानुगानां प्रस्कन्दनम्)

परस्पर बाणोंकी वर्षा करते हुए महामना मद्रराज तथा पाण्डववीर युधिष्ठिरके धनुषकी प्रत्यंचाका महान्‌ शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान जान पड़ता था ।।

sañjaya uvāca |

paraspara-bāṇānāṁ varṣāṁ kurvāṇau mahāmanā madrarājaś ca pāṇḍava-vīro yudhiṣṭhiraś ca dhanuṣaḥ praty-añcāyā mahān śabda indrasya vajrasya gaḍgaḍāhaṭa-samo babhūva ||

tau ceratur vyāghra-śiśu-prakāśau mahā-vaneṣv āmiṣa-gṛddhināv iva |

viṣāṇinau nāga-varāv ivobhau tatakṣatuḥ saṁyati jāta-darpau ||

Sañjaya nói: Khi bậc đại hùng—vua xứ Madra và dũng sĩ Pāṇḍava Yudhiṣṭhira—trút mưa tên lên nhau, tiếng dây cung vang dội của họ tựa tiếng sấm lôi chùy Indra. Lòng kiêu dũng bừng lên, cả hai xoay chuyển và xông đánh như đôi hổ con quần thảo trong rừng lớn vì cơn thèm mồi; và như hai voi chúa có ngà, họ liên tiếp giáng đòn lên nhau trên chiến địa.

तौthose two
तौ:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Dual
चेरतुःmoved/roamed/fought
चेरतुः:
Karta
TypeVerb
Rootचर्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Dual, Parasmaipada
व्याप्र-शिशु-प्रकाशौappearing like tiger-cubs
व्याप्र-शिशु-प्रकाशौ:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रकाश
FormMasculine, Nominative, Dual
महा-वनेषुin great forests
महा-वनेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमहा-वन
FormNeuter, Locative, Plural
आमिष-गृद्धिनाwith greed for flesh
आमिष-गृद्धिना:
Karana
TypeNoun
Rootआमिष-गृद्धि
FormFeminine, Instrumental, Singular
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
विषाणिनौhaving tusks/horns
विषाणिनौ:
Karta
TypeAdjective
Rootविषाणिन्
FormMasculine, Nominative, Dual
नाग-वरौtwo excellent elephants
नाग-वरौ:
Karta
TypeNoun
Rootनाग-वर
FormMasculine, Nominative, Dual
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
उभौboth
उभौ:
Karta
TypePronoun
Rootउभ
FormMasculine, Nominative, Dual
ततक्षतुःstruck/smitten (each other)
ततक्षतुः:
Karta
TypeVerb
Rootतक्ष्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Dual, Parasmaipada
संयतिin battle
संयति:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंयत्
FormFeminine, Locative, Singular
जात-दर्पौwith arisen pride
जात-दर्पौ:
Karta
TypeAdjective
Rootजात-दर्प
FormMasculine, Nominative, Dual

संजय उवाच

संजय (Sañjaya)
मद्रराज (King of Madra—Śalya)
युधिष्ठिर (Yudhiṣṭhira)
इन्द्र (Indra)
वज्र (Vajra—thunderbolt)
धनुष् (bow)
प्रत्यञ्चा (bowstring)
बाण (arrows)
महावन (great forest—simile setting)
व्याघ्रशिशु (tiger-cubs—simile)
नागवर (great elephants—simile)

Educational Q&A

The verse highlights how martial pride (darpa) intensifies conflict: even noble warriors can become driven by competitive fury, depicted through predatory and elephantine imagery. Ethically, it underscores the Mahābhārata’s recurring tension—kṣatriya duty in war versus the inner dangers of arrogance and bloodlust.

Sañjaya describes Śalya (king of Madra) and Yudhiṣṭhira exchanging dense volleys of arrows. The bowstring’s twang is compared to Indra’s thunderbolt, and their movements and impacts are likened to tiger-cubs fighting over prey and to two great tusked elephants battering each other in battle.