Sukta 3
Sukta 6.3
Bharadvāja Bārhaspatya
Agni (with Mitra-Varuṇa invoked as allied powers)
Trishtubh (probable; verify)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੱਚ) ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਕ ਨੂੰ “ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਤਭਾਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਮਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਮਕਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਤੁਤਿਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ-ਸਮਾਨ ਦਿਪਤੀ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
अग्ने स क्षेषदृतपा ऋतेजा उरु ज्योतिर्नशते देवयुष्टे । यं त्वं मित्रेण वरुणः सजोषा देव पासि त्यजसा मर्तमंहः ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ! ਤਪਾ—ਤ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ, ਹੇ ਦੇਵ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਜੇਤੂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਚਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ ਅੰਹਸ (ਸੰਕੋਚ) ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
ईजे यज्ञेभिः शशमे शमीभिॠधद्वारायाग्नये ददाश । एवा चन तं यशसामजुष्टिर्नांहो मर्तं नशते न प्रदृप्तिः ॥
ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਸ਼ਮੀ—ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ/ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਜੁਸ਼ਟੀ (ਅਸਵੀਕਾਰਤਾ) ਉਸ ਮਰਤ੍ਯ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ—ਨਾ ਅੰਹਸ (ਸੰਕੋਚ), ਨਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਿਪਤੀ (ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਉਤਾਵਲਾਪਨ)।
Mantra 3
सूरो न यस्य दृशतिररेपा भीमा यदेति शुचतस्त आ धीः । हेषस्वतः शुरुधो नायमक्तोः कुत्रा चिद्रण्वो वसतिर्वनेजाः ॥
ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਰਮਲ, ਅਰੇਪਾ (ਬੇਦਾਗ) ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਚਿ ਜਵਾਲਾ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਧੀ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ) ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ, ਉਹ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਵਨੇਜਾ—ਵਨ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ—ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰਣਵ (ਰਮਣੀਕ) ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
Mantra 4
तिग्मं चिदेम महि वर्पो अस्य भसदश्वो न यमसान आसा । विजेहमानः परशुर्न जिह्वां द्रविर्न द्रावयति दारु धक्षत् ॥
ਤੀਖਾ ਹੈ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹਮਲਾ; ਮਹਾਨ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ। ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਹੱਫਦਾ ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤਾਣ ਕੇ ਖਿੱਚਦਾ ਘੋੜਾ। ਚਲਦੇ ਪਰਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਜੀਭ ਨੂੰ ਲਪਲਪਾ ਕੇ, ਧਾਤ ਪਿਘਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਉਹ ਪਿਘਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਲੱਕੜ ਉਸ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Mantra 5
स इदस्तेव प्रति धादसिष्यञ्छिशीत तेजोऽयसो न धाराम् । चित्रध्रजतिररतिर्यो अक्तोर्वेर्न द्रुषद्वा रघुपत्मजंहाः ॥
ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੋਹੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਤੇਜਸਵੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਨਾਲ, ਅਥੱਕ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਤੇਜ਼-ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਫੁਰਤੀਲੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ।
Mantra 6
स ईं रेभो न प्रति वस्त उस्राः शोचिषा रारपीति मित्रमहाः । नक्तं य ईमरुषो यो दिवा नॄनमर्त्यो अरुषो यो दिवा नॄन् ॥
ਵਚਨ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਗਾਇਕ ਵਾਂਗ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਓੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਚਿਸ਼ (ਜਵਾਲਾ) ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ-ਸਰੂਪ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਰੁਸ਼ (ਰੁਦ੍ਰ-ਵਰਨ) ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਮਰ, ਅਰੁਸ਼, ਜੋ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 7
दिवो न यस्य विधतो नवीनोद्वृषा रुक्ष ओषधीषु नूनोत् । घृणा न यो ध्रजसा पत्मना यन्ना रोदसी वसुना दं सुपत्नी ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਤ-ਨਵੀਂਤਾ ਸੇਵਕ (ਵਿਧਾਤਾ) ਨੂੰ ਦਿਵ (ਆਕਾਸ਼) ਵਾਂਗ ਨਵਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ (ਅਗਨੀ) ਆਪਣਾ ਬਲ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਕਾਂਤੀ ਵਾਂਗ, ਧ੍ਰਜਸਾ (ਦਹਕਦੀ ਜਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਪਤ੍ਮਨ (ਵੇਗ) ਨਾਲ ਉਹ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਵਸੁ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨਾਲ ਉਹ ਦੋ ਰੋਦਸੀ (ਦਿਵ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਕੋਲ, ਸੁਪਤਨੀ—ਸੁਸੰਗਤ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਘਰ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 8
धायोभिर्वा यो युज्येभिरर्कैर्विद्युन्न दविद्योत्स्वेभिः शुष्मैः । शर्धो वा यो मरुतां ततक्ष ऋभुर्न त्वेषो रभसानो अद्यौत् ॥
ਧਾਯੋਭਿਃ (ਪੋਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਅਤੇ ਯੁਜ੍ਯੈ ਅਰਕੈ (ਯੁਕਤ ਸ্তুਤੀਆਂ) ਨਾਲ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਸ਼ਮੈ (ਪਰਾਕ੍ਰਮਾਂ) ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਰੁਤਾਂ ਸ਼ਰਧਃ (ਦਲ) ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਭੁ ਵਾਂਗ ਤ੍ਵੇਸ਼ਃ (ਤੀਖਾ) ਅਤੇ ਰਭਸਾਨਃ (ਵੇਗਵਾਨ) ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It teaches that Agni, aligned with ṛta (truth and cosmic order), leads the devotee to a broad, clear “light” and protects the person from distress and narrowing fear.
Mitra–Varuṇa represent moral and cosmic order; the hymn shows Agni working in harmony with them so protection is not just power, but power guided by truth and right law.
As a bright, sharp, fast-moving fire—active even in the night—who can flash like lightning and who carries prayers and offerings while guarding the worshipper.
Ask anything about Sukta 3 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.