Sukta 71
Sukta 6.71
Bharadvāja (Bārhaspatya)
Savitṛ (Savitar)
Triṣṭubh
ਛੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਰ-ਪਾਰ ਤੱਕ ਰਿਤ (ਕੌਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਦਾਤਾਰ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸਹੀ ਨੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ “ਇੱਛਿਤ” ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Mantras
Mantra 1
उदु ष्य देवः सविता हिरण्यया बाहू अयंस्त सवनाय सुक्रतुः । घृतेन पाणी अभि प्रुष्णुते मखो युवा सुदक्षो रजसो विधर्मणि ॥
ਉਦੁ ਸ਼੍ਯ ਦੇਵਃ ਸਵਿਤਾ—ਹਿਰਣ੍ਯ ਬਾਹੂਆਂ ਨਾਲ—ਸਵਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਕ੍ਰਤੁ। ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਭਿੱਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਖ ਵਿੱਚ ਯੁਵਾ, ਸੁਦਕ੍ਸ਼, ਰਜਸੋ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਰ੍ਮਣਿ—ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
देवस्य वयं सवितुः सवीमनि श्रेष्ठे स्याम वसुनश्च दावने । यो विश्वस्य द्विपदो यश्चतुष्पदो निवेशने प्रसवे चासि भूमनः ॥
ਦੇਵ ਸਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਿੱਚ—ਅਸੀਂ ਟਿਕੇ ਰਹੀਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋਈਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈਂ—ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ/ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈਂ।
Mantra 3
अदब्धेभिः सवितः पायुभिष्ट्वं शिवेभिरद्य परि पाहि नो गयम् । हिरण्यजिह्वः सुविताय नव्यसे रक्षा माकिर्नो अघशंस ईशत ॥
ਹੇ ਸਵਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਅਦੱਬ੍ਹ (ਅਵਿਫਲ) ਪਾਯੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ (ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ) ਰੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਗਯ (ਜੀਵ-ਬਲ/ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖ। ਹੇ ਹਿਰਣ੍ਯਜਿਹ੍ਵ (ਸੁਵਰਨ-ਜਿਹਵਾ ਵਾਲੇ), ਨਵੇਂ ਸੁਵਿਤ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਕਲਿਆਣ) ਲਈ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਕੋਈ ਅਘਸ਼ੰਸ (ਦੁਸ਼ਟ-ਇੱਛਕ/ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ) ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ।
Mantra 4
उदु ष्य देवः सविता दमूना हिरण्यपाणिः प्रतिदोषमस्थात् । अयोहनुर्यजतो मन्द्रजिह्व आ दाशुषे सुवति भूरि वामम् ॥
ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੇਵ ਸਵਿਤਾ—ਦਮੂਨਾ (ਘਰ-ਨਿਵਾਸੀ); ਹਿਰਣ੍ਯਪਾਣਿ (ਸੁਵਰਨ-ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ) ਹਰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਹਨੁ (ਲੋਹੇ ਦੇ ਜਬੜੇ ਵਾਲਾ), ਯਜਤ (ਪੂਜਣਯੋਗ), ਮੰਦਰਜਿਹ੍ਵ (ਮਧੁਰ/ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ)—ਦਾਸ਼ੁਸ਼ੇ (ਦਾਨੀ) ਲਈ ਭੂਰੀ ਵਾਮ (ਅਪਾਰ ਕਲਿਆਣ) ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
उदू अयाँ उपवक्तेव बाहू हिरण्यया सविता सुप्रतीका । दिवो रोहांस्यरुहत्पृथिव्या अरीरमत्पतयत्कच्चिदभ्वम् ॥
ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ ਹਨ—ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ; ਸੁਵਰਨਮਈ ਘੜਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਾਲਾ ਸਵਿਤ੍ਰ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਉਹ ਦਿਉ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਠੀਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਅਜਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 6
वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवेदिवे वाममस्मभ्यं सावीः । वामस्य हि क्षयस्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम ॥
ਹੇ ਸਵਿਤ੍ਰ, ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਵਾਮ (ਇੱਛਿਤ ਮੰਗਲ) ਬਖ਼ਸ਼; ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਵਾਮ; ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਦੇਵ, ਆਨੰਦ ਦੇ ਉਸ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚੋਂ—ਇਸ ਧੀ (ਵਿਚਾਰ-ਇੱਛਾ) ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਵਾਮ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹੋਈਏ।
Frequently Asked Questions
Savitṛ is the divine “Impeller” who sets things in motion—sun’s course, life’s activity, and the sacrifice. The hymn describes him with golden arms and hands that consecrate and energize the rite.
It repeatedly asks for vāmá—“the desirable good”: prosperity, well-being, and a secure share in Savitṛ’s abundant dwelling of delight, today and every day.
They are transition points when Savitṛ is invoked as the power that ‘turns on’ right movement and right order. The hymn explicitly places him at dusk and also portrays his rising, making it suitable for liminal ritual moments.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.