Sukta 49
Sukta 6.49
Mitra-Varuṇa (and Agni as included power)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਹਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਨੂੰ—ਤ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ) ਅਤੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ—ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਉਣ, ਸੁਣਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਣ। ਫਿਰ ਇਹ ਬਹੁ-ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਪੂਸ਼ਨ ਸਮੇਤ) ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਾਣੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਯਾਤਰਾ, ਸਹਾਇਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ‘ਧਾਰਾਂ’, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ/ਦੇਵ-ਵਿਰੋਧੀ ਵੈਰ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
स्तुषे जनं सुव्रतं नव्यसीभिर्गीर्भिर्मित्रावरुणा सुम्नयन्ता । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्तु सुक्षत्रासो वरुणो मित्रो अग्निः ॥
ਮੈਂ ਸੂਵ੍ਰਤ (ਸੁਚੱਜੇ ਵਰਤ ਵਾਲੇ) ਜਨ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਗੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਮਨ (ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ) ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਨੂੰ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ; ਇੱਥੇ ਸੁਣਨ: ਸੁਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ (ਸੁ-ਸੱਤਾ ਵਾਲੇ)—ਵਰੁਣ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ।
Mantra 2
विशोविश ईड्यमध्वरेष्वदृप्तक्रतुमरतिं युवत्योः । दिवः शिशुं सहसः सूनुमग्निं यज्ञस्य केतुमरुषं यजध्यै ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ੋ-ਵਿਸ਼ਹ (ਕੁਲਾਂ ਕੁਲਾਂ), ਅਧਵਰੇਸ਼ੁ (ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ) ਈਡ੍ਯ—ਸਤੁਤ੍ਯ—ਅਗਨਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਜਿਸ ਦਾ ਕ੍ਰਤੁ (ਸੰਕਲਪ) ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਜੋ ਅਥੱਕ ਯਾਤਰੀ ਹੈ, ਦੋ ਯੁਵਤੀ ਲੋਕਾਂ (ਦ੍ਯੌ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰਦਾ ਦੂਤ ਹੈ। ਦਿਵ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਸਹਸ (ਬਲ) ਦਾ ਸੂਨੁ, ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਕੇਤੁ—ਅਰੁਸ਼ (ਲਾਲ ਜ੍ਵਾਲਾ)—ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਿ ਲਈ ਯਜਧ੍ਵੈ, ਪੂਜੋ।
Mantra 3
अरुषस्य दुहितरा विरूपे स्तृभिरन्या पिपिशे सूरो अन्या । मिथस्तुरा विचरन्ती पावके मन्म श्रुतं नक्षत ऋच्यमाने ॥
ਅਰੁਸ਼ (ਰਕਤਵਰਨ) ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ: ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਸਾਜ਼-ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੈ। ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ, ਪਾਵਕ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ) ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚਿ (ਸਤੁਤੀ) ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼੍ਰੁਤ ਮਨ (ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਚਾਰ) ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
प्र वायुमच्छा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम् । द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविमियक्षसि प्रयज्यो ॥
ਪ੍ਰ ਵਾਯੁਮਚ੍ਛਾ ਮੇਰੀ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਮਨੀਸ਼ਾ (ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੋਚ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਯਿ, ਵਿਸ਼੍ਵਵਾਰ, ਰਥਪ੍ਰਾਮ (ਰਥ ਨੂੰ ਭਰਨ ਵਾਲੀ) ਮਹਾ-ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ। ਦ੍ਯੁਤਦ੍ਯਾਮਾ (ਚਮਕਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ) ਨਾਲ, ਨਿਯੁਤਃ (ਜੁਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ, ਕਵੀ (ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ) ਕਵੀ ਨੂੰ ਹਵਿ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਯਜ੍ਯ (ਪੂਜਨੀਯ), ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ।
Mantra 5
स मे वपुश्छदयदश्विनोर्यो रथो विरुक्मान्मनसा युजानः । येन नरा नासत्येषयध्यै वर्तिर्याथस्तनयाय त्मने च ॥
ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਵਪੁ (ਰੂਪ) ਮੈਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦਾ ਰਥ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਦਾ, ਮਨ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਨਾਸਤਿਆਓ, ਹੇ ਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਆਕਾਂਖਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਓ—ਸੰਤਾਨ (ਭਵਿੱਖ) ਲਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਲਈ ਵੀ।
Mantra 6
पर्जन्यवाता वृषभा पृथिव्याः पुरीषाणि जिन्वतमप्यानि । सत्यश्रुतः कवयो यस्य गीर्भिर्जगतः स्थातर्जगदा कृणुध्वम् ॥
ਹੇ ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਤ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੋ, ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਸ਼ਕ ਭਰਪੂਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ—ਅੰਦਰਲੇ ਰਸ ਨੂੰ—ਜਗਾਓ, ਵਧਾਓ। ਹੇ ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤ ਕਵਿਓ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੀਰਭਾਂ (ਵਾਣੀਆਂ) ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਜਗਤ ਅਤੇ ਥਿਰ ਜਗਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਬਣਤਰ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਿਓ।
Mantra 7
पावीरवी कन्या चित्रायुः सरस्वती वीरपत्नी धियं धात् । ग्नाभिरच्छिद्रं शरणं सजोषा दुराधर्षं गृणते शर्म यंसत् ॥
ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੀ, ਚਿਤ੍ਰਾਯੁ (ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਜੀਵਨ) ਵਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕਨਿਆ ਸਰਸਵਤੀ—ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਧਾਰੇ। ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੋਸ਼ਾ (ਇਕੱਠੇ), ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਅਛਿਦ੍ਰ ਸ਼ਰਨ—ਦੁਰਾਧਰਸ਼, ਅਜਿੱਤ—ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ (ਸ਼ਾਂਤ ਆਸਰਾ) ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Mantra 8
पथस्पथः परिपतिं वचस्या कामेन कृतो अभ्यानळर्कम् । स नो रासच्छुरुधश्चन्द्राग्रा धियंधियं सीषधाति प्र पूषा ॥
ਹਰ ਰਾਹ ਉੱਤੇ, ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਥਸਪਤੀ ਪੂਸ਼ਨ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਵੇ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਚਮਕਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਚਾਲ ਵੱਲ ਚਲਾਏ।
Mantra 9
प्रथमभाजं यशसं वयोधां सुपाणिं देवं सुगभस्तिमृभ्वम् । होता यक्षद्यजतं पस्त्यानामग्निस्त्वष्टारं सुहवं विभावा ॥
ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ, ਯਸ਼ਸਵੀ, ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਪਕ, ਸੁਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵ, ਸੁਗ੍ਰਹ ਭੁ—ਐਸੇ ਯਜਨੀਯ ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਗਨੀ ਹੋਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਵਸੇਬਿਆਂ ਲਈ ਸੁਹਵ, ਵਿਭਾਵਾ ਅਗਨੀ ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਯਜ ਕਰੇ।
Mantra 10
भुवनस्य पितरं गीर्भिराभी रुद्रं दिवा वर्धया रुद्रमक्तौ । बृहन्तमृष्वमजरं सुषुम्नमृधग्घुवेम कविनेषितासः ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ—ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ—ਦਿਨੇ ਤੇ ਰਾਤੀਂ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਉੱਚੇ, ਅਜਰ, ਸੁਸੁਮਨ (ਸ਼ੁਭ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਦਾਤਾ) ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਾਂ; ਕਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 11
आ युवानः कवयो यज्ञियासो मरुतो गन्त गृणतो वरस्याम् । अचित्रं चिद्धि जिन्वथा वृधन्त इत्था नक्षन्तो नरो अङ्गिरस्वत् ॥
ਹੇ ਮਰੁਤੋ—ਜਵਾਨ, ਕਵੀ-ਸਮਾਨ, ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗ੍ਯ—ਆਓ; ਗਾਇਕ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪੁਕਾਰ ਵੱਲ ਆਓ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵੀਰ ਨਰੋ, ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋ।
Mantra 12
प्र वीराय प्र तवसे तुरायाजा यूथेव पशुरक्षिरस्तम् । स पिस्पृशति तन्वि श्रुतस्य स्तृभिर्न नाकं वचनस्य विपः ॥
ਵੀਰ ਲਈ ਅੱਗੇ, ਬਲਵਾਨ ਲਈ ਅੱਗੇ, ਤੇਜ਼ ਲਈ ਅੱਗੇ—ਝੁੰਡ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵਚਨ) ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਣੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਪਃ ਜਿਵੇਂ ਨਾਕ (ਸਵਰਗ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Mantra 13
यो रजांसि विममे पार्थिवानि त्रिश्चिद्विष्णुर्मनवे बाधिताय । तस्य ते शर्मन्नुपदद्यमाने राया मदेम तन्वा तना च ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਮਾਪੇ—ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ—ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਦਬੇ ਮਨੁ ਲਈ। ਉਸ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਮਨ (ਆਸਰਾ) ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਰਾਯਾ (ਸੰਪੱਤਾ) ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋਈਏ—ਤਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Mantra 14
तन्नोऽहिर्बुध्न्यो अद्भिरर्कैस्तत्पर्वतस्तत्सविता चनो धात् । तदोषधीभिरभि रातिषाचो भगः पुरंधिर्जिन्वतु प्र राये ॥
ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਸਤੁਤਿ-ਗੀਤਾਂ (ਅਰਕ) ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਭਗ—ਪੁਰੰਧਿ (ਪੂਰਨਤਾ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮੇਤ—ਸਾਨੂੰ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ ਜਗਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵੇ।
Mantra 15
नु नो रयिं रथ्यं चर्षणिप्रां पुरुवीरं मह ऋतस्य गोपाम् । क्षयं दाताजरं येन जनान्त्स्पृधो अदेवीरभि च क्रमाम विश आदेवीरभ्यश्नवाम ॥
ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਰਥ ਵਾਂਗ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਗੇ ਲੈ ਚਲੇ, ਅਨੇਕ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਨ, ਅਤੇ ਤ (ਸੱਚ-ਵਿਵਸਥਾ) ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਸਾਨੂੰ ਅਜਰ, ਅਖੰਡ ਨਿਵਾਸ ਦਿਓ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੇਵ-ਰਹਿਤ ਵੈਰੀ ਬਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਦਮ ਰੱਖੀਏ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਮਤ ਵਿਸ਼ਾਂ (ਸਮੁਦਾਇਆਂ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਏ।
Frequently Asked Questions
The hymn primarily addresses Mitra and Varuṇa (the Ādityas who uphold ṛta), with Agni included as the active sacrificial power. It also brings in Pūṣan as a guide and protector of paths.
It asks for divine hearing and protection, guidance on journeys and life-paths, inspired thought and speech, abundant wealth and strength, a secure home, and the ability to overcome hostile forces opposed to the gods.
Because the prosperity requested is framed as ‘guarded by ṛta’—meaning it should be stable, lawful, and ethically supported. Mitra–Varuṇa embody this order, so aligning with them is presented as the basis of lasting well-being.
Ask anything about Sukta 49 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.