Sukta 54
Sukta 6.54
Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition
Pūṣan
Gāyatrī/Anuṣṭubh-like short meter (probable; verify metrically)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਪੂਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਮਨ, ਅਤੇ ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪੂਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਜਾਂ ਚੋਰੀ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
सं पूषन्विदुषा नय यो अञ्जसानुशासति । य एवेदमिति ब्रवत् ॥
ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਵਿਦੁਸ਼ਾ—ਜਾਣਕਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ—ਸਾਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲੈ ਚਲ; ਜੋ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਇਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਹੈ।’
Mantra 2
समु पूष्णा गमेमहि यो गृहाँ अभिशासति । इम एवेति च ब्रवत् ॥
ਅਸੀਂ ਪੂਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲੀਏ—ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਘਰ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ‘ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ (ਯੋਗ) ਹਨ।’
Mantra 3
पूष्णश्चक्रं न रिष्यति न कोशोऽव पद्यते । नो अस्य व्यथते पविः ॥
ਪੂਸ਼ਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਨੁਕਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਕੋਸ਼ (ਧਨ-ਭੰਡਾਰ) ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਪਵਿ (ਧਾਰ) ਵੀ ਡੋਲਦੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਜੈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Mantra 4
यो अस्मै हविषाविधन्न तं पूषापि मृष्यते । प्रथमो विन्दते वसु ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਿਸ਼ਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਸ਼ਣ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸੁ—ਸੱਚੇ ਧਨ ਦਾ ਤੱਤ—ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ।
Mantra 5
पूषा गा अन्वेतु नः पूषा रक्षत्वर्वतः । पूषा वाजं सनोतु नः ॥
ਪੂਸ਼ਨ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਕਿਰਣਾਂ ਰੂਪ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ; ਪੂਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਾਹ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਪੂਸ਼ਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਾਜ—ਕਾਰਜ-ਸਾਧਕ ਬਲ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ—ਜਿਤਾ ਦੇਵੇ।
Mantra 6
पूषन्ननु प्र गा इहि यजमानस्य सुन्वतः । अस्माकं स्तुवतामुत ॥
ਹੇ ਪੂਸ਼ਨ, ਸੋਮ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਕਿਰਣਾਂ ਰੂਪ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧ; ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਤੁਤੀ ਦਾ ਬਚਨ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 7
माकिर्नेशन्माकीं रिषन्माकीं सं शारि केवटे । अथारिष्टाभिरा गहि ॥
ਕੋਈ ਨ ਗੁੰਮ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨੀ ਨ ਹੋਵੇ, ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਨ ਜਾਵੇ; ਫਿਰ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖ਼ਤ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ।
Mantra 8
शृण्वन्तं पूषणं वयमिर्यमनष्टवेदसम् । ईशानं राय ईमहे ॥
ਅਸੀਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਪੂਸ਼ਣ ਨੂੰ—ਪ੍ਰੇਰਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਦ (ਗਿਆਨ) ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਅਰਾਧਦੇ ਹਾਂ; ਅੰਦਰਲੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਯ (ਧਨ) ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 9
पूषन्तव व्रते वयं न रिष्येम कदा चन । स्तोतारस्त इह स्मसि ॥
ਹੇ ਪੂਸ਼ਣ, ਤੇਰੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ—ਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ—ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ, ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਾਈਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਸਤੋਤਾਰ, ਤੇਰੀ ਸਤੁਤੀ-ਵਾਣੀ ਹਾਂ।
Mantra 10
परि पूषा परस्ताद्धस्तं दधातु दक्षिणम् । पुनर्नो नष्टमाजतु ॥
ਪੂਸ਼ਣ ਪਰੋਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਦੇਵੇ।
Frequently Asked Questions
Pūṣan is the Vedic deity of paths and right guidance—invoked to lead safely, protect the worshipper, and help recover what has gone missing.
The hymn repeatedly asks for straight, knowing guidance and practical protection—especially safe movement and the return of what is lost.
Traditionally it fits Soma-rite contexts, but it is also suited for departures, journeys, or any time one seeks clear direction and recovery from loss.
Ask anything about Sukta 54 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.