
Sukta 6.4
Bharadvāja (Bārhaspatya)
Agni (Hotṛ, deva-tātā)
Trishtubh (typical for Agni hymns in this section)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਦੇਵਤਾਤਾ’ (ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ—ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਰਤਕ—ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਾਗਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਅਗਨੀ ਅੱਗੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ, ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ (ਅਰਾਤੀ) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਨਾ-ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗਾਂ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ, ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਉਦਾਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਅਤੇ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Mantra 1
यथा होतर्मनुषो देवताता यज्ञेभिः सूनो सहसो यजासि । एवा नो अद्य समना समानानुशन्नग्न उशतो यक्षि देवान् ॥
ਹੇ ਹੋਤਰ, ਸਹਸਃ ਸੂਨੋ (ਬਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ), ਦੇਵਤਾਤਾ (ਦੇਵ-ਸਥਾਪਕ)! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮਨੁ ਲਈ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਯਜ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ—ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ—ਹੇ ਅਗਨੀ, ਅਨੁਸ਼ਨ (ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ), ਇੱਛਕ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਯਜ।
Mantra 2
स नो विभावा चक्षणिर्न वस्तोरग्निर्वन्दारु वेद्यश्चनो धात् । विश्वायुर्यो अमृतो मर्त्येषूषर्भुद्भूदतिथिर्जातवेदाः ॥
ਸਾਡਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਅਗਨੀ—ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੰਦਨੀਯ ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ (ਸਾਨਿਧ੍ਯ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ-ਜੀਵਨ ਹੈ, ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਉਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ—ਉਹ ਜਾਤਵੇਦਸ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਅਤਿਥੀ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸੇ।
Mantra 3
द्यावो न यस्य पनयन्त्यभ्वं भासांसि वस्ते सूर्यो न शुक्रः । वि य इनोत्यजरः पावकोऽश्नस्य चिच्छिश्नथत्पूर्व्याणि ॥
ਆਕਾਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਸਰਾਹਦੇ ਹਨ; ਚਮਕੀਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਜਰ ਪਾਵਕ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਤਨ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
वद्मा हि सूनो अस्यद्मसद्वा चक्रे अग्निर्जनुषाज्मान्नम् । स त्वं न ऊर्जसन ऊर्जं धा राजेव जेरवृके क्षेष्यन्तः ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਅਗਨੀ ਨੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਊਰਜਾ-ਸਥਾਪਕ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਊਰਜਾ ਧਾਰ; ਜਿੱਤੂ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ, ਭੇੜੀਆ-ਰਹਿਤ (ਨਿਰਭਯ) ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸ।
Mantra 5
नितिक्ति यो वारणमन्नमत्ति वायुर्न राष्ट्र्यत्येत्यक्तून् । तुर्याम यस्त आदिशामरातीरत्यो न ह्रुतः पततः परिह्रुत् ॥
ਜੋ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ ਤੀਖ਼ੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਫੜਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਘੋੜਾ ਜਿਵੇਂ, ਉੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 6
आ सूर्यो न भानुमद्भिरर्कैरग्ने ततन्थ रोदसी वि भासा । चित्रो नयत्परि तमांस्यक्तः शोचिषा पत्मन्नौशिजो न दीयन् ॥
ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਣਾਂ-ਭਰੀਆਂ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ, ਤੂੰ ਅੰਧਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈਂ; ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਜਵਾਲਾ ਨਾਲ—ਔਸ਼ਿਜ ਵਾਂਗ—ਤੂੰ ਯੋਗ ਪਥ (ਸਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ) ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Mantra 7
त्वां हि मन्द्रतममर्कशोकैर्ववृमहे महि नः श्रोष्यग्ने । इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्ति राधसा नृतमाः ॥
ਅਸੀਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ—ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਚੁਣਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਅਗਨੀ, ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸੁਣ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 8
नू नो अग्नेऽवृकेभिः स्वस्ति वेषि रायः पथिभिः पर्ष्यंहः । ता सूरिभ्यो गृणते रासि सुम्नं मदेम शतहिमाः सुवीराः ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਅਵ੍ਰਕ (ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚਲ; ਅੰਹਸ (ਪਾਪ-ਸੰਕਟ) ਦੀ ਤੰਗੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦੇ। ਜੋ ਸੂਰੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੁਮਨ (ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਿਰਪਾ) ਬਖ਼ਸ਼; ਤੇਰੇ ਤੇਜ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਮਗਨ ਰਹੀਏ—ਸੌ ਹਿਮਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹੀਏ, ਸੁਵੀਰ (ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ/ਵੀਰ ਬਲ) ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਈਏ।
Agni is the deity—praised as the Hotṛ (invoking priest) and as devatātā, the one who sets the gods in place within the sacrifice.
Manu represents the archetypal founder of yajña. The hymn asks Agni to perform for the present worshippers in the same correct, powerful way as he did in Manu’s model sacrifice.
The hymn asks Agni to guide the sacrificers safely on “non-devouring” paths, to carry them across distress (aṃhas), and to grant blessing, prosperity, long life, and strong offspring.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.