Sukta 9
Sukta 6.9
Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for RV 6.9)
Agni Vaiśvānara
Triṣṭubh
ਇਹ ਸੂਕਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ—ਸਾਰਵਭੌਮ ਅੱਗ—ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ’ ਹੋਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਰਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਅਮਰ ਜੋਤ’ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਦਾ ਅੰਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਤਥਾਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਅਗਨੀ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantras
Mantra 1
अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च वि वर्तेते रजसी वेद्याभिः । वैश्वानरो जायमानो न राजावातिरज्ज्योतिषाग्निस्तमांसि ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਹ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਅਹ—ਦੋਵੇਂ ਰਜਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ੍ਯਾਭਿਃ (ਨਿਯਤ ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ) ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ; ਅਗਨੀ ਆਪਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਤਮਾਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
नाहं तन्तुं न वि जानाम्योतुं न यं वयन्ति समरेऽतमानाः । कस्य स्वित्पुत्र इह वक्त्वानि परो वदात्यवरेण पित्रा ॥
ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਉਸ ਤੰਤੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਨੈਣ (ਓਤੁ) ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਮੀ ਸਮਰ-ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੁਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਵਚਨ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਦੂਰਲਾ ਸਤਿ ਨੇੜਲੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 3
स इत्तन्तुं स वि जानात्योतुं स वक्त्वान्यृतुथा वदाति । य ईं चिकेतदमृतस्य गोपा अवश्चरन्परो अन्येन पश्यन् ॥
ਉਹੀ ਤੰਤੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਨੈਣ (ਓਤੁ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਰਿਤੁ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਗੋਪਾ (ਰਖਵਾਲਾ), ਹੇਠਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੋਰ (ਉੱਚੀ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੂਰਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
अयं होता प्रथमः पश्यतेममिदं ज्योतिरमृतं मर्त्येषु । अयं स जज्ञे ध्रुव आ निषत्तोऽमर्त्यस्तन्वा वर्धमानः ॥
ਇਹੀ ਹੋਤਾ (ਹੋਤ੍ਰ) ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਇਹ ਅਮ੍ਰਿਤ ਜੋਤਿ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ: ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ; ਅਮਰਤ੍ਯ, ਆਪਣੀ ਤਨੁ (ਸਵੈ-ਦੇਹ/ਉਪਸਥਿਤੀ) ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
ध्रुवं ज्योतिर्निहितं दृशये कं मनो जविष्ठं पतयत्स्वन्तः । विश्वे देवाः समनसः सकेता एकं क्रतुमभि वि यन्ति साधु ॥
ਵੇਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਧ੍ਰੁਵ ਜੋਤਿ ਟਿਕਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼—ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵ, ਇੱਕ ਮਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ (ਸੰਕਲਪ) ਵਾਲੇ, ਇੱਕੋ ਕ੍ਰਤੁ (ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ/ਸੰਕਲਪ) ਵੱਲ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Mantra 6
वि मे कर्णा पतयतो वि चक्षुर्वीदं ज्योतिर्हृदय आहितं यत् । वि मे मनश्चरति दूरआधीः किं स्विद्वक्ष्यामि किमु नू मनिष्ये ॥
ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉੱਡ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੋਤਿ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬੋਲਾਂ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅੰਦਰ ਕੀ ਘੜਾਂ?
Mantra 7
विश्वे देवा अनमस्यन्भियानास्त्वामग्ने तमसि तस्थिवांसम् । वैश्वानरोऽवतूतये नोऽमर्त्योऽवतूतये नः ॥
ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਡਰ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਅਗਨੀ—ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਤੈਨੂੰ। ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਅਮਰ, ਸਾਡੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਲਈ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਸਾਡੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
Vaiśvānara is Agni in his universal form—the fire present in the world, in the sacrifice, and symbolically within all beings as illuminating power.
It points to Agni as a deathless principle of clarity and insight that can arise within human life—guiding action, speech, and worship away from darkness (tamas).
It emphasizes Agni’s supremacy as the power that dispels darkness and restores order; when obscurity prevails, even divine powers rely on Agni’s light and leadership.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.