Opening the text

Sukta 3.8
Viśvāmitra Gāthina (RV 3.8 attribution)
Vanaspati (sacrificial tree/post as divine support)
Triṣṭubh
ਇਹ ਸੂਕਤ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਵਨਸਪਤੀ—ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ/ਯੂਪ-ਸਤੰਭ—ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵੰਦਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਹਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਦਿਵ੍ਯ ਮਧੁ’ ਨਾਲ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਤੰਭ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘੜਨ-ਸੰਵਾਰਨ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਾਧਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 1
अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन्तो वनस्पते मधुना दैव्येन । यदूर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वा क्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥
ਹੇ ਵਨਸਪਤੇ, ਦੇਵ-ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਵਰ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਦੈਵੀ ਮਧੁ ਨਾਲ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੂੰ ਊਰਧਵ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਂ, ਇੱਥੇ ਦ੍ਰਵਿਣ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਧਨ) ਟਿਕਾ; ਜਾਂ ਜਦ ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਇਸ ਮਾਤਾ (ਪ੍ਰਿਥਵੀ) ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਲਾਭ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।
Mantra 2
समिद्धस्य श्रयमाणः पुरस्ताद्ब्रह्म वन्वानो अजरं सुवीरम् । आरे अस्मदमतिं बाधमान उच्छ्रयस्व महते सौभगाय ॥
ਸਮਿੱਧ ਅਗਨੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ, ਬ੍ਰਹਮ (ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਣੀ) ਨਾਲ ਅਜਰ ਤੇ ਸੁਵੀਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ—ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੁਰਮਤੀ (ਵਕਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਕੁਟਿਲ ਮਨ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਹਟਾ; ਮਹਾਨ ਸੌਭਾਗ ਲਈ ਉੱਚਾ ਉੱਠ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ।
Mantra 3
उच्छ्रयस्व वनस्पते वर्ष्मन्पृथिव्या अधि । सुमिती मीयमानो वर्चो धा यज्ञवाहसे ॥
ਉਚਛ੍ਰਯਸ੍ਵ, ਹੇ ਵਨਸਪਤੇ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਵਰ੍ਸ਼੍ਮਨ (ਉੱਚਾਈ/ਸ਼ਿਖਰ) ਉੱਤੇ। ਸੁਮਿਤੀ (ਸਹੀ ਤਾਲਮੇਲ-ਮਾਪ) ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਯਜ੍ਞਵਾਹ (ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੇ) ਲਈ ਵਰ੍ਚਸ (ਤੇਜ, ਕੀਰਤੀ) ਧਾਰਨ ਕਰਾ।
Mantra 4
युवा सुवासाः परिवीत आगात्स उ श्रेयान्भवति जायमानः । तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः ॥
ਜੁਆਨ, ਸੁਵਾਸਾਃ (ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ), ਪਰਿਵੀਤ—ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰ ਕਵੀ, ਰਿਸ਼ੀ-ਦਰਸ਼ੀ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯ (ਸ੍ਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ) ਮਨ ਨਾਲ ਦੇਵਯੰਤਃ (ਦਿਵ੍ਯ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ) ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ।
Mantra 5
जातो जायते सुदिनत्वे अह्नां समर्य आ विदथे वर्धमानः । पुनन्ति धीरा अपसो मनीषा देवया विप्र उदियर्ति वाचम् ॥
ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਜੰਮਦਾ ਹੈ—ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸੁ-ਦਿਨਤ੍ਵ ਵਿੱਚ; ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਂਝੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਧੀਰ ਜਨ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਨੀਸ਼ਾ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ-ਮੁਖੀ ਵਿਪ੍ਰ ਵਾਚ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ।
Mantra 6
यान्वो नरो देवयन्तो निमिम्युर्वनस्पते स्वधितिर्वा ततक्ष । ते देवासः स्वरवस्तस्थिवांसः प्रजावदस्मे दिधिषन्तु रत्नम् ॥
ਹੇ ਵਨਸਪਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਦੇਵਯੰਤ ਨਰਾਂ ਨੇ ਮਾਪ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾਰ ਸ੍ਵਧਿਤਿ (ਕੁਹਾੜੀ) ਨੇ ਘੜਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਵੰਤ ਰਤਨ ਧਰਣ।
Mantra 7
ये वृक्णासो अधि क्षमि निमितासो यतस्रुचः । ते नो व्यन्तु वार्यं देवत्रा क्षेत्रसाधसः ॥
ਜੋ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਯਤਸ੍ਰੁਚ—ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸ੍ਰੁਚਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਵਾਰ੍ਯ (ਚਾਹੀਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਜਿੱਤਣ; ਦੇਵ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰਸਾਧਸ—ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸਾਨੂੰ ਲਾਭ ਦੇਣ।
Mantra 8
आदित्या रुद्रा वसवः सुनीथा द्यावाक्षामा पृथिवी अन्तरिक्षम् । सजोषसो यज्ञमवन्तु देवा ऊर्ध्वं कृण्वन्त्वध्वरस्य केतुम् ॥
ਸੁਨੀਥਾ (ਸੁ-ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵਾਲੇ) ਆਦਿਤ੍ਯ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ—ਅਤੇ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ, ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕ੍ਸ਼—ਇਕ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ; ਅਤੇ ਅਧ੍ਵਰ (ਅਰਪਣ-ਵਿਧੀ) ਦਾ ਕੇਤੁ (ਧ੍ਵਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ।
Mantra 9
हंसा इव श्रेणिशो यतानाः शुक्रा वसानाः स्वरवो न आगुः । उन्नीयमानाः कविभिः पुरस्ताद्देवा देवानामपि यन्ति पाथः ॥
ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਕਤਾਰਬੱਧ ਉਡਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇਜ ਧਾਰ ਕੇ, ‘ਸ੍ਵਰ’ ਦਾ ਨਾਦ ਕਰਦੇ; ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੀਤੇ ਹੋਏ, ਦੇਵ ਦੇਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Mantra 10
शृङ्गाणीवेच्छृङ्गिणां सं ददृश्रे चषालवन्तः स्वरवः पृथिव्याम् । वाघद्भिर्वा विहवे श्रोषमाणा अस्माँ अवन्तु पृतनाज्येषु ॥
ਸਿੰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਚਸ਼ਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ‘ਸ੍ਵਰ’ ਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ। ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਹਵ (ਆਹ੍ਵਾਨ) ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਵਿੱਚ—ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਭੁਤਾਈ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ (ਪ੍ਰਿਤਨਾਜ੍ਯੇਸ਼ੁ) ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨ।
Mantra 11
वनस्पते शतवल्शो वि रोह सहस्रवल्शा वि वयं रुहेम । यं त्वामयं स्वधितिस्तेजमानः प्रणिनाय महते सौभगाय ॥
ਹੇ ਵਨਸਪਤੀ (ਵਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ), ਸੌ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਗ; ਹਜ਼ਾਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ—ਅਸੀਂ ਵੀ ਉੱਗੀਏ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਤੇਜਸਵੀ ਸ੍ਵਧਿਤਿ (ਕੁਹਾੜੀ) ਅੱਗੇ ਲੈ ਚੱਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸੌਭਾਗ ਵੱਲ—ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੱਲ—ਪ੍ਰੇਰ।
Vanaspati is the consecrated sacred wood—often the sacrificial post/tree element—honored as a divine support that upholds the yajña and helps bring blessings back to the worshippers.
The anointing marks consecration: sweetness and purity are symbolically placed into the ritual support so it becomes fit to carry offerings and to attract prosperity and well-being.
It repeatedly asks for draviṇa (wealth), ratna (treasure), prajā (progeny), and expansive growth—pictured as the tree sprouting with hundreds and thousands of shoots.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.