Sukta 60
Sukta 3.60
Viśvāmitra Gāthina (traditional for much of Maṇḍala 3; specific hymn 3.60 traditionally to the Ṛbhus by Viśvāmitra)
Ṛbhus (Saudhanvanas), divine artisans of perfection
Jagatī (probable for 3.60.1 due to longer cadence)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੌਧਨਵਨ ਰਿਭੂਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ “ਸੁਚੱਜੇ ਬਣੇ ਕਰਤੱਬ” ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ “ਮਨ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ” ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪੀੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮਾਪ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਖੋਜੀ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਿਭੂਆਂ-ਸਹਿਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
इहेह वो मनसा बन्धुता नर उशिजो जग्मुरभि तानि वेदसा । याभिर्मायाभिः प्रतिजूतिवर्पसः सौधन्वना यज्ञियं भागमानश ॥
ਇੱਥੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ, ਹੇ ਨਰੋ (ਵੀਰੋ), ਮਨ ਦੀ ਬੰਧੁਤਾ ਨਾਲ ਉਸ਼ਿਜ—ਉਤਸੁਕ ਖੋਜੀ—ਵੇਦ (ਜਾਣਕਾਰੀ) ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵੱਲ ਆਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਯਾਵਾਂ (ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤਿਜੂਤੀ-ਵਰਪਸ—ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧੀ/ਪ੍ਰਤਿਉੱਤੇਜਕ ਬਲ-ਰੂਪ ਆਕਾਰਾਂ ਨਾਲ—ਸੁਧਨਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਯਜ्ञ-ਯੋਗ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Mantra 2
याभिः शचीभिश्चमसाँ अपिंशत यया धिया गामरिणीत चर्मणः । येन हरी मनसा निरतक्षत तेन देवत्वमृभवः समानश ॥
ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਚੀਆਂ (ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਮਸ (ਯਜ्ञ-ਪਾਤਰ) ਘੜੇ; ਉਸੇ ਧੀਆ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਬੁੱਧੀ) ਨਾਲ ਚਰਮਣਃ—ਚਮੜੇ ਤੋਂ—ਗਾਂ ਬਣਾਈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹਰੀ (ਤੇਜਸਵੀ ਅਸ਼ਵ) ਘੜੇ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਭੂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਵਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Mantra 3
इन्द्रस्य सख्यमृभवः समानशुर्मनोर्नपातो अपसो दधन्विरे । सौधन्वनासो अमृतत्वमेरिरे विष्ट्वी शमीभिः सुकृतः सुकृत्यया ॥
ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਖ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਾਧਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਸੌਧਨਵਨ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਉਹ ਅਮਰਤਵ ਵੱਲ ਉੱਠੇ—ਸ਼ਮੀ (ਕੁਸ਼ਲਤਾ) ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ; ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਉਹ ਸੁਕ੍ਰਿਤਿਆ (ਪਰਿਪੂਰਨ ਕਰਤੱਬ) ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਏ।
Mantra 4
इन्द्रेण याथ सरथं सुते सचाँ अथो वशानां भवथा सह श्रिया । न वः प्रतिमै सुकृतानि वाघतः सौधन्वना ऋभवो वीर्याणि च ॥
ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕੋ ਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਸੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਸੌਧਨਵਨ ਭੂਓ, ਕੋਈ ਵੀ ਗਾਇਕ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਘੜ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ, ਨਾਹ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵੀਰਯ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितं सुतं सोममा वृषस्वा गभस्त्योः । धियेषितो मघवन्दाशुषो गृहे सौधन्वनेभिः सह मत्स्वा नृभिः ॥
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਬਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਭੂਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੋਮ ਪੀ। ਧੀ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ) ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਮਘਵਨ (ਦਾਨਵੀਰ), ਦਾਤੇ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ—ਸੌਧਨਵਨਾਂ ਨਾਲ, ਨ੍ਰ (ਵੀਰ) ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ—ਮਸਤ ਹੋ।
Mantra 6
इन्द्र ऋभुमान्वाजवान्मत्स्वेह नोऽस्मिन्त्सवने शच्या पुरुष्टुत । इमानि तुभ्यं स्वसराणि येमिरे व्रता देवानां मनुषश्च धर्मभिः ॥
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਭੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਜਵਾਨ, ਬਲ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ-ਸਤੁਤ ‘ਪੁਰੁਸ਼ਟੁਤ’! ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਡੇ ਸੋਮ-ਸਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਕਰ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ‘ਸ੍ਵਸਰਾਂ’ (ਭੈਣ-ਸਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੋਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Mantra 7
इन्द्र ऋभुभिर्वाजिभिर्वाजयन्निह स्तोमं जरितुरुप याहि यज्ञियम् । शतं केतेभिरिषिरेभिरायवे सहस्रणीथो अध्वरस्य होमनि ॥
ਹੇ ਇੰਦਰ, ਭੂਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਾਜੀ (ਤੇਜ਼) ਬਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਵਾਜ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਰਿਤਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞਯੋਗ੍ਯ ਸਤੋਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ। ਖੋਜੀ ਲਈ ਸੌ ਤਿੱਖੇ ਕੇਤੂ (ਬੁੱਧੀ-ਕਿਰਣਾਂ) ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਧ੍ਵਰ ਦੇ ਹੋਮ-ਸਥਾਨ—ਅਰਪਣ-ਥਾਂ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿ।
Frequently Asked Questions
The Ṛbhus are divine artisan-beings (called Saudhanvanas) praised for extraordinary skill and “well-wrought” works that perfect and renew the forms used in sacrifice and life.
The hymn portrays them as companions near the pressed Soma: Indra embodies victorious power, while the Ṛbhus embody perfected skill—together they bring prosperity, mastery, and ritual success.
It asks the gods to come to the offering-place, accept Soma and praise, and grant abundance (vāja), splendor (śrī), and sharp, guiding perceptions (ketu) to the seeker and the community.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.