Sukta 56
Sukta 3.56
Viśvāmitra Gāthina (family attribution for Maṇḍala 3)
Dharmic/Ṛta-order of the gods (cosmic law) rather than a single personalized deity
Triṣṭubh
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਟੁੱਟ ਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਆਦੇਸ਼ (ਵ੍ਰਤ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ—ਇੰਨਾ ਅਡੋਲ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਝੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਰਾਹੀਂ (ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਜਲ) ਇਹ ਕੋਸਮੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇਦਾਰ, ਲਯਬੱਧ ਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਚੇ, ਅਭੰਗ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਵਤਾ “ਆ ਕੇ” ਕਲਿਆਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ।
Mantras
Mantra 1
न ता मिनन्ति मायिनो न धीरा व्रता देवानां प्रथमा ध्रुवाणि । न रोदसी अद्रुहा वेद्याभिर्न पर्वता निनमे तस्थिवांसः ॥
ਮਾਯਿਨੋ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧੀਰ ਜਨ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰੁਹਾ ਦੋ ਰੋਦਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੀਆਂ; ਨਾਂ ਹੀ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਨਿਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 2
षड्भाराँ एको अचरन्बिभर्त्यृतं वर्षिष्ठमुप गाव आगुः । तिस्रो महीरुपरास्तस्थुरत्या गुहा द्वे निहिते दर्श्येका ॥
ਇੱਕੋ (ਏਕ) ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਛੇ ਭਾਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੁਰ ‘ਤ’ (ਸੱਚ-ਵਿਵਸਥਾ) ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਉਪਰਲੇ ਲੋਕ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਹਨ; ਦੋ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ (ਗੁਪਤ) ਹਨ, ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ (ਪ੍ਰਗਟ) ਹੈ।
Mantra 3
त्रिपाजस्यो वृषभो विश्वरूप उत त्र्युधा पुरुध प्रजावान् । त्र्यनीकः पत्यते माहिनावान्त्स रेतोधा वृषभः शश्वतीनाम् ॥
ਤ੍ਰਿਪਾਜਸ (ਤਿੰਨ-ਤੇਜ) ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਧਾ, ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਤ੍ਰ੍ਯਨੀਕ (ਤਿੰਨ-ਮੁਖ/ਤਿੰਨ-ਆਕਾਰ) ਹੋ ਕੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੇਤੋਧਾ (ਬੀਜ-ਧਾਰਕ) ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ।
Mantra 4
अभीक आसां पदवीरबोध्यादित्यानामह्वे चारु नाम । आपश्चिदस्मा अरमन्त देवीः पृथग्व्रजन्तीः परि षीमवृञ्जन् ॥
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਨੇੜੇ ਹੀ ਜਾਗ ਪਿਆ; ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਆਹ੍ਵਾਨ ‘ਚ ‘ਚਾਰੁ ਨਾਮ’ (ਸੁੰਦਰ ਨਾਮ) ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਦੇਵੀ ਅਪਃ (ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ) ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Mantra 5
त्री षधस्था सिन्धवस्त्रिः कवीनामुत त्रिमाता विदथेषु सम्राट् । ऋतावरीर्योषणास्तिस्रो अप्यास्त्रिरा दिवो विदथे पत्यमानाः ॥
ਛੇ-ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਿੰਧੂ-ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਦਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਮਾਤਾ ਸਮ੍ਰਾਟ (ਸਰਵ-ਅਧਿਪਤੀ) ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕੁਆਰੀਆਂ ਹਨ; ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਪ੍ਯਃ (ਜਲ) ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ।
Mantra 6
त्रिरा दिवः सवितर्वार्याणि दिवेदिव आ सुव त्रिर्नो अह्नः । त्रिधातु राय आ सुवा वसूनि भग त्रातर्धिषणे सातये धाः ॥
ਹੇ ਸਵਿਤ੍ਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇੱਛਿਤ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ; ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ। ਤ੍ਰਿਧਾਤੁ ਲੋਕ ਤੋਂ ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਸੂ ਵਰਸਾ; ਹੇ ਭਗ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿੱਤ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਧਿਸ਼ਣਾ (ਬੁੱਧੀ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ।
Mantra 7
त्रिरा दिवः सविता सोषवीति राजाना मित्रावरुणा सुपाणी । आपश्चिदस्य रोदसी चिदुर्वी रत्नं भिक्षन्त सवितुः सवाय ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਵਿਤ੍ਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਪਾਣੀ ਦੋ ਰਾਜੇ—ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਵੀ, ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਵ (ਸ੍ਰਿਜਨ-ਪ੍ਰੇਰਣ) ਲਈ ਰਤਨ (ਧਨ) ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 8
त्रिरुत्तमा दूणशा रोचनानि त्रयो राजन्त्यसुरस्य वीराः । ऋतावान इषिरा दूळभासस्त्रिरा दिवो विदथे सन्तु देवाः ॥
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਅਪਹੁੰਚੇ ਜਿਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਲੋਕ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਅਸੁਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੀਰ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਤਵਾਨ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ—ਇਹ ਦੇਵ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ।
Frequently Asked Questions
It is mainly about Ṛta—the firm cosmic order and the gods’ unbreakable ordinances. The hymn says this order cannot be bent, and it asks the divine powers to preside over the sacrifice.
The repeated triads (three realms, three waters/rivers, three ruling powers) present the universe as patterned and governed. The hymn uses this structure to show that Ṛta is an ordered, rhythmic principle that also guides the ritual.
Not strictly. Its focus is the dharmic/Ṛta-order upheld by the gods, though some verses can be read alongside Savitṛ-like ordering and impulsion; the emphasis remains on the governing law rather than a single personalized deity.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.