Sukta 3
Sukta 3.3
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3)
Agni Vaiśvānara
Triṣṭubh (probable for RV 3.3)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅੱਗ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਉਨੱਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਧਾਰ (ਧਰੁਣ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਮਰ ਯਾਜਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਦੇਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਯਜ್ಞ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਤ (ਸਦੀਵੀ ਨਿਯਮ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਆਉ-ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
वैश्वानराय पृथुपाजसे विपो रत्ना विधन्त धरुणेषु गातवे । अग्निर्हि देवाँ अमृतो दुवस्यत्यथा धर्माणि सनता न दूदुषत् ॥
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਲਈ—ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਲਈ—ਰਿਸ਼ੀ ਰਤਨ (ਵਰਦਾਨ-ਧਨ) ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਗਮਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਗਨੀ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਕਦੇ ਨਾਹ ਨਾਕਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਹ ਹੀ ਵਿਗਾੜ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 2
अन्तर्दूतो रोदसी दस्म ईयते होता निषत्तो मनुषः पुरोहितः । क्षयं बृहन्तं परि भूषति द्युभिर्देवेभिरग्निरिषितो धियावसुः ॥
ਦੋ ਲੋਕਾਂ (ਦ੍ਯੌ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਅਦਭੁਤ ਅਗਨੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਿਆ ਹੋਤਾ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਿਤ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੇ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਗਨੀ, ਧੀਆ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ) ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ।
Mantra 3
केतुं यज्ञानां विदथस्य साधनं विप्रासो अग्निं महयन्त चित्तिभिः । अपांसि यस्मिन्नधि संदधुर्गिरस्तस्मिन्त्सुम्नानि यजमान आ चके ॥
ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਕੇਤੁ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ), ਵਿਦਥ (ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ) ਦਾ ਸਾਧਨ—ਉਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵਿਪ੍ਰ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤੀਆਂ (ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਟਿਕਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਰਾਂ (ਸਤੁਤੀ-ਵਾਣੀਆਂ) ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਹੈ—ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਯਜਮਾਨ ਸੁਮਨ (ਕਲਿਆਣਕਿਰਪਾ) ਅਤੇ ਸੁਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
पिता यज्ञानामसुरो विपश्चितां विमानमग्निर्वयुनं च वाघताम् । आ विवेश रोदसी भूरिवर्पसा पुरुप्रियो भन्दते धामभिः कविः ॥
ਅਗਨੀ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ; ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਵਾਨ) ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਲਈ ਅਸੁਰ (ਪ੍ਰਭੂ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ) ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਘਤਾਂ (ਸਤੁਤੀਕਾਰਾਂ) ਲਈ ਵਿਮਾਨ (ਮਾਪ-ਮਰਯਾਦਾ) ਤੇ ਵਯੁਨ (ਵਿਵੇਕ-ਵਿਧੀ, ਮਾਰਗ) ਹੈ। ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਦਸੀ—ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਧਾਮਾਂ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਨਿਵਾਸਾਂ) ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
चन्द्रमग्निं चन्द्ररथं हरिव्रतं वैश्वानरमप्सुषदं स्वर्विदम् । विगाहं तूर्णिं तविषीभिरावृतं भूर्णिं देवास इह सुश्रियं दधुः ॥
ਚੰਦਰ (ਦੀਪਤ) ਅਗਨੀ, ਚੰਦਰਰਥ (ਦੀਪਤ ਰਥ ਵਾਲਾ), ਹਰਿਵ੍ਰਤ (ਹਰੀ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ), ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ—ਅਪਸੁਸ਼ਦ (ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ), ਸਵਰਵਿਦ (ਸਵਰ-ਲੋਕ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ)। ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਝਪਟਣ ਵਾਲਾ, ਤੂਰਨਿ (ਅਤਿ ਤੇਜ਼), ਆਪਣੀਆਂ ਤਵਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ—ਉਸ ਭੂਰਣਿ (ਘੁੰਮਦੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸੁਸ਼੍ਰਿਯ (ਸੁੰਦਰ ਦਿਪਤੀ) ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Mantra 6
अग्निर्देवेभिर्मनुषश्च जन्तुभिस्तन्वानो यज्ञं पुरुपेशसं धिया । रथीरन्तरीयते साधदिष्टिभिर्जीरो दमूना अभिशस्तिचातनः ॥
ਅਗਨੀ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ, ਧੀ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੁੱਧੀ) ਦੁਆਰਾ ਯਜਨ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਥੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਸਾਧਨ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ; ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਮੂਨਾ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ਸਤੀ (ਦੁਸ਼ਟ ਦੋਸ਼/ਹਮਲਾ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਹੰਕਦਾ ਹੈ।
Mantra 7
अग्ने जरस्व स्वपत्य आयुन्यूर्जा पिन्वस्व समिषो दिदीहि नः । वयांसि जिन्व बृहतश्च जागृव उशिग्देवानामसि सुक्रतुर्विपाम् ॥
ਹੇ ਅਗਨੇ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸੁਪਤ੍ਯ (ਸੁਸ਼ਾਸਨ/ਉੱਤਮ ਅਧਿਕਾਰ) ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਆਯੁ ਲਈ ਵਧ; ਊਰਜਾ (ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਿਸ਼ੋ (ਯਜਨੀਏ ਸੁਰ-ਸੰਗਤ/ਸਤੁਤੀਆਂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰ। ਸਾਡੇ ਵਯਾਂਸਿ (ਉਡਾਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਵਧਾ; ਬ੍ਰਿਹਤ् (ਵਿਸ਼ਾਲ) ਵੱਲ ਜਗਾ। ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਉਸ਼ਿਗ੍ (ਉਤਸੁਕ ਜ੍ਵਾਲਾ) ਹੈਂ; ਵਿਪਾਮ् (ਰਿਸ਼ੀਆਂ) ਦੀ ਸੁਕ੍ਰਤੁ (ਸੁਇੱਛਾਵਾਨ ਬੁੱਧੀ) ਹੈਂ।
Mantra 8
विश्पतिं यह्वमतिथिं नरः सदा यन्तारं धीनामुशिजं च वाघताम् । अध्वराणां चेतनं जातवेदसं प्र शंसन्ति नमसा जूतिभिर्वृधे ॥
ਨਰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜੂਤੀ (ਤੇਜ਼ ਅਰਪਣਾਂ) ਨਾਲ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਪਤੀ (ਕੁਲਪਤੀ), ਯਹ੍ਵ (ਬਲਵਾਨ) ਅਤਿਥੀ, ਧੀਨਾਂ ਯੰਤਾਰ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਚਾਲਕ), ਅਤੇ ਵਾਘਤਾਂ ਦਾ ਉਸ਼ਿਜ੍ (ਉਤਸੁਕ ਜ੍ਵਾਲਾ)। ਅਧ੍ਵਰ (ਯਜਨ) ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantra 9
विभावा देवः सुरणः परि क्षितीरग्निर्बभूव शवसा सुमद्रथः । तस्य व्रतानि भूरिपोषिणो वयमुप भूषेम दम आ सुवृक्तिभिः ॥
ਵਿਭਾਵਾਨ, ਦੇਵ, ਸੁਰਣ—ਅਗਨੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਵਸਾ (ਬਲ) ਨਾਲ ਸਭ ਖ਼ਿਤੀਆਂ/ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਮਦ੍ਰਥ—ਸੁਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਦਗਤੀ ਦਾ ਰਥ। ਉਸ ਦੇ ਭੂਰੀਪੋਸ਼ਿਣ (ਬਹੁਤ ਪਾਲਣਹਾਰ) ਵਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਵ੍ਰੁਕਤਿਭਿਃ—ਸੁਘੜੇ ਸਤੁਤੀ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ—ਸਜਾਈਏ।
Mantra 10
वैश्वानर तव धामान्या चके येभिः स्वर्विदभवो विचक्षण । जात आपृणो भुवनानि रोदसी अग्ने ता विश्वा परिभूरसि त्मना ॥
ਹੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਨਿ—ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸ੍ਵਰਵਿਤ੍, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਵਰਗ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਵਿਚਕਸ਼ਣ (ਵਿਸ਼ਾਲ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਬਣਿਆ। ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਤੂੰ ਭੁਵਨਾਂ ਅਤੇ ਰੋਦਸੀ—ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ—ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਤ੍ਮਨਾ—ਸਵ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ।
Mantra 11
वैश्वानरस्य दंसनाभ्यो बृहदरिणादेकः स्वपस्यया कविः । उभा पितरा महयन्नजायताग्निर्द्यावापृथिवी भूरिरेतसा ॥
ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦੀਆਂ ਦੰਸਨਾਭ੍ਯਃ—ਮਹਾਨ ਕਰਤੂਤਾਂ/ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ—ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਸ੍ਵਪਸ੍ਯਯਾ—ਪਰਿਪੂਰਨ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ—ਕਵੀ (ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ)। ਉਹ ਉਭਾ ਪਿਤਰਾ—ਦੋ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਰੂਪਾਂ—ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜਨਮਿਆ: ਅਗਨੀ, ਦ੍ਯਾਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ—ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਭੂਰੀਰੇਤਸਾ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਬੀਜ/ਸੰਤਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
Frequently Asked Questions
Vaiśvānara is Agni understood as the universal fire—present for all people and beings—who carries offerings, gives stability to the rite, and supports the order of truth (ṛta).
Agni is the intelligent, protective power that builds and expands the sacrifice, keeps the eternal law from breaking down, and connects Heaven and Earth to bring well-being and abundance.
It can be recited during fire worship (homa/agnihotra-style) as an invocation to kindle clarity and right order, offering ghee or simple oblations while reflecting on Agni as the inner guide.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.