
Sukta 2.30
Gṛtsamada (Bhārgava) (traditional attribution for much of Maṇḍala 2; exact for this sukta should be verified against a full Anukramaṇī)
Āpaḥ (Waters), with Savitṛ and Indra invoked
Triṣṭubh
ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਆਪਹ (ਜਲਾਂ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਰੱਖਿਆ-ਹਿਤ ਆਹਵਾਨਾਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ (ਅਤੇ ਸੋਮ) ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਨੂੰ—ਡਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਸ਼/ਥਾਂ, ਅਤੇ ਵੀਰ-ਬਲ ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 1
ऋतं देवाय कृण्वते सवित्र इन्द्रायाहिघ्ने न रमन्त आपः । अहरहर्यात्यक्तुरपां कियात्या प्रथमः सर्ग आसाम् ॥
ਤ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸਵਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਨ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਮਰਯਾਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਸਰਗ) ਹੈ।
Mantra 2
यो वृत्राय सिनमत्राभरिष्यत्प्र तं जनित्री विदुष उवाच । पथो रदन्तीरनु जोषमस्मै दिवेदिवे धुनयो यन्त्यर्थम् ॥
ਜੋ ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੰਕਾਰਕ ਬਲ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ। ਅਤੇ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ, ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਨਿਯਤ ਅਰਥ/ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 3
ऊर्ध्वो ह्यस्थादध्यन्तरिक्षेऽधा वृत्राय प्र वधं जभार । मिहं वसान उप हीमदुद्रोत्तिग्मायुधो अजयच्छत्रुमिन्द्रः ॥
ਮੱਧ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤੇ ਝਪਟਿਆ; ਤਿੱਖੇ ਆਯੁਧ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ—ਇੰਦਰ।
Mantra 4
बृहस्पते तपुषाश्नेव विध्य वृकद्वरसो असुरस्य वीरान् । यथा जघन्थ धृषता पुरा चिदेवा जहि शत्रुमस्माकमिन्द्र ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ, ਤਪਸ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ—ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਵਾਂਗ—ਵ੍ਰਿਕਦ੍ਵਾਰ (ਭੇੜੀਏ ਵਰਗੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ) ਅਸੁਰ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੁਣ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਮਾਰ, ਹੇ ਇੰਦਰ।
Mantra 5
अव क्षिप दिवो अश्मानमुच्चा येन शत्रुं मन्दसानो निजूर्वाः । तोकस्य सातौ तनयस्य भूरेरस्माँ अर्धं कृणुतादिन्द्र गोनाम् ॥
ਦਿਵ ਤੋਂ ਉਹ ਉੱਚਾ ਅਸ਼ਮਾਨ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਨਿਜੂਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕੁਚਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ। ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਗੋਨਾਂ (ਗਾਵਾਂ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਕਿਰਣਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ।
Mantra 6
प्र हि क्रतुं वृहथो यं वनुथो रध्रस्य स्थो यजमानस्य चोदौ । इन्द्रासोमा युवमस्माँ अविष्टमस्मिन्भयस्थे कृणुतमु लोकम् ॥
ਹੇ ਇੰਦ੍ਰਾ–ਸੋਮਾ! ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਸੰਕਲਪ (ਕ੍ਰਤੁ) ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ–ਕੁਟਿਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਇੰਦ੍ਰਾ–ਸੋਮਾ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਇਸ ਭਯ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਸਾਲਤਾ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੋਕ—ਬਣਾ ਦਿਓ।
Mantra 7
न मा तमन्न श्रमन्नोत तन्द्रन्न वोचाम मा सुनोतेति सोमम् । यो मे पृणाद्यो ददद्यो निबोधाद्यो मा सुन्वन्तमुप गोभिरायत् ॥
ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਹ ਨਾ ਆਖੇ: ‘ਉਹ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈ—ਹੁਣ ਸੋਮ ਨਹੀਂ ਪੀੜਦਾ।’ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਮ ਪੀੜਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ (ਗੋ) ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 8
सरस्वति त्वमस्माँ अविड्ढि मरुत्वती धृषती जेषि शत्रून् । त्यं चिच्छर्धन्तं तविषीयमाणमिन्द्रो हन्ति वृषभं शण्डिकानाम् ॥
ਹੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਭੇਦ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ—ਮਰੁਤਵਤੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ—ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ। ਅਤੇ ਸ਼ੰਡਿਕਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਜੋ ਟੋਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਬਲ ਨਾਲ ਫੂਲਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 9
यो नः सनुत्य उत वा जिघत्नुरभिख्याय तं तिगितेन विध्य । बृहस्पत आयुधैर्जेषि शत्रून्द्रुहे रीषन्तं परि धेहि राजन् ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਚੁਪਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਵੇ ਅਤੇ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਰ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ। ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹੱਦ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ।
Mantra 10
अस्माकेभिः सत्वभिः शूर शूरैर्वीर्या कृधि यानि ते कर्त्वानि । ज्योगभूवन्ननुधूपितासो हत्वी तेषामा भरा नो वसूनि ॥
ਹੇ ਸ਼ੂਰ ਇੰਦਰ! ਸਾਡੇ ਸਤ੍ਵਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੂਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਰਨਯੋਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਕਰਮ ਹਨ ਉਹ ਕਰ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਬੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵਸੂ—ਧਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ—ਲਿਆ ਦੇ।
Mantra 11
तं वः शर्धं मारुतं सुम्नयुर्गिरोप ब्रुवे नमसा दैव्यं जनम् । यथा रयिं सर्ववीरं नशामहा अपत्यसाचं श्रुत्यं दिवेदिवे ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਉਸ ਮਾਰੁਤ-ਸ਼ਰਧ ਨੂੰ—ਦੈਵੀ ਜਨ ਨੂੰ—ਮੈਂ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਚਨ ਦੁਆਰਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਦਾ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਰਵਵੀਰ ਰਯਿ—ਸਾਰੇ ਵੀਰ-ਬਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪੂਰਨਤਾ—ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਏ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ।
It praises the Waters (Āpaḥ) as purifying, life-giving powers that move in an orderly way according to ṛta, and it asks the gods—especially Savitṛ and Indra—for protection and release from obstruction.
Savitṛ is invoked as the one who establishes and impels ṛta (cosmic order), while Indra is praised as the slayer of obstruction (ahi-ghna), who helps the waters—and our lives—flow freely without constriction.
It is a prayer for safety and inner freedom: when circumstances feel threatening, the hymn asks Indra and Soma to create an open, secure ‘world’ (uru loka)—a condition of protection, clarity, and room to act rightly.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.