Sukta 10
Sukta 2.10
Gṛtsamada (Bhārgava)
Agni
Triṣṭubh
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਭਜਨ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਸਨਿੱਧਾਨ ਹੈ; ਇੜਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪਹੁੰਚ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਉਭਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ‘ਘਿਸ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ’ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਿ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਲਈ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਮਨੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਦੂਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
जोहूत्रो अग्निः प्रथमः पितेवेळस्पदे मनुषा यत्समिद्धः । श्रियं वसानो अमृतो विचेता मर्मृजेन्यः श्रवस्यः स वाजी ॥
ਬਹੁ-ਹੋਤ੍ਰ (ਬਾਰੰਬਾਰ ਆਹਵਾਨਿਤ) ਅਗਨੀ ਪਹਿਲਾ ਹੈ—ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਇਲ਼ਾਸਪਦੇ (ਇਲ਼ਾ ਦੇ ਸਥਾਨ) ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਿਯੰ ਵਸਾਨਃ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ—ਅਮ੍ਰਿਤ, ਵਿਚੇਤਾਃ (ਵਿਵੇਕੀ) ਉਹ ਮਰਮ੍ਰਜੇਨ੍ਯਃ (ਘਸ ਕੇ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਣ ਯੋਗ) ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਸ ਵਾਜੀ—ਵਿਜੈ-ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਸ੍ਯਃ (ਕੀਰਤੀ-ਯੋਗ ਯਸ਼) ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ।
Mantra 2
श्रूया अग्निश्चित्रभानुर्हवं मे विश्वाभिर्गीर्भिरमृतो विचेताः । श्यावा रथं वहतो रोहिता वोतारुषाह चक्रे विभृत्रः ॥
ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ (ਵਿਭਿੰਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ) ਅਗਨੀ ਮੇਰਾ ਹਵ ਸੁਣੇ—ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚੇਤਾਃ—ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਗੀਰਭਿਃ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ্তুਤੀਆਂ) ਨਾਲ। ਦੋ ਸ਼ਿਆਵਾ ਅਤੇ ਦੋ ਰੋਹਿਤਾ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਯੁਕਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਤਾਰੁਸ਼ਾਹ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਾਹਕ) ਬਣ ਕੇ, ਵਿਭ੍ਰੁਤ੍ਰਃ (ਥਿਰ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
उत्तानायामजनयन्त्सुषूतं भुवदग्निः पुरुपेशासु गर्भः । शिरिणायां चिदक्तुना महोभिरपरीवृतो वसति प्रचेताः ॥
ਉੱਤਾਨਾਯਾਂ (ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਜਾਤ—ਸੁਸ਼ੂਤ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਗਨੀ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਪੇਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਬਣਿਆ। ਕਠੋਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਾਤ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਚੇਤਾਃ (ਸਚੇਤ) ਉਹ ਅਪਰਿਵ੍ਰਿਤ—ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਗ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
जिघर्म्यग्निं हविषा घृतेन प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा । पृथुं तिरश्चा वयसा बृहन्तं व्यचिष्ठमन्नै रभसं दृशानम् ॥
ਹਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤિક્ષਿਯੰਤ (ਅਧਿਕਾਰ/ਨਿਵਾਸ) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪૃਥੁ—ਵਿਸ਼ਾਲ—ਅਤੇ ਤਿਰਸ਼ਚਾ—ਆੜੇ ਫੈਲਦਾ—ਵਯਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਹੰਤ, ਵ੍ਯਚਿਸ਼ਠ—ਸਰਵਵਿਆਪੀ—ਅੰਨਾਂ ਨਾਲ ਰਭਸ—ਤੀਵ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ—ਵਜੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
आ विश्वतः प्रत्यञ्चं जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । मर्यश्रीः स्पृहयद्वर्णो अग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः ॥
ਵਿਸ਼ਵਤಃ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਞ੍ਚ—ਅੰਤਰਮੁਖ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਰਕ੍ਸ਼ਸ-ਬਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਨਾਲ; ਤਤ੍ (ਉਹ) ਭੋਗਯ ਹੋਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇ। ਮਰ੍ਯਸ਼੍ਰੀ—ਯੁਵਕ ਤੇਜ ਵਾਲਾ—ਅਗਨੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਰਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਤਨੂ ਨਾਲ ਨਾਭਿ-ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਜਰ੍ਭੁਰਾਣ—ਅਵਿਰਤ ਕਰਮਸ਼ੀਲ—ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Mantra 6
ज्ञेया भागं सहसानो वरेण त्वादूतासो मनुवद्वदेम । अनूनमग्निं जुह्वा वचस्या मधुपृचं धनसा जोहवीमि ॥
ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਜਿਤਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਹਸ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਗ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਤੈਨੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਮਨੂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲੀਂਏ। ਵਾਣੀ-ਰੂਪ ਜੁਹੂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਚੁੱਕ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹਾਂ—ਮਧੁ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ।
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the first power of the sacrifice—father-like, purifying, and discerning—who also pervades the cosmos and carries offerings as the divine messenger.
Ghee (ghṛta) is a primary Vedic oblation that strengthens and brightens the fire; symbolically it ‘feeds’ Agni so he can convey the offering and illuminate the rite.
Manu represents the archetypal human sacrificer and lawgiver of right ritual; invoking Agni ‘manuvat’ means following the ancient, proper tradition of speech and offering.
Ask anything about Sukta 10 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
