Adhyaya 23

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोध्यायः अथ त्रयोविंशोध्यायः पूजाविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत् कृत्वा सर्वमाप्नुयात् प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य वाग्यतः कृतरक्षकः

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣର ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣରେ ‘ସ୍ନାନବିଧି କଥନ’ ନାମ ଦ୍ୱାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ପୂଜାବିଧି କଥନ’ ନାମ ତ୍ରୟୋବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ମୁଁ ପୂଜାର ବିଧି କହୁଛି; ଯାହା କରିଲେ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। ପ୍ରଥମେ ପାଦ ଧୋଇ, ଆଚମନ କରି, ବାକ୍‌ସଂଯମ ରଖି, ରକ୍ଷାକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ପରେ ପୂଜାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବ।

Verse 2

ध्यायं हरिं देवमिति घचिह्नितपुस्तकपाठः प्राङ्मुखः स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्माद्यपरमेव च यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकं

‘ମୁଁ ଦେବ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି’—ଏହି ଚିହ୍ନିତ ପାଠକୁ ଜପ କରିକରି ସାଧକ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ବାନ୍ଧିବ ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ପଦ୍ମାଦି ମୁଦ୍ରା କରିବ। ପରେ ନାଭିମଧ୍ୟସ୍ଥ ‘ୟଂ’ ବୀଜକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ଯାହା ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଚଣ୍ଡ ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ।

Verse 3

विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषं क्षौं हृत्पङ्कजमध्यस्थं वीजं तेजोनिधिं स्मरन्

ତାପରେ ସମସ୍ତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିଶେଷଣ (ପୃଥକ୍କରଣ) କରି, ଦେହର କଲ୍ମଷ ନିବୃତ୍ତ ହେଉଛି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବ। ହୃଦୟପଦ୍ମମଧ୍ୟସ୍ଥ ‘କ୍ଷୌଂ’ ବୀଜକୁ ସ୍ମରଣ କରିବ—ଯାହା ତେଜର ନିଧି।

Verse 4

अधोर्ध्वतिर्यग्गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्मषं दहेत् शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः

ତଳକୁ, ଉପରକୁ ଓ ତିର୍ୟକ୍ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଜ୍ୱାଳାଦ୍ୱାରା କଲ୍ମଷକୁ ଦହନ କରିବ। ପରେ ଆକାଶସ୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ଯାହା ସୁଧାସଦୃଶ ଜଳଧାରାରେ ବର୍ଷା କରୁଛି।

Verse 5

हृत्पद्मव्यापिभिर्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्पिभिः

ସେହି ସୁଧାଧାରା ହୃଦୟପଦ୍ମରୁ ବ୍ୟାପି ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ତାହାଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବ। ଏହା ସୁଷୁମ୍ନା—ୟୋନିମାର୍ଗସ୍ୱରୂପ ନାଡୀ—ଦ୍ୱାରା ଗତି କରି ସମସ୍ତ ନାଡୀରେ ବିସ୍ତାର ପାଇବ।

Verse 6

शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करशुद्धिरथास्त्रकं व्यापकं हस्तयोरादौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकं

ହସ୍ତଦ୍ୱୟକୁ ଶୋଧନ କରି ପରେ ତତ୍ତ୍ୱର ନ୍ୟାସ କରିବ। ତାପରେ କରଶୁଦ୍ଧି, ତଦନନ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ରକ-ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ। ପରେ ବ୍ୟାପକ-ନ୍ୟାସ—ଦୁଇ ହାତରେ ଆରମ୍ଭରୁ, ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଙ୍ଗସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 7

मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर् द्विषट्ककैः हृदयं च शिरश् चैव शिखा वर्मास्त्रलोचने

ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ଦେହର ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗରେ ଦ୍ୱିଷଟ୍କ (ବାରଅକ୍ଷର) ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, ବର୍ମ/କବଚ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋଚନର ନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ କରିବ।

Verse 8

उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं मुद्रां दत्त्वा स्मरेत् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्चयेत्

ଉଦର, ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଉର, ଜାନୁ ଓ ପାଦ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୁଦ୍ରା ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବ। ଜପ କରି ଅଷ୍ଟଶତ (୮୦୦) ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 9

वामे तु वर्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत्

ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ବର୍ଧନୀ (ଛିଟା ପାତ୍ର) ରଖି ଡାହାଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟ ରଖିବ। ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଓ ଅର୍ଘ୍ୟଦ୍ୱାରା ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 10

चैतन्यं सर्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे

ଆଠଥର ଜପିତ ଜଳରେ ଏବଂ ‘ଫଟ୍’ ଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ସିଞ୍ଚନ କରି, ହସ୍ତରେ ସର୍ବଗ ଚେତନ୍ୟ-ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପ ପରମ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 11

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं वह्निदिङ्मुखाः अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके

ଅଗ୍ନିଦିଗ୍‌ମୁଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗ୍‌ମୁଖଗୁଡ଼ିକରେ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଯୋଗପୀଠରେ ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଧର୍ମାଦିକୁ ଅଙ୍ଗରୂପେ ନିୟୋଜନ କରିବ।

Verse 12

कूर्मं पीठे ह्य् अनन्तञ्च यमं सूर्यादिमण्डलं पाठः स्वकामान् दाहयेत् सुधीः इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वकमाह्लादयेत् सुधीरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थलं तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं पठेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्ममिति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिका स्थिता

ଆସନରେ କୂର୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ (ଶେଷ) ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ପାଠଭେଦ ଅନୁସାରେ ଏହି ଜପ ସୁଧୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ କାମନାକୁ ଦାହ କରେ; ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ତାହା କାମନାକୁ ଆହ୍ଲାଦ/ସିદ્ધ କରେ। ସେହି (ଜଳ/ବିଧି)ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥଳକୁ ସଂସିଚ୍ୟ, ହସ୍ତରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ମନ୍ତ୍ର ପଠିବ। ପରେ ପଦ୍ମ ଧ୍ୟାନ—ବିମଲାଦି କେଶରସ୍ଥାନରେ, କର୍ଣିକା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 13

पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्चैश् च मण्डले अर्घ्यं पाद्यं तथाचामं मधुपर्कं पुनश् च तत्

ପ୍ରଥମେ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମଣ୍ଡଳରେ ଆବାହନ କରି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ। ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ମଧୁପର୍କ ନିବେଦନ କରି—ବିଧିଅନୁସାରେ ପୁନର୍ବାର ସେହି କ୍ରମ କରିବ।

Verse 14

स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकं धूपदीपनैर् वेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया

ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉପବୀତ, ଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପ, ଏବଂ ଧୂପ ଓ ଦୀପ—ଏସବୁ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ-ବିଦ୍ୟା ଅନୁସାରେ ନିବେଦ୍ୟ ଉପଚାର।

Verse 15

यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजं दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत्

ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଙ୍ଗଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ଦକ୍ଷିଣରେ ଚକ୍ର, ସୌମ୍ୟ (ଉତ୍ତର) ଦିଗରେ ଗଦା; କୋଣରେ ଶଙ୍ଖ ଏବଂ ଧନୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 16

देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्गमेव च वामे चर्म श्रियं दक्षे पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत्

ଦେବତାଙ୍କ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କ୍ରମେ ଇଷୁଧି (ତୂଣୀର) ଓ ଖଡ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ବାମେ ଢାଳ, ଡାହାଣେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ବାମେ ପୁଷ୍ଟି, ଏବଂ ସମ୍ମୁଖେ ବିଧିମତେ ସବୁ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 17

वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्पतीन्वहिः स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः

ନିଜ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବନମାଳା, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ କୌସ୍ତୁଭଙ୍କୁ, ଏବଂ ବାହାରେ ଦିକ୍ପତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ।

Verse 18

व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर् वीजेन वै यजेत् जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्त्वार्ध्यञ्च समर्प्य च

ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ—ଦୁଇ ରୂପରେ, ଏବଂ ବୀଜମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ। ଜପ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସ୍ତୁତି କରି, ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରିବ।

Verse 19

हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्म हरिस्त्विति आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्जने

ଧ୍ୟାନ କରି ହୃଦୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟାସ କରିବ—“ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ; ତ୍ୱଂ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)।” ଆବାହନରେ “ଆଗଚ୍ଛ” (ଆସ) ଏବଂ ବିସର୍ଜନରେ “କ୍ଷମସ୍ୱ” (କ୍ଷମା କର) ବ୍ୟବହାର କରିବ।

Verse 20

एवमष्टाक्षराद्यैश् च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक् एकमूर्त्यर्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्चनं शृणु

ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ସାଧକ ମୁକ୍ତିର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଏକମୂର୍ତ୍ତି ଅର୍ଚ୍ଚନ କୁହାଗଲା; ଏବେ ନବବ୍ୟୂହ ଅର୍ଚ୍ଚନ ଶୁଣ।

Verse 21

अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान् तर्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके

ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ତର୍ଜନୀ ଆଦି କ୍ରମରେ ବଳ ଆଦିଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ—ଶିର, ଲଲାଟ ଓ ମୁଖରେ ଯଥାକ୍ରମ।

Verse 22

हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत्

ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ, ଜାନୁ ଓ ପାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ ଦିଗକ୍ରମେ ଯଜନ କରିବ। ଏକପୀଠ, ନବବ୍ୟୂହ ଓ ନବପୀଠକୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜିବ।

Verse 23

चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपुस्तकेषु विष्णुरर्घोवसानत इति विष्णावर्घौ च मानतः इति च पाठो वर्तते अयन्स्वसमीचीन इव प्रतिभाति विष्णुमर्घ्यासनादिभिरिति तु युक्तः पाठः मध्यगुल्फादितः पिस्फच इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नवाब्जे नवमूर्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत् इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत्

ଚିହ୍ନିତ ପାଠ (ପାଠଭେଦ): ଆମକୁ ମିଳିଥିବା ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକରେ “viṣṇur argho ’vasānataḥ” ଏବଂ “viṣṇāv arghau ca mānataḥ” ପାଠ ମିଳେ। ଏହା ସମୀଚୀନ ମନେ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯୁକ୍ତ ପାଠ “viṣṇum arghyāsanādibhiḥ”—ଅର୍ଥାତ୍ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଆଦି ଉପଚାରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। (ଅନ୍ୟ ପାଠଭେଦ: “madhya-gulphāditaḥ … pisphaca” ଙରେ।) ଚିହ୍ନିତ ପାଠ: ନବଦଳ ପଦ୍ମରେ ନବମୂର୍ତ୍ତି ସହ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ନବବ୍ୟୂହ; ଇଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।