Adhyaya 24

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशो ऽध्यायः कुण्डनिर्माणादिविधिः नारद उवाच अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ ‘ଆଦିମୂର୍ତ୍ତି ଆଦି ପୂଜାବିଧି’ ନାମକ ତେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘କୁଣ୍ଡନିର୍ମାଣାଦି ବିଧି’। ନାରଦ କହିଲେ: ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟରେ ସାଧକ ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। କୁଣ୍ଡ ଚତୁରସ୍ର ଓ ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣର ହେଉ।

Verse 2

सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत् खनेत्समं खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं

ମାପ ଦୋରିରେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ପରେ ଭୂମିକୁ ସମଭାବେ ଖୋଦିବ। ଖୋଦା ଅଞ୍ଚଳର ଚାରିପାଖେ ମେଖଲା (ଉଠା ବାନ୍ଧ) କରିବ, ଏବଂ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ଛାଡ଼ିବ।

Verse 3

सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता

‘ସତ୍ତ୍ୱ’ ଆଦି ସଞ୍ଜ୍ଞାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୂର୍ବମୁଖୀ ରେଖା ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ କ୍ରମେ ଅଷ୍ଟ, ଦ୍ୱି ଅଙ୍ଗୁଳ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ ଚତୁର୍ଅଙ୍ଗୁଳ ବିଧିତ।

Verse 4

योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता

ୟୋନି-ନାଳିକାକୁ ରମ୍ୟ କରି ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ କ୍ରମେ ଷଡ଼, ଚତୁର୍, ଦ୍ୱି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରସ୍ଥ ହେଉ; ଧୀରେ ଧୀରେ ନିମ୍ନ ଢାଳ ସହ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 5

अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित् कुण्डे निवेशिता तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं

କୁଣ୍ଡରେ କିଛିଟା ନିବେଶ କରି ଏହାକୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପତ୍ର ସଦୃଶ ଆକୃତି କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ନାଳ ଚତୁର୍ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଲମ୍ବ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେଉ।

Verse 6

मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु

ୟୋନିରେ ମୂଳ (ଆଧାର) ତ୍ରିଅଙ୍ଗୁଳ ଏବଂ ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଷଡ଼ଅଙ୍ଗୁଳ ହେଉ। ଏକହସ୍ତ ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱିକରାଦି ରୂପରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं सद्मादिसञ्ज्ञा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मलन्तु द्व्यङ्गुलमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते

ମୁଁ ଏକ-ତ୍ରି-ମେଖଲା କୁଣ୍ଡର ବୃତ୍ତାକାର ଆଦି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। କୁଣ୍ଡର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରଖାଯାଇଥିବା ସୂତ୍ର (ଡୋରି) କୋଣ ଦିଗକୁ ଯେଉଁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ ଯାଏ, ପରିମାଣ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ସେହିଟି ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ସଦ୍ମାଦି-ସଞ୍ଜ୍ଞା’ ଓ ‘ମଲ—ଦ୍ୱିଅଙ୍ଗୁଳ’ ଇତ୍ୟାଦି ପାଠଭେଦ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।

Verse 8

तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः

ସେହି ମାପର ଅର୍ଧକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଘୁରାଇଲେ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପ ହୁଏ। ଏହି ଅର୍ଧମାପରେ କୁଣ୍ଡର ଅର୍ଧ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏବଂ କୋଣଭାଗର ଅର୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଦିଗରେ—ବାହ୍ୟତଃ—ଉତ୍ତର ପଟେ ରଖାଯାଏ।

Verse 9

पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत् शुभं

ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ରେଖା ଅନୁସାରେ ଯତ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ କରି, ପରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଯଥାବିଧି ଘୁରାଇଲେ କୁଣ୍ଡ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ହୁଏ—ଏହା ଶୁଭ ଆକୃତି।

Verse 10

पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत् स्रुचं

ତାହାର ଦଳସଦୃଶ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମାକାର ହେବ, ଏବଂ ମେଖଲା (ପରିଧିବନ୍ଧ) ବୃତ୍ତାକାର ହେବ। ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ରୁଚ (ଆହୁତି-ଚମଚ)କୁ ବାହୁଦଣ୍ଡ-ପ୍ରମାଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗ୍ରବାହୁର ଲମ୍ବ ଅନୁସାରେ କରାଯିବ।

Verse 11

सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्

ଏହାକୁ ଚତୁରସ୍ର (ଚତୁର୍ଭୁଜ/ଚଉକ) ଭାବେ କରିବ; ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ସାତ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପର ହେବ। ଗର୍ତ (ଗଡ଼ା) ତିନି ଭାଗରେ ହେବ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ସୁଶୋଭନ ବୃତ୍ତାକାର ଅଂଶ ରହିବ।

Verse 12

तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः

ଖୋଦିତ ରେଖା/ଖାତରୁ ବାହାର ଭାଗକୁ ତିର୍ୟକ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ—ଦୁହିଁ ଦିଗରେ ସମାନ ରଖି ଶୋଧନ କରି, ବାହ୍ୟ ଭାଗକୁ ଅର୍ଧ ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ କରିବ। ପରେ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମାଇବ; ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ଅର୍ଧ କରିବ।

Verse 13

खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं

ଖାତ (ଗର୍ତ୍ତ) ପାଇଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଧ ମାପରେ ରମ୍ୟ ମେଖଲା ତିଆରି କରାଯାଉ। କଣ୍ଠଭାଗ ତିନି ଭାଗ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ଉଚ୍ଚତାରେ କରାଯିବ।

Verse 14

सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा

ମାପ ସାର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ହୋଇପାରେ; ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମୁଖ ରହିବ। ପ୍ରସ୍ଥ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ, କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପରେ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ।

Verse 15

त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत् स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम् आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः

ତ୍ରିକ ମାପ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେବ; ଏହା ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ଭାଗକୁ ଶୋଭା ଦେଏ। ସମଗ୍ର ଆୟାମ ଯଥୋଚିତ ଅନୁପାତରେ ହେଉ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ସାମାନ୍ୟ ନିମ୍ନତା ସୁନ୍ଦର।

Verse 16

शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद् यावत् कनीयसी शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं

କଣ୍ଠଦେଶରେ ଶୁଷିର (ଖାଲି/ଛିଦ୍ର) କରାଯାଉ; ତାହା କନିଷ୍ଠିକା-ମାପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭେଦିତ ହେଉ। ପରେ ଶେଷ କୁଣ୍ଡକୁ ରୁଚିଅନୁସାରେ ବିଚିତ୍ର ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ତିଆରି କରାଯାଉ।

Verse 17

स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं

ସ୍ରୁବ (ଆହୁତି-ଚମଚ) ହସ୍ତମାତ୍ର ଲମ୍ବ ଓ ଦଣ୍ଡ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଉ। ତାହାର ବଟୁକ (ପାତ୍ରଭାଗ) ଗୋଳ, ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ, ସୁଶୋଭନ ଭାବେ କରାଯାଉ।

Verse 18

कुण्डकेन समन्वितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कण्ठकं द्व्यङ्गुलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चन्द्राभं द्व्यङ्गुलमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां

(ପାଠାନ୍ତର— ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘କୁଣ୍ଡକ ସହିତ’ କୁହାଯାଇଛି; ସେହିଠାରେ ‘କଣ୍ଠକ ଦ୍ୱିଅଙ୍ଗୁଳ’; ଅନ୍ୟଟିରେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରାଭ ଦ୍ୱିଅଙ୍ଗୁଳ’ ଅଛି।) ‘ଗୋପଦ’ ଚିହ୍ନ ଅଳ୍ପ କାଦରେ ଡୁବିଥିବା ଗାଈର ଖୁର ଛାପ ପରି ହେବ। ପୃଷ୍ଠକୁ ଲେପି, ବଜ୍ରନାସିକା (ବଜ୍ରାକାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରସ୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବ।

Verse 19

सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः मध्ये तिस्रस् तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु

ସେହି ବିନ୍ୟାସରେ ପ୍ରଥମ ରେଖାର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୌମ୍ୟ (ଉତ୍ତର) ଦିଗକୁ ହେଉ। ସେହି ଦୁଇ ରେଖା ପୂର୍ବମୁଖୀ ହେଉ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ତିନୋଟି ରେଖା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅଙ୍କନ କର।

Verse 20

एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं

ଏଭଳି ଅଙ୍କନ କରି ଏବଂ ଅଭ୍ୟୁକ୍ଷଣ (ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟା) କରି, ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ପୁରୁଷ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଟର (ଆସନ/ବେଦୀ) ସଜାଇବ; ଏବଂ ତାହାରେ ବୈଷ୍ଣବୀ ଶକ୍ତିକୁ ନ୍ୟାସରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 21

अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन् प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं

ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ (ସୁସ୍ପଷ୍ଟ) କରି, ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନ/ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କର। ପରେ ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ର (ଏକ ବିତ୍ତ) ଲମ୍ବା ସମିଧା ଦେଇ, ସେହି (ଅଗ୍ନି/ସ୍ଥାନ)କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସଜାଇ ସମେଟ।

Verse 22

दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं

ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦର୍ଭାକୁ ତିନି ପରତରେ ପସାର। ସେଠାରେ ପାତ୍ରକୁ ସ୍ଥାପନ କର; ଏବଂ ଭୂମିରେ ଇଧ୍ମ (କାଠ) ଓ ଅଗ୍ନି, ତଥା ଶ୍ରୁକ୍-ଶ୍ରୁବ—ଏହି ଦୁଇ ଆହୁତି-ଚମଚକୁ ମଧ୍ୟ ରଖ।

Verse 23

आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा

ପ୍ରଣୀତାଜଳଦ୍ୱାରା ଆଜ୍ୟସ୍ଥାଳୀ, ଚରୁସ୍ଥାଳୀ ଓ କୁଶାଘୃତକୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ପାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ଜଳରେ ପୂରଣ କରିବ।

Verse 24

पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण् ज्योतिरग्रे निधाय च

ପବିତ୍ରଧାରୀ ହସ୍ତରେ ସେହି ଜଳକୁ ଛାଣି/ଟପକାଇ, ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ପାତ୍ର ନେଇ ଯାଇ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି (ଜ୍ୟୋତି)ର ଅଗ୍ରେ ରଖିବ।

Verse 25

तदद्भिस्त्रिश् च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च

ସେହି ଜଳରେ ତିନିଥର ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ଅଗ୍ରେ ଇଦ୍ଧ୍ମ (ସମିଧା) ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ସୁପୁଷ୍ପଶୋଭିତ ପ୍ରଣୀତାଜଳପାତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା କରିବ।

Verse 26

आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं

ତାପରେ ଆଜ୍ୟସ୍ଥାଳୀକୁ ଘୃତରେ ପୂରଣ କରି ଅଗ୍ରେ ରଖି, ‘ସମ୍ପ୍ଲବ’ ଓ ‘ଉତ୍ପବନ’ ନାମକ ଦୁଇ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଘୃତର ସଂସ୍କାର କରିବ।

Verse 27

अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु

ଅଖଣ୍ଡିତ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ, ଗଠିବିହୀନ, ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ର ଦୁଇଟି କୁଶ—ହସ୍ତତଳ ଉପରମୁଖ କରି, ଅଙ୍ଗୁଠା ଓ ଅନାମିକାରେ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 28

आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत् स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण

ସେଇ ଦୁଇ (ସ୍ରୁକ୍‑ସ୍ରୁବା)ରୁ ଆଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଦୁଇଥର ଉଠାଇ ତିନିଥର ତଳକୁ ଢାଳିବ। ପରେ ସ୍ରୁକ୍ ଓ ସ୍ରୁବାକୁ ଏକତ୍ର କରି ଜଳରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରିବ।

Verse 29

रुद्रनासिकामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वक्त्रनासिकामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आद्यं तयोस्तु सम्पूज्य त्रीन् वारानूर्ध्वमुत्क्षिपेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः

ତାହାକୁ ତାପି ଦର୍ଭଦ୍ୱାରା ପୋଛି ପୁନଃ ଧୋଇବ; ପରେ ଭଲଭାବେ ଶୁଖାଇ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ସାଧକ କେବଳ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା (ସଂସ୍କାର/ସମାପ୍ତି) କରିବ। (ପାଠାନ୍ତର: ‘ରୁଦ୍ରନାସିକା’/‘ବକ୍ତ୍ରନାସିକା’; ଏବଂ—ପ୍ରଥମେ ଉଭୟଙ୍କୁ ପୂଜି ପ୍ରଥମଟିକୁ ତିନିଥର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠାଇବ।)

Verse 30

प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया

ପ୍ରଣବରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ନମସ୍କାର‑ମନ୍ତ୍ରକୁ ସମାପ୍ତ କରି ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ହୋମ କରିବ। ଗର୍ଭାଧାନ ଆଦି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଂଶ‑ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ କରିବ।

Verse 31

नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम् अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः

ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଙ୍ଗାନୁସାରେ ସମାପନ‑କର୍ମ କରିବ—ନାମକରଣର ଶେଷରେ, କିମ୍ବା ବ୍ରତବନ୍ଧର ଶେଷରେ, କିମ୍ବା ସମାବର୍ତ୍ତନର ଶେଷରେ, ଅଥବା ନିଜ ଅଧିକାର‑କାଳ ଶେଷ ହେଲେ।

Verse 32

प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः अङ्गैर् होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः

ସାଧକ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ଉପଚାର‑ପୂଜା କରିବ। ହୋମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଙ୍ଗସହିତ, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ/ବିତ୍ତ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम् सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्

ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭାଧାନ ସଂସ୍କାର; ତାପରେ ପୁଂସବନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରେ ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ; ତଦନନ୍ତରେ ଜାତକର୍ମ, ନାମକରଣ ଓ ଅନ୍ନପ୍ରାଶନ (ପ୍ରଥମ ଘନ ଆହାର)।

Verse 34

चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः

ଚୂଡାକରଣ, ବ୍ରତବନ୍ଧ (ଉପନୟନ/ବ୍ରତଦୀକ୍ଷା), ସମସ୍ତ ବୈଦିକ ବ୍ରତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସମାବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଯୋଗଶିଷ୍ଟାଚାର—ଏହିସବୁ ଆଗାମୀ କର୍ମର ଅଧିକାର ଦିଏ।

Verse 35

हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च अष्टावष्टौ तु जुहुयात् प्रतिकर्माहुतीः पुनः

ହୃଦୟ-ଆଦି କ୍ରମରେ (ନ୍ୟାସ ଆଦି) ଧ୍ୟାନ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମକୁ ପୃଥକ୍ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ଆଠ-ଆଠ କରି ଆହୁତି ଦେଇ, ପ୍ରତିକର୍ମ-ଅନୁସାରେ ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ଦୋହରାଇବ।

Verse 36

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात् श्रुचा मूलेन साधकः वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्

ତାପରେ ସାଧକ ଶ୍ରୁଚା (ଆହୁତି-ଚମଚ) ଦ୍ୱାରା ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେବ। ‘ବୌଷଟ୍’ ଅନ୍ତ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ଲୁତ (ଦୀର୍ଘ) ଓ ସୁସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ।

Verse 37

विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम् आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକୁ ସଂସ୍କୃତ କରି ବୈଷ୍ଣବ ଚରୁ (ଯଜ୍ଞୀୟ ଅନ୍ନ-ଖୀର) ରାନ୍ଧିବ। ସ୍ଥିଣ୍ଡିଲ (ବେଦୀ/ମଣ୍ଡଳ) ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି ଯଥାବିଧି ତାହା ସମ୍ପନ୍ନ କରିବ।

Verse 38

आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम् गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्

ଆସନାଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ଦେବଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଓ ଆବରଣ-ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଉତ୍ତମ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ସୁରୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ नियुज्य स्थापयित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देवव्रतान्यशेषत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः योगश्चाथाधिकारत इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्रान् सन्तर्प्य संत्रपेत् इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्

ପ୍ରଥମେ ଇଧ୍ମ (ସମିଧା) ରଖି, ଅଗ୍ନୀଶଙ୍କ ସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ଘୃତର ଦୁଇ ଆଘାରକୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ବିନ୍ୟାସ କରି, କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟୋଜନ କରି କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପାଳନ କରି ଅଧିକାରାନୁସାରେ ଯୋଗ କରି; ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତର୍ପିତ କରି ବାୟବ୍ୟ, ନୈଋତ ଆଦି ଦିଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମରେ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 40

आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु

ତାପରେ ଘୃତର ଦୁଇ ଆଜ୍ୟଭାଗ ହୋମ କରି, ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର—ଏହି ଦୁଇ ‘ଚକ୍ଷୁଷୀ’ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ଅର୍ଚ୍ଚାକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଆହୁତି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम् शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह

ଘୃତଦ୍ୱାରା ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାର ଦଶାଂଶରେ ଅଙ୍ଗହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଘୃତ ଆଦିଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ସମିଧାଦ୍ୱାରା, ଅଥବା ତିଳ ସହ—ଶତ କିମ୍ବା ସହସ୍ର ଆହୁତି ଦେଇପାରିବ।

Verse 42

समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान् आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य् अस्त्रेण प्रोक्षयेत् पशून्

ହୋମାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଚ୍ଚନା ସମାପ୍ତ କରି, ଯେ ଶୁଚି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେ ପୋଷଣ-ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କରିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସାମ୍ନାରେ ବସାଇବା ଉଚିତ; ପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପଶୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः लिङ्गानुवृत्तश् चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्

ଅବିଦ୍ୟା ଓ କର୍ମବନ୍ଧନରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରେ ସଂଯୋଜିଲେ, ଲିଙ୍ଗ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର) ଅନୁସରୀ ଚେତନା ସେହି ଲିଙ୍ଗ ସହିତ ବଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 44

ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत् ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्

ଧ୍ୟାନମାର୍ଗରେ (କ୍ଷେତ୍ର/ଦେହ) ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ବାୟୁ-ବୀଜରେ ଶୋଧନ କରିବ; ତାପରେ ଦହନ (ଅଗ୍ନି)-ବୀଜରେ ‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ’ ନାମକ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ।

Verse 45

निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्

ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ, ଭସ୍ମର ଢେର ପରି ଅବସ୍ଥିତ—ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 46

प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयंस्मरेतप्_२४०४५च्द्तत्र शक्तिं न्यसेत् पश्चात् पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम् तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्

ଭସ୍ମକୁ ଜଳରେ ଭିଜାଇ, ସଂସାରକୁ ଜଳମୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିବ। ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଶକ୍ତିର ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ବୀଜସଞ୍ଜ୍ଞିତ ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱର। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଶୁଭ ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Verse 47

अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम् तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्

ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ତାହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଯାହା ତାହାର ଆଧାର ଓ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ—ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବାତ୍ମକ ପୌରୁଷୀ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 48

लिङ्गं सङ्क्रामयेत् पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद् वृद्धं विचिन्तयेत्

ତାପରେ ପୂର୍ବସଂସ୍କୃତ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ (ଲିଙ୍ଗ) କୁ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଉ। ପରେ ବିଭକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂସ୍ଥାନ ଓ କ୍ରମେ ହେଉଥିବା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଚିନ୍ତନ କରାଯାଉ।

Verse 49

ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम् समिद्भिर्वा तिलैस् तथा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सह लिङ्गेन दर्शितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः संसारञ्चाक्षयं स्मरेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थण्डिले पूर्वसंस्कृतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାଣ୍ଡରେ ଏକ ବର୍ଷ ରହି ତାହା ଦୁଇ ଶକଳରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ସମିଧ କିମ୍ବା ତିଳ ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦେଇ, ସେଇ ଦୁଇ ଶକଳକୁ ଦ୍ୟାବା-ପୃଥିବୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉ।

Verse 50

जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम् मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्

ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୁନଃ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରାଯାଉ; ତାପରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ନ୍ୟାସାନୁସାରେ ତାହାକୁ ମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକ ଦେହରୂପେ ଗଢ଼ାଯାଉ।

Verse 51

विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम् एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः

ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୂର୍ଧ୍ନି ହସ୍ତ ଦେଇ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ/ମନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଧ୍ୟାନଯୋଗରେ ସେ ଏକ କିମ୍ବା ଅନେକ ପ୍ରକଟତା ଜନ୍ମାନ୍ତି।

Verse 52

करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु

କଳାଇର ମୂଳରେ ହାତ ଧରି, ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ବାନ୍ଧି, ମନ୍ତ୍ରୀ ନେତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କରି ଦଣ୍ଡ (ସଦନାହତ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର/ଚାପ ଦେଉ।

Verse 53

कृतपूजो गुरुः सम्यक् देवदेवस्य तत्त्ववान् शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत्

ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ସମ୍ୟକ୍ ସମାପ୍ତ କରି, ଦେବଦେବଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲି ଧରି ପୂର୍ବମୁଖେ ବସାଇବେ।

Verse 54

अर्चयेयुश् च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम् क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କ ଏପରି ଶିକ୍ଷା ପାଇ, ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବେ; ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲି ନିକ୍ଷେପ କରି, ପରେ ତୁରନ୍ତ ପୁଷ୍ପାଦି ଉପଚାରରେ ଅନୁକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବେ।

Verse 55

अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः विधाय दक्षिणां दद्यात् सर्वस्वं चार्धमेव वा

ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦାର୍ଚ୍ଚନ କରି, ଦକ୍ଷିଣା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଦେବା ଉଚିତ—ସମସ୍ତ ଧନ କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ତାହାର ଅର୍ଧ।

Verse 56

गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्

ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦେବେ; ଏବଂ ଶିଷ୍ୟମାନେ ହରିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବେ। ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଈଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଜନ କରିବେ।

Verse 57

तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत्

ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ତର୍ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳରେ ସ୍ଥାପିତ (ଆହ୍ୱାନିତ ତତ୍ତ୍ୱ)କୁ ବିସର୍ଜନ କରିବେ।

Verse 58

विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् प्रणीताभिस् तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମସ୍ତ ନିର୍ମାଲ୍ୟକୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରଣୀତ (ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ) ଜଳରେ ନିଜକୁ ଓ କୁଣ୍ଡ-ପାତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରି ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर् लीयते हरौ

ବହ୍ନିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସଂଯୋଜନ କରି ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଭୋଗାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସବୁ ପାଏ, ମୁମୁକ୍ଷୁ ହରିରେ ଲୀନ ହୁଏ।