Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ “ସାମାନ୍ୟ-ପୂଜା”ର ମାନକ ଢାଞ୍ଚା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ସପରିବାର ସାର୍ବଜନୀନ ନମସ୍କାରରେ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରିଚର ଦେବତା, ମଣ୍ଡଳ-ବିନ୍ୟାସ ଓ ରକ୍ଷା/ଶକ୍ତିବର୍ଧକ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାର-ଶ୍ରୀ, ବାସ୍ତୁ ଭଳି ସ୍ଥଳଶକ୍ତି, କୂର୍ମ–ଅନନ୍ତ ଭଳି ବିଶ୍ୱାଧାର, ଏବଂ ପଦ୍ମ-ପ୍ରତୀକରେ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ବିପରୀତ ଗୁଣର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆୟୁଧ ଓ ବୀଜ (ଶ୍ରୀଂ, ହ୍ରୀଂ, କ୍ଲୀଂ), ଶିବପୂଜାର ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା (ନନ୍ଦୀ, ମହାକାଳରୁ), ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାରେ ହୃଦୟ/ଶିର/ନେତ୍ର ଆଦି ନ୍ୟାସସଦୃଶ ନିୟୋଗ, କବଚାଙ୍ଗ, ରାହୁ–କେତୁ ସହ ଗ୍ରହସମନ୍ୱୟ ଦିଆଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ରରଚନା ନିୟମ (ପ୍ରଣବ, ବିନ୍ଦୁ, ଚତୁର୍ଥୀ + ନମଃ) ଓ ତିଳ-ଘୃତ ହୋମରେ ପୁରୁଷାର୍ଥଫଳଦାୟୀ ସମାପ୍ତି, ପାଠଭେଦର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः अथ एकविंशो ऽध्यायः सामान्यपूजाकथनं नारद उवाच सामान्यपूजां विष्ण्वादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश् च सर्वदान् समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଜଗତ୍ସର୍ଗବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସାଧାରଣ ପୂଜାକଥନ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ସାଧାରଣ ପୂଜାବିଧି ଓ ସର୍ବକାଳ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମୁଁ କହିବି। ‘ସମସ୍ତ ପରିବାର ସହିତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର’ ବୋଲି ପୂଜା କର।
Verse 2
साग्नयो ह्य् अगादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, अग्निपाला वर्हिषदो ह्य् आज्यपाः साग्नयो ह्य् अजादिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैसारणी सुते इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा द्वारश्रियं वस्तुनवं शक्तिं कूर्ममनन्तकम्
କେତେକ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ସାଗ୍ନୟଃ…’ ଏହି ପାଠ ମିଳେ; ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକରେ ‘ଅଗ୍ନିପାଳ, ବର୍ହିଷଦ, ଆଜ୍ୟପ, ସାଗ୍ନୟଃ…’ ଏବଂ ‘ସାଗ୍ନୟଃ… ଅଜ’ ଇତ୍ୟାଦି ପାଠାନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଅଛି; କେଉଁଠି ‘ବୈସାରଣୀ, ହେ ସୂତ’ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। (ପୂଜାରେ) ଧାତୃ-ବିଧାତୃ, ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନା, ଏବଂ ଦୁଇ ନିଧି; ଦ୍ୱାର-ଶ୍ରୀ, ବାସ୍ତୁନବ (ବାସ୍ତୁଦେବତା), ଶକ୍ତି, କୂର୍ମ ଓ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର/ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 3
पृथिवीं धर्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः
ପୃଥିବୀକୁ ମୂଳ, ଧର୍ମକୁ କାଣ୍ଡ/ଡାଣ୍ଡ, ଜ୍ଞାନକୁ ପଦ୍ମ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ତାହାର କେଶର ଓ କର୍ଣ୍ଣିକା ସଦୃଶ। ଅଧର୍ମ ଆଦିକୁ ଏହାର ବିପରୀତ, ମଲିନକର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 4
ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्वाद्यर्कादिमण्डलम् विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत्
ଋଗ୍ବେଦ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମଣ୍ଡଳ, କୃତଯୁଗ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମଣ୍ଡଳ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍କର୍ଷ ଦେଇଥିବା ତ୍ରୟୀ—ଜ୍ଞାନ, କ୍ରିୟା ଓ ଯୋଗ—କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କର।
Verse 5
प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहासनमूर्तिकाम् दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत्
ପ୍ରହ୍ୱୀ, ସତ୍ୟା, ଏବଂ ‘ଈଶାନ-ଅନୁଗ୍ରହ-ଆସନ-ମୂର୍ତ୍ତିକା’ ନାମକ ରୂପକୁ, ତଥା ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ଗିରଙ୍ଗଣ (ପର୍ବତ-ପ୍ରାଙ୍ଗଣ), କ୍ଷେତ୍ର (ତୀର୍ଥ/ମନ୍ଦିର-ସ୍ଥଳ) ଏବଂ ବାସୁଦେବ ଆଦି (ବ୍ୟୂହ-ରୂପ) ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କର।
Verse 6
हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम् शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्
ହୃଦୟ ଓ ଶିରରେ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ-ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ପରେ ତ୍ରିଶୂଳ, କବଚ ଓ ନେତ୍ର-ଶକ୍ତି, ତାପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶକ୍ତିକୁ; ଏବଂ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭ-ମଣିକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।
Verse 7
वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत् इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम्
ବନମାଳା, ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ପୁଷ୍ଟି, ଗରୁଡ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ରକ୍ଷଃ-ରକ୍ଷକ ଶକ୍ତି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଧନେଶ୍ୱର କୁବେରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।
Verse 8
ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम् विष्वक्सेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत्
ମଣ୍ଡଳ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଈଶାନ, ଅନନ୍ତ, ଅଜ, ଅଧିଷ୍ଠାତୃ-ଅସ୍ତ୍ର, ବାହନ, କୁମୁଦାଦି ଓ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ/ଆହ୍ୱାନ କରିବ; ପୂଜା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 9
शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्चयेत् महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम्
ଶିବପୂଜାର ସାଧାରଣ ବିଧିରେ ପ୍ରଥମେ ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ପରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ଗଣାଦି ପରିଚାରକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।
Verse 10
गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्यादीन् धर्मकादिकम् वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी
ସେ ବାଣୀ, ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି), ଗୁରୁ ଓ ବାସ୍ତୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ସ୍ତୁତା; ସେ ଶାକ୍ୟା ଆଦି ଓ ଧର୍ମକା ଆଦି ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତା; ଏବଂ ସେ ବାମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ରୌଦ୍ରୀ, କାଳୀ, କଲବିକାରିଣୀ।
Verse 11
बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात् घ, चिह्नितपुस्तकपाठः यजेत् दुर्गां इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गिरिं श्रियमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवं श्रियतमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौरीं श्रियं गुरुं चास्त्रं शक्त्यादिं धर्मकादिकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनं
ତାପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ‘ବଳବିକରିଣୀ’ ଏବଂ ‘ବଳପ୍ରମଥିନୀ’ ନାମରେ ଆହ୍ୱାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପାଠାନ୍ତରରେ କେଉଁଠି ‘ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜା କର’ ବୋଲି, କେଉଁଠି ‘ଗିରିଶ୍ରୀ’ (ପର୍ବତର ଶ୍ରୀ/ସମୃଦ୍ଧି) ବୋଲି, ଆଉ କେଉଁଠି ‘ଶିବ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳକର/ଶ୍ରିୟତମ’ ବୋଲି ମିଳେ। ପୁନଶ୍ଚ ଦେବୀ ‘ଗୌରୀ’, ‘ଶ୍ରୀ’, ‘ଗୁରୁ’, ‘ଅସ୍ତ୍ର’, ‘ଶକ୍ତ୍ୟାଦି’, ‘ଧର୍ମାଦି’ ଏବଂ ‘ସର୍ବଭୂତଦମନୀ’, ‘ମଦନୋନ୍ମାଦିନୀ’, ‘ଶିବାସନା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 12
हां हुं हां शिवमूर्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत् हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकं
‘ହାଂ ହୁଂ ହାଂ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ମୁଖ ସହିତ ଶିବମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ‘ହୌଂ ଶିବାୟ’ ଏବଂ ‘ହାମ୍…’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଈଶାନାଦି ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश् चण्डीहृतादिकाः क्रमात्सूर्यार्चने मन्त्रा दण्डी पूज्यश् च पिङ्गलः
ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନାରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ—ପ୍ରଥମେ ‘ହ୍ରୀଂ’, ପରେ ‘ଗୌରୀଂ’, ପରେ ‘ଗଂ’; ତାପରେ ଗଣ (ଗଣେଶ), ପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ଦେବଗଣ; ଏବଂ ଚଣ୍ଡୀ, ହୃତ (ହୃଦୟ) ଆଦି। ତଦନନ୍ତରେ ଦଣ୍ଡୀ ଓ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
उच्चैःश्रवाश्चारुणश् च प्रभूतं विमलं यजेत् साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यं मध्यतो यजेत्
ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଓ ଚାରୁଣ, ଏବଂ ପ୍ରଭୂତ ଓ ବିମଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସାରାଧ୍ୟ ଓ ପରମସୁଖଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍କନ୍ଦ ଆଦିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी
ସେ ଦୀପ୍ତା, ସୂକ୍ଷ୍ମା, ଜୟଦାୟିନୀ, ଭଦ୍ରା; ସେ ବିଭୂତିସ୍ୱରୂପା ଏବଂ ବିମଳା। ସେ ଅମୋଘା, ବିଦ୍ୟୁତ୍-ସଦୃଶ ତେଜସ୍ୱିନୀ, ସଦା ପୂଜ୍ୟା ଏବଂ ସର୍ବତୋମୁଖୀ (ସର୍ବଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ)।
Verse 16
अर्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम् ह्रां ह्रीं स सूर्याय नम आं नमो हृदाय च
ଅର୍କାସନ (ସୂର୍ଯ୍ୟାସନ) ପାଇଁ ‘ହଂ, ଖଂ, ଖ’ ଏହି ବୀଜାକ୍ଷର ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ଥାପନାର୍ଥେ ‘ସୋଲ୍କାୟ’ ପଦ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ‘ହ୍ରାଂ ହ୍ରୀଂ ସ—ସୂର୍ଯ୍ୟାୟ ନମଃ’ ଜପ କରି, ହୃଦୟ-ନ୍ୟାସରେ ‘ଆଂ—ନମୋ ହୃଦାୟ’ କହିବା।
Verse 17
अर्काय शिरसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् भूर्भुवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतं
ଶିର-ନ୍ୟାସରେ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା; ସେହିପରି ଅଗ୍ନି, ଈଶ, ଅସୁର ଓ ବାୟୁକୁ ମଧ୍ୟ। ‘ଭୂଃ’ ‘ଭୁବଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ‘ଜ୍ୱାଲିନୀ, ଶିଖା, ହୁଂ’—ଏହା କବଚ (ରକ୍ଷା) ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 18
भां नेत्रं वस् तथार्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश् च निष्कुभा सोमो ऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात्
‘ଭାଂ’—ନେତ୍ର ପାଇଁ; ‘ବସ୍’ ଏବଂ ‘ଅର୍କାସ୍ତ୍ର’ (ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ତ୍ର); ‘ରାଜ୍ଞୀ’, ‘ଶକ୍ତି’ (ଭାଲ) ଓ ‘ନିଷ୍କୁଭା’—ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ଅଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ), ବୁଧ, ଜୀବ/ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର ଓ ଶନିଙ୍କୁ ବିନ୍ୟସିତ ହୁଏ।
Verse 19
राहुः केतुस्तेजश् चण्डः सङ्क्षेपादथ पूजनं आसनं मूर्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः
ରାହୁ ଓ କେତୁଙ୍କୁ ‘ତେଜଃ’ ଓ ‘ଚଣ୍ଡଃ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ସଂକ୍ଷେପରେ ପୂଜା—ଦେବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଆସନ ଅର୍ପଣ, ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଓ ହୃଦୟାଦି-ନ୍ୟାସ କରିବା, ଏବଂ ପରିଚାରକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବା।
Verse 20
विष्ण्वासनं विष्णुर्मूर्तेरों श्रीं श्रीं श्रीधरोहरिः ह्रीं सर्वमूर्तिमन्त्रोयमिति त्रैलोक्यमोहनः
ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ବିଷ୍ଣ୍ୱାସନ ଏହିପରି—‘ଓଂ ଶ୍ରୀଂ ଶ୍ରୀଂ—ଶ୍ରୀଧର ହରିଃ; ହ୍ରୀଂ।’ ଏହା ‘ସର୍ବମୂର୍ତ୍ତି’ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଓ ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହନ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 21
ह्रीं हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर् दीर्घैर्हृदादिकं समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्ग्रामादौ जयादिदा
‘ହ୍ରୀଂ’ ବୀଜରେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ, ଏବଂ ‘କ୍ଲୀଂ’ ବୀଜରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ହୃଦାଦି (ହୃଦୟ ଆଦି) ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ସହ ପାଠ୍ୟ। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିର ପୂଜା, ବିଶେଷକରି ସଂଗ୍ରାମାରମ୍ଭେ, ଜୟାଦି ଫଳ ଦେଏ।
Verse 22
सावाराध्योपरं दुःखमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निसाश्रयवायुगानिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्काय शिरसे तद्वदग्निजायायुतञ्च तदिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शक्तिश् च निर्गता इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम् पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया
କେତେକ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ସାବାରାଧ୍ୟ…’, ‘ଅଗ୍ନିସାଶ୍ରୟ…’, ‘ଅର୍କାୟ ଶିରସେ… ତଦ୍ବତ୍ ଅଗ୍ନିଜାୟା…’, ଏବଂ ‘ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ନିର୍ଗତା…’ ଭଳି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। ପ୍ରଚଳିତ ପାଠରେ ଦେବତା ଚକ୍ର, ଗଦା, କ୍ରମେ ଶଙ୍ଖ; ମୁଷଳ, ଖଡ୍ଗ, ଶାର୍ଙ୍ଗ (ଧନୁ); ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ; ଏବଂ ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ଚିହ୍ନ, କୌସ୍ତୁଭ-ମଣି ଓ ବନମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 23
श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयो ऽर्चनम् सरस्वत्यासनं मूर्तिरौं ह्रीं दधी सरस्वती
‘ଶ୍ରୀଂ’ ବୀଜ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ), ଗୁରୁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ—ଏମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆସନ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ‘ଓଁ’ ଓ ‘ହ୍ରୀଂ’ ବୀଜରେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ। ‘ଦଧି’ (ଦହି) ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟ/ଲକ୍ଷଣ।
Verse 24
हृदाद्या लक्ष्मीर्मेधा च कलातुष्टिश् च पुष्टिका गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश् च क्षेत्रपः
ହୃଦାଦ୍ୟା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମେଧା, କଳା, ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟିକା, ଗୌରୀ, ପ୍ରଭାମତୀ, ଦୁର୍ଗା, ଗଣ, ଗୁରୁ, କ୍ଷେତ୍ରପ—ଏହି ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଦିବ୍ୟ ନାମ; ସ୍ମରଣ/ଆହ୍ୱାନଯୋଗ୍ୟ।
Verse 25
तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः
ତଥା ‘ଗଂ’ ବୀଜ ଗଣପତିଙ୍କ ପାଇଁ, ‘ହ୍ରୀଂ’ ଗୌରୀଙ୍କ ପାଇଁ, ‘ଶ୍ରୀଂ’ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କ ପାଇଁ, ‘ହ୍ରୀଂ’ ତ୍ୱରିତାଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ‘ହ୍ରୀଂ’ ସହ ‘ସୌ’ ତ୍ରିପୁରାଙ୍କ ପାଇଁ—ଏସବୁକୁ ଚତୁର୍ଥୀ (ଦତ୍ତି) ବିଭକ୍ତିରେ ଯୋଡ଼ି, ଶେଷରେ ‘ନମଃ’ ଶବ୍ଦରେ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
प्रणवाद्याश् च नामाद्यमक्षरं विन्दुसंयुतं ॐ युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः
ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି, ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରକୁ ବିନ୍ଦୁ (ଂ) ଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଓଁ-ଯୁକ୍ତ କରି—ସର୍ବମନ୍ତ୍ରପୂଜାର୍ଥ ଜପ ପାଇଁ ଏହା ସ୍ମୃତିପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଧି।
Verse 27
होमात्तिलघृताद्यैश् च धर्मकामार्थमोक्षदाः पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत्
ତିଳ, ଘି ଆଦିଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି ଧର୍ମ-କାମ-ଅର୍ଥ-ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପୂଜାମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ; ଯେ ପଢ଼େ ସେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଭୋଗ ଭୋଗି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।
Frequently Asked Questions
It outlines a repeatable template: invoke the main deity with retinue, establish āsana/mūrti, perform hṛd-ādi placements (nyāsa), add kavaca/astra protections, worship emblems and attendants in a maṇḍala order, and complete with japa and homa for puruṣārtha results.
The chapter includes site and threshold powers (Vāstu, Dvāra-Śrī), cosmic supports (Kūrma, Ananta), rivers (Gaṅgā, Yamunā), guardians and gods (Indra, Agni, Yama, Vāyu, Kubera), Viṣṇu’s retinue and emblems, Śiva’s attendants (Nandin, Mahākāla, Gaṇas), and Sūrya-linked grahas including Rāhu and Ketu.
It frames mantra-japa and homa as dharma–kāma–artha–mokṣa bestowing, showing that correct ritual order (vidhi), protective formulae, and disciplined recitation are not merely technical but vehicles aligning worldly success with ultimate liberation.
Mantras should begin with praṇava (Oṃ); use the first syllable of the deity-name joined with bindu (ṃ) or conjoined with Oṃ; and in several cases employ the dative (fourth-case) ending, concluding with “namaḥ.”