Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧନା ପାଇଁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରୂପେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳର ନିର୍ମାଣ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କଠୋର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମି ଓ ପୂର୍ବପୂଜା ପରେ ଚତୁରସ୍ର ଜାଲକୁ ପଦ୍ମ-ଆବରଣ—ପୀଠ, ବୀଥିକା, ଦ୍ୱାର—ରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ଦିଗ୍ଦେବତା ଓ ବୈଦିକ ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ; ତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର ବହୁସ୍ତରୀୟ ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ରଙ୍ଗ ନିୟମ, ରଞ୍ଜକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶୋଧନ-ଚିହ୍ନାଙ୍କନ କ୍ରମ, ଅଙ୍ଗୁଳ-ହସ୍ତ-କର ମାପ, ଏବଂ ବୀଜ/ମନ୍ତ୍ର/ବିଦ୍ୟା-ଜପ ମାନଦଣ୍ଡ ସହ ପୁରଶ୍ଚରଣ ଶିଷ୍ଟାଚାର କଥାହୋଇଛି। ମଣ୍ଡଳକୁ ଯୋଗଦେହରୂପେ—ନାଡ଼ୀ, ହୃଦୟପଦ୍ମ, ବୀଜଶକ୍ତିର କିରଣ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ସ୍ଥୂଳ ଶବ୍ଦମୂର୍ତ୍ତି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୀପ୍ତ ହୃଦୟରୂପ ଓ ଚିନ୍ତାତୀତ ପରମ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମଧ୍ୟାନ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ୯, ୨୫, ୨୬ ଆଦି ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟୂହ ବିନ୍ୟାସ, ଦ୍ୱାର-ଅଳଙ୍କାର ନିୟମ ଓ ଶୁଭ ମର୍ତ୍ୟେଷ୍ଟ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପବିତ୍ର ରଚନା ଉପାସନା ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ କିପରି ସଂଗଠିତ କରେ ତାହା ଦେଖାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आचार्याभिषेको नाम अष्टाविंशो ऽध्यायः अथ ऊनत्रिंशो ऽध्यायः सर्वतोभद्रमण्डलकथनं नारद उवाच साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्य मण्डले हरिमीश्वरं आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ‘ଅଗ୍ନିପୁରାଣ’ରେ ‘ଆଚାର୍ଯ୍ୟାଭିଷେକ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳକଥନ’ ନାମକ ଊନତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—ସାଧକ ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମିରେ, ଗୃହରେ କିମ୍ବା ଦେବାଳୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧନ କରୁ; ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି ମଣ୍ଡଳରେ ହରିଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱରରୂପେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁ। ଆଗ୍ନେୟ ପଦ୍ମରେ ପ୍ରକୃତିକୁ, ଯାମ୍ୟ ପଦ୍ମରେ ପୁରୁଷକୁ ଯଜନ କରୁ।
Verse 2
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत् रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्वतोभद्रमालिखेत् पुरुषाद्दक्षिणे च वह्निं नैरृते वारुणेनिलं आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्यजुश् चैशपद्मके
ଚତୁରସ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଣ୍ଡଳ ଆଦି ରେଖାଙ୍କନ କରିବ। ରସ, ବାଣ, ଅକ୍ଷି—ଏହି ସଂଖ୍ୟାଚିହ୍ନିତ କୋଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକରେ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ଆକୃତି ଅଙ୍କନ କରିବ। ବାସ୍ତୁ-ପୁରୁଷର ଦକ୍ଷିଣେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବ; ନୈଋତ୍ୟେ ବରୁଣ ଓ ବାୟୁକୁ ରଖିବ। ଐନ୍ଦବ ପଦ୍ମରେ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଏବଂ ଈଶ ପଦ୍ମରେ ଋଗ୍ ଓ ଯଜୁଃକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 3
षट्त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्क्त्यावहिर्भवेत् द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च इन्द्रादींश् च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा सामाथर्वाणमाकाशं वायुं तेजस् तथा जलं
ଛତ୍ରିଂଶ କୋଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ପୀଠରୂପ ପଦ୍ମକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ବାହାରେ ପଙ୍କ୍ତିରୂପ ସୀମା ରଖିବ। ପରେ ଦୁଇ କୋଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ବୀଥିକା (ପରିକ୍ରମା ପଥ) ହେବ, ଏବଂ ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ଦୁଇ-ଦୁଇ କୋଷ୍ଠ ଦ୍ୱାର ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ମର ଷୋଡଶ ଭାଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ତଥା ସାମ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦ, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ (ଅଗ୍ନି), ଜଳ—କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 4
वर्तुलं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम् पद्मार्धे भामयित्वा तु भागं द्वादशमं वहिः पृठिवीञ्च मनश् चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्चयेत् रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश् चैव षोडशं
ବୃତ୍ତାକାର ରେଖାଙ୍କନ କରି ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ଅର୍ଧପଦ୍ମରେ ବାହାର ପଟେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବ। ପୃଥିବୀ ଓ ମନ; ତଥା ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଚକ୍ଷୁ; ଏବଂ ରସନା ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହାସହ ଭୂଃ ଓ ଭୁବଃ—ଏସବୁକୁ ଷୋଡଶ ଭାଗରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।
Verse 5
विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुःक्षेत्रन्तु वर्तुलं प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम् महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च अत्यग्निष्टोमकं चोक्थं षोडशीं वाजपेयकं
ବିଭାଜନ କରି ଶେଷ ଭାଗକୁ ଭ୍ରମାଇ ଚାରି କ୍ଷେତ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ବୃତ୍ତାକାର ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପ୍ରଥମ କର୍ଣିକା-କ୍ଷେତ୍ର (ମଧ୍ୟଭାଗ) ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କେଶର-କ୍ଷେତ୍ର (ପତ୍ର/ଦଳ ଭାଗ) ହେବ। ସେଠାରେ ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ; ତଥା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ; ଏବଂ ଅତ୍ୟଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଷୋଡଶୀ, ବାଜପେୟ—ଏହି ନାମ/ଯଜ୍ଞଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 6
तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम् प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्चयेत् मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकं
ଦଳସନ୍ଧିରେ ତୃତୀୟ ବିନ୍ଦୁ ଏବଂ ଦଳାଗ୍ରରେ ଚତୁର୍ଥ ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବ। କୋଣମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ତିର୍ଯ୍ୟକ ସୂତ୍ରରେଖା ପ୍ରସାରିତ କରି, କୋଣଦିଗରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବ। ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅତିରାତ୍ର ଯାଗ ଓ ତଥା ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଯାଗର ପୂଜା କରିବ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶ-ରୂପ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ।
Verse 7
निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तु लाञ्छयेत् पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेत् रसं गन्धञ्च पद्मेषु चतुर्विंशतिषु क्रमात् प्रत्यग्निष्टोमकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्योतिष्टोमकमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकं
କେଶରାଗ୍ରରେ (ଚିହ୍ନ) ରଖି ଦଳସନ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବ। ପରେ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କୁ ତଳକୁ ଛାଡ଼ି ସେଠାରେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ ଆକୃତି ଲେଖିବ। କ୍ରମାନୁସାରେ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ପଦ୍ମରେ ‘ରସ’ ଓ ‘ଗନ୍ଧ’ ଶବ୍ଦ ଲେଖିବ। (କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ପ୍ରତ୍ୟଗ୍ନିଷ୍ଟୋମକମ୍’, ଅନ୍ୟେ ‘ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମକମ୍’ ପାଠ ମିଳେ।) ତାପରେ ‘ଜୀବ’, ‘ମନୋଧିପ’, ‘ପଞ୍ଚାହ’, ‘ପ୍ରକୃତି’, ‘ଶବ୍ଦମାତ୍ରକ’ ନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 8
दलसन्ध्यन्तरालन्तु मानं मध्ये निधाय तु दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरं वासुदेवादिमूर्तीञ्च तथा चैव दशत्मकं मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्य चक्षुश् च रसनं तथा
ଦଳସନ୍ଧିମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରାଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ମାନ’ ବିନ୍ଦୁ ରଖି, ତାହାଦ୍ୱାରା ଦଳାଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରମାଇବ। ସେହି ଅଗ୍ରରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାସୁଦେବାଦି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ଏହିପରି ‘ଦଶାତ୍ମକ’ ସମୂହକୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ—ମନ, ଶ୍ରୋତ୍ର (ଶ୍ରବଣ), ତ୍ୱଚ (ସ୍ପର୍ଶ), ଚକ୍ଷୁ ଓ ରସନା (ସ୍ୱାଦ)।
Verse 9
तदन्तरालं तत्पार्श्वे कृत्वा वाह्यक्रमेण च केशरे तु लिखेद्द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः घ्राणं वाक्पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान् चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः
ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅନ୍ତରାଳମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ବାହ୍ୟକ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, କେଶରରେ ଦୁଇ-ଦୁଇ (ନାମ/ଚିହ୍ନ) ଲେଖିବ; ପୁନଃ ଦଳମଧ୍ୟରେ। ଏହି—ଘ୍ରାଣ, ବାକ୍, ପାଣି, ପାଦ—କୁ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ଦ୍ୱାରିଜ (ପଦ୍ମ-ଖଣ୍ଡ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଚତୁର୍ଥ ଆବରଣରେ ଏମାନେ ଅଙ୍ଗସହିତ ଓ ପରିବାରସହିତ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 10
पद्मलक्ष्मैतत् सामान्यं द्विषट्कदलमुच्यते कर्णिकार्धेन मानेन प्राक्संस्थं भ्रामयेत् क्रमात् पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान् पुरुषोत्तमादिषड्विंशान् वाह्यावरणके यजेत्
ଏହା ପଦ୍ମଲକ୍ଷଣର ସାଧାରଣ ବିଧି; ଏହାକୁ ଦ୍ୱିଷଟ୍କଦଳ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାରଟି ଦଳ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କର୍ଣିକାର ଅର୍ଧମାନ ନେଇ, ପୂର୍ବସ୍ଥାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ (ସ୍ଥାପନ/ଚିହ୍ନ) ଭ୍ରମାଇବ। ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ପୂଜନ କରି, ବାହ୍ୟ ଆବରଣରେ ମାସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧିପତି ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଦି ଷଡ୍ବିଂଶତି (ଛବ୍ବିଶ) ଦେବତାଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ।
Verse 11
तत्पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विषट्कदलकञ्च तैः चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात् अष्टौ प्रकृतयः षड्वा पञ्चाथ चतुरो ऽपरे
ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭ୍ରମ-ବିନ୍ୟାସ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଛଅ କୁଣ୍ଡଳୀ ଗଠିତ ହୁଏ। ସେହିପରି ବାରଟି ମତ୍ସ୍ୟ-ଆକୃତି ଓ ବାର ଦଳର ସମୁହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଇ ଚକ୍ର-କମଳରେ ମାସମାନଙ୍କର ପତିଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ରମେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବିନ୍ୟାସକୁ କେହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକୃତି, କେହି ଷଟ୍, ଅନ୍ୟେ ପଞ୍ଚ ଓ କେହି ଚତୁର୍ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 12
पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं मत्स्यं कृत्वैवमब्जकम् व्योमरेखावहिः पीठन्तत्र कोष्टानि मार्जयेत् रजः पातं ततः कुर्याल्लिखिते मण्डले शृणु कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेखाः सर्वाः सिताः समाः
ପଞ୍ଚପତ୍ରୀୟ କ୍ରିୟାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ମତ୍ସ୍ୟ-ରୂପ ଅଙ୍କନ କରି, ସେହିପରି ଅବ୍ଜକ (ପଦ୍ମ-ଆଲେଖ୍ୟ) ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ବ୍ୟୋମ-ରେଖା’ ଚିହ୍ନିତ ପୀଠରେ ଥିବା କୋଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକୁ ପରେ ପୋଛି ସଫା କରିବ। ତାପରେ ଲିଖିତ ମଣ୍ଡଳରେ ରଜଃ (ଚୂର୍ଣ୍ଣ) ଛିଟାଇବ—ଶୁଣ—କର୍ଣ୍ଣିକା ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରେଖା ସମାନ ଭାବେ ଶ୍ୱେତ ହେବ।
Verse 13
त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत द्विहस्ते ऽङ्गुष्टमात्राः स्युर्हस्ते चार्धसमाः सिताः पद्मं शुक्लेन सन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा
ତିନି କୋଣରେ ପାଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଚିହ୍ନ ଅଙ୍କନ କରିବ; ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଯୁଗଳ-ଯୁଗଳ କରିବା ଉଚିତ। ଚାରି ଦିଗରେ ଲେପନ/ରଙ୍ଗରେ ଗାତ୍ରକ—ଅଙ୍ଗସଦୃଶ ଉପଭାଗ—ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଦ୍ୱିହସ୍ତ ରୂପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର; ଏକହସ୍ତରେ ତାହାର ଅର୍ଧ, ଏବଂ ଶ୍ୱେତ। ପଦ୍ମ ଶ୍ୱେତରେ ହେବ; ତାହାର ସନ୍ଧି-ରେଖା କଳା କିମ୍ବା ଗାଢ଼ ନୀଳରେ ଅଙ୍କିତ ହେବ।
Verse 14
ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीठ्यर्थन्तु विलोपयेत् द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत् भूषयेद्योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः
ତାପରେ ଦିଗମାନଙ୍କରେ ବୀଥି (ପଥ) ପାଇଁ ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତିକୁ ମିଟାଇଦେବ। ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରିଟି ଦ୍ୱାର କରିବ। କେଶର (ତନ୍ତୁ) ରକ୍ତ ଓ ପୀତ ହେବ; କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣରେ ପୂରଣ କରିବ। ଯୋଗପୀଠକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସର୍ବବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗଦ୍ରବ୍ୟରେ ଭୂଷିତ କରିବ।
Verse 15
द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः पङ्क्तिद्वयं द्वयं दिक्षु वीथ्यर्थं विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः परिकीर्तिताः लतावितानपत्राद्यैर् वीथिकामुपशोभयेत् पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः
ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଚକ୍ଷଣ ଶିଳ୍ପୀ ଆଠଟି ଶୋଭା-ଉପାଦାନ କରିବ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଦୁଇ-ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତିକୁ ବୀଥି (ପଥିକା) ଗଠନ ଓ ଶୋଭାର୍ଥେ ବିନିଯୋଗ କରିବ—ଏହା ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠ। ପାର୍ଶ୍ୱ ଉପଶୋଭାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ସଂଖ୍ୟାରେ କଥିତ। ଲତାକାର୍ଯ୍ୟ, ବିତାନ-ସଜ୍ଜା, ପତ୍ର-ଅଳଙ୍କାର ଆଦିଦ୍ୱାରା ବୀଥିକାକୁ ଉପଶୋଭିତ କରିବ। ପୀଠଦ୍ୱାରରେ ଶ୍ୱେତ, ଶୋଭା-ରକ୍ତ ଓ ପୀତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଅଳଙ୍କାର କରିବ।
Verse 16
समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्तिताः चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः उपशोभाञ्च नीलेन कोणशङ्ख्यांश् च वै सितान् भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणं
ଉପଶୋଭା-କୋଷ୍ଠଙ୍କ ସମୀପର କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ‘କୋଣ-ବିଭାଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚାରି ଦିଗରେ ମଧ୍ୟକୋଷ୍ଠ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି କରି ବିଭାଗ କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ। ଉପଶୋଭା-କୋଷ୍ଠ ନୀଳରେ ପୂରଣ କରିବେ ଏବଂ କୋଣ-ସଂଖ୍ୟାଙ୍କିତ ବିଭାଗ ଧଳାରେ। ‘ଭଦ୍ରକ’ର ପୂରଣବିଧି ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ମଧ୍ୟ କରିବା।
Verse 17
चत्वारि वाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पद्दलस्य तु त्रिकोणं सितरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत् द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्रके
ବାହ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିଟି ରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବେ, ଏବଂ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ-ଏକ ରେଖା ମଧ୍ୟ ଦେବେ। ଶୋଭା ପାଇଁ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତିନି-ତିନି (ଚିହ୍ନ/ରେଖା) ରଖିବେ। ପଦ୍ମଦଳ ଆକୃତିର ତ୍ରିକୋଣକୁ ଧଳା-ଲାଲ ଓ କଳା ରଙ୍ଗରେ ସଜାଇବେ; ଦ୍ୱି-ତ୍ରିକୋଣକୁ ଲାଲ-ହଳଦିଆରେ, ଏବଂ ଚକ୍ରର ନାଭିକୁ କଳାରେ ରଙ୍ଗିବେ।
Verse 18
तद्वद्विपर्यये कुर्यादुपशोभां ततः परम् कोणस्यान्तर्वहिस्त्रीणि चिन्तयेद्द्विर्विभेदतः अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तु रक्ततः सितश्यामारुणाः कृष्णाः पीता रेखास्तु वाह्यतः
ସେହିପରି ବିପରୀତ ବିନ୍ୟାସରେ ମଧ୍ୟ ପରେ ଉପଶୋଭା କରିବା ଉଚିତ। କୋଣର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ତିନି-ତିନି ରେଖାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭେଦରେ କଳ୍ପନା କରିବେ। ‘ଅରକ’ ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ହଳଦିଆ-ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପୂରଣ କରିବେ; ଶ୍ୟାମ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; କିନ୍ତୁ ନେମି (ପରିଧି) ଲାଲ ହେବ। ଧଳା, ଶ୍ୟାମ, ଅରୁଣ ଓ କଳା ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର ହେବ; ଏବଂ ବାହ୍ୟତମ ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ହଳଦିଆ ହେବ।
Verse 19
एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवमन्यत्तु मण्डलम् द्विषट्कभागे षट्त्रिंशत्पदं पद्मन्तु वीथिका शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम् हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः
ଏଭଳି ଷୋଳ କୋଷ୍ଠର ମଣ୍ଡଳ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଥର ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଛତ୍ତିଶ-ପଦ (ଛତ୍ତିଶ ଘର) ଜାଲ ହୁଏ; ଏବଂ ପଦ୍ମ ଆକୃତି ‘ବୀଥିକା’ ଅଟେ। ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ଧଳା, କୁସୁମ୍ଭ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ଲାଲ, ହଳଦିଆ ହଳଦୀରୁ, ଏବଂ ପୋଡ଼ା ଧାନ୍ୟରୁ କଳା ରଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
Verse 20
एका पङ्क्तिः प्राभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत् द्वादशाङ्गुलिभिः पद्ममेकहस्ते तु मण्डले शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः चतुर्लक्षैस्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम्
ସମ୍ମୁଖରେ ଗୋଟିଏ ପଙ୍କ୍ତି (ଅଲଙ୍କାର) କରିବେ; ଏବଂ ଦ୍ୱାର-ଶୋଭା ଇତ୍ୟାଦି ପୂର୍ବବତ୍ ବିନ୍ୟାସ କରିବେ। ମଣ୍ଡଳରେ ବାର ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣର ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି, ଏକ ହସ୍ତ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ରଖିବେ। ଶମୀପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୟାମ (ଗାଢ଼) ରଙ୍ଗ କରିବେ। ବୀଜାକ୍ଷରର ଜପ ଏକ ଲକ୍ଷ; ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ଚାରି ଲକ୍ଷ ଜପରେ; ଏବଂ ବିଦ୍ୟା ସାଧନ ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 21
द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत् अपीठञ्चतुरस्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम् अयुतं बुद्धिविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्रकम् पूर्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रशुद्धिस् तथात्मनः
ଦ୍ୱିହସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରମାଣ ଏକ ହସ୍ତମାତ୍ର ହେଉ। ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ‘ଦ୍ୱାର-ନ୍ୟାୟ’ ରୀତିରେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ପୀଠ ଚତୁରସ୍ର ହେଉ ଏବଂ ଚକ୍ର-ପଦ୍ମରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଅର/ପତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ରହୁ। ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିଦ୍ୟାସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦଶହଜାର ଜପ, ସ୍ତୋତ୍ର ପାଇଁ ଏକହଜାର ଜପ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ଏକଲକ୍ଷ ଜପରେ ମନ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 22
पद्मार्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत् पूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः
ପଦ୍ମର ଅର୍ଧଭାଗର ପ୍ରମାଣ ନଅ ଅଙ୍ଗୁଳ କୁହାଯାଇଛି; ନାଭି (ମଧ୍ୟ) ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ସ୍ମୃତ। ଆଠ (ଅଙ୍ଗୁଳ) ପ୍ରମାଣରେ ଦ୍ୱାରକା (ଖୋଲା/ପତ୍ର) କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନେମି (ପରିଧି) ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ହେଉ। ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷଣ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ/ମାନଦଣ୍ଡ) ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ‘କ୍ଷେତ୍ରୀକୃତ’—ଅଭିଷିକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ହୁଏ। ବୀଜାକ୍ଷର ପାଇଁ ଅସମ ହୋମ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 23
त्रिधा विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत् पञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं तेष्वस्फाल्य लिखेदरान् पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्तिता परश् चर्ये तु मन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत्
କ୍ଷେତ୍ରକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି, ପରେ ଭିତରର ଦୁଇଟି ରେଖାଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ। ପାଞ୍ଚ ଅନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଭୂମିକୁ ଆଘାତ ନକରି, ସେହି ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ଅର/ରେଖା ଲେଖିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରାଦିର ପୂର୍ବସେବା ଦଶାଂଶ (ଦଶମ ଭାଗ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର ପୁରଶ୍ଚରଣରେ ମାସିକ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत् पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम् एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः
ଇନ୍ଦୀବର (ନୀଳପଦ୍ମ) ଦଳ ସଦୃଶ, କିମ୍ବା ମାତୁଲାଙ୍ଗ (ବିଜୋରା) ପରି, ଅଥବା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଦୀର୍ଘାକାର—ଇଚ୍ଛାନୁରୂପ ଲେଖନ/ଆଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ। ଭୂମିରେ ବାମପାଦକୁ ବିଧିମତେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ/ଉପହାର) ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତ୍ରିଗୁଣ କଲେ ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
Verse 25
भ्रामयित्वा वहिर् नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम् स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं वाह्यमिष्यते
ନେମିର ବାହାର ଓ ଅବର-ସନ୍ଧିର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ତାହାକୁ ବାହିରମୁଖେ ଭ୍ରମଣ କରାଇବା ଉଚିତ; ପରେ ସନ୍ଧିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରହି ଅରମୂଳ (ଅରର ମୂଳ) ସ୍ଥାନରେ ଭ୍ରମଣ କରାଇବା ଉଚିତ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଜନ୍ୟ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୟାନକୁ ମୁଁ କହିବି। ବାହ୍ୟ ବିଗ୍ରହକୁ ଶବ୍ଦମୟ ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 26
परिमार्जिता इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चान्तरस्त्वसिद्ध्यर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चोत्तरस्तु सिद्ध्यर्थमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अरमध्ये स्थितो मधमरणिं भ्रामयेत् समम् एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः सुक्ष्मां ज्योतिर्मयं रूपं हार्दं चिन्तामयं भवेत् चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं प्रकीर्तितम्
‘ପରିମାର୍ଜିତା’—ଏହିପରି ପାଠ ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ; ‘ଦ୍ୱିଧା’—ଅନ୍ୟଟିରେ; ‘ପାଞ୍ଚ ଅନ୍ତର ଅସିଦ୍ଧି ପାଇଁ’—ଗୋଟିଏରେ; ଏବଂ ‘ପାଞ୍ଚର ପରେ (ପାଞ୍ଚ) ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ’—ଅନ୍ୟଟିରେ। ଅରଣିର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ-ଅରଣିକୁ ସମଭାବେ ଘୁରାଇବ। ଏଭଳି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସିଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ଯଥାର୍ଥରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମାତୁଲାଙ୍ଗ (ବିଜୋରା) ଫଳ ପରି ସମରୂପ। ହୃଦୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ଚିନ୍ତାମୟ ରୂପ ଜନ୍ମେ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଚିନ୍ତାରହିତ, ସେହି ପରମ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 27
विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्दशकरं समम् द्विधा कृते शतं ह्य् अत्र षण्नवत्यधिकानि तु वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्तितम्
କ୍ଷେତ୍ରକୁ (ପବିତ୍ର ଯନ୍ତ୍ରକ୍ଷେତ୍ର) ସପ୍ତଧା ବିଭଜନ କରି, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ କରର ସମ ମାପ କରି, ପୁନଃ ଦ୍ୱିଧା କଲେ ଏଠାରେ ଶତ—ଏବଂ ଅଧିକ ଛଅନବ୍ବେ—ହୁଏ। ଏହା ପ୍ରଧାନତଃ ବରାହ ଓ ନରସିଂହ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ସ୍ଥୂଳ (ବାହ୍ୟ) ରୂପ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ବାସୁଦେବଙ୍କ ରୂପ ଚିନ୍ତା-କଳ୍ପନାରହିତ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Verse 28
कोष्टकानि चतुर्भिस्तैर् मध्ये भद्रं समालिखेत् परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत् इतरेषां स्मृतं रूपं हार्दं चिन्तामयं सदा स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत्
ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଚାରି କୋଷ୍ଟକ (ଖଣ୍ଡ) ଅଙ୍କନ କରି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ‘ଭଦ୍ର’ ରୂପ ଆଲେଖନ କରିବ। ଚାରିପାଖେ ‘ବୀଥି’ (ପରିକ୍ରମା ପଥ) ଛାଡ଼ି, ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ବିଭାଜନଚିହ୍ନ ଅଙ୍କନ କରିବ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରୂପ ‘ହାର୍ଦ’—ସଦା ଚିନ୍ତାମୟ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ‘ବୈରାଜ’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ‘ଲିଙ୍ଗିତ’ (ସୂଚିତ/ଲକ୍ଷଣିତ) ହୁଏ।
Verse 29
कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत् चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्तितम् हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम्
ପୁନର୍ବାର ବୀଥି ପାଇଁ ଚାରିପାଖେ କମଳଚକ୍ର ଅଙ୍କନ କରି, ପରିଧିକୁ ମସୃଣ (ପରିମୃଜ୍ୟ) କରିବ। ମଧ୍ୟ କୋଷ୍ଟକରେ ‘ଗ୍ରୀବା’ (କଣ୍ଠ-ରଚନା) ପାଇଁ ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ଦୁଇ-ଦୁଇ ଚିହ୍ନ ଲୋପ କରିବ। ଯେ ରୂପ ଚିନ୍ତାରହିତ, ସେହି ଐଶ୍ୱର (ଇଶ୍ୱରୀୟ) ରୂପ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ—ହୃତ୍ପୁଣ୍ଡରୀକରେ ନିଲୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚୈତନ୍ୟ, ଅବ୍ୟୟ ଜ୍ୟୋତି।
Verse 30
चत्वारि वाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत् ग्रीवापार्श्वे वहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्तिता वीजं वीजात्मकं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिं कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा
ବାହ୍ୟ ଦିଗରୁ ପରେ ଚାରି ଅଂଶ ଲୋପ କରିବ, ଏବଂ ତିନି-ତିନି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଲୋପ କରିବ। ଗ୍ରୀବାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବାହାରେ ଗୋଟିଏ ରେଖା/ଚିହ୍ନ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ—ସେହିଟିକୁ ଶୋଭା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ବୀଜ (ମନ୍ତ୍ର)କୁ ବୀଜସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବ, କଦମ୍ବ ପୁଷ୍ପାକୃତି—ଯେପରି ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଥିବା ଦୀପ, ଯାହାର ଶିଖାର ପ୍ରକାଶ ନିରୋଧିତ।
Verse 31
विमृज्य वाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत् मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरिं यजेत् संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः
ଭୂମିକୁ ବିମୃଜ୍ୟ ବାହ୍ୟ କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଧନ କରି, ଭିତରେ ସାତ ରେଖା ଓ ବାହାରେ ତିନି ଚିହ୍ନ ମାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ମଣ୍ଡଳକୁ ନବଭାଗ କରି ନବବ୍ୟୂହରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ସଂଯତ ଓ ଏକାନ୍ତ ରହିଲେ ମନ୍ତ୍ରେଶ୍ୱର ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନେକ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭରେ କିରଣ ଛିଦ୍ରର ମାପ ଅନୁସାରେ ମାତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 32
पञ्चविंशतिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगं द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समं प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः
ମଣ୍ଡଳ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବିଭାଗର ବ୍ୟୂହରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ତାହା ବିଶ୍ୱରୂପ। କ୍ଷେତ୍ର ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ହସ୍ତ ପରିମିତ, ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ସମଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ସେଠାରୁ ବୀଜଶକ୍ତିର କିରଣ ବାହାରକୁ ପ୍ରସରେ; ତଦ୍ରୂପ ନାଡୀମାର୍ଗରେ ବୀଜରଶ୍ମିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦୈବୀ ତନୁକୁ ଆତ୍ମୀକୃତ କରି ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
Verse 33
एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्रकं कोष्ठकानां समुद्दिष्टं मध्ये शोडशकोष्ठकैः हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते
ଏଭଳି ବିନ୍ୟାସରେ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ସହସ୍ରରୁ ଅଧିକ କୋଷ୍ଠକ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ମଧ୍ୟରେ ଷୋଳ କୋଷ୍ଠକ ସହ। ହୃଦୟରୁ ନାଡୀମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଗ୍ନି-ସୋମସ୍ୱଭାବ ଦୁଇ ନାଡୀ ନାସାଗ୍ରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 34
भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्क्तिं विमृज्य तु ततः षोडशभिः कोष्टैर् दिक्षु भद्राष्टकं लिखेत् सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम् जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमश्नुते
ପ୍ରଥମେ ଭଦ୍ରକ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି, ତାହାର ପାର୍ଶ୍ୱର ପଙ୍କ୍ତିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିମୃଜ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଷୋଳ କୋଷ୍ଠକ ଦ୍ୱାରା ଦିଗମାନେ ଭଦ୍ରାଷ୍ଟକ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଯଥାଯଥ ଗୁହ୍ୟ ଯୋଗରେ ଦେହସ୍ଥ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଜିତି, ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ରତ ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣ—ଅର୍ଥାତ୍ ସିଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଭାବ—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 35
ततोपि पङ्क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकं लिखित्वा परितः पङ्क्तिं विमृज्याथ प्रकल्पयेत् संशुद्धभूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन् अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रविलङ्घ्य च देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात्
ତାପରେ ପୁନର୍ବାର ପଙ୍କ୍ତିକୁ ସମ୍ମୃଜ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସେହିପରି ଷୋଳଶ-ଭଦ୍ରକ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଚାରିପାଖର ପଙ୍କ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ବିମୃଜ୍ୟ ପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଭୂତ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଫଳକାମନା ସହ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ସାଧକ ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧି ପାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ବିରକ୍ତ, ସେ ଏହି ସାଧନାଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେବାତ୍ମକ ଭୂତମାତ୍ରା ଅବସ୍ଥା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରହଣର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 36
द्वारद्वादशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमं षड्भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः
ଚାରି ଦିଗରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଦ୍ୱାର-ସ୍ଥାନକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ତିନି-ତିନି କରି ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ଛଅ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ଭିତର ମଧ୍ୟଭାଗ ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରି ଦ୍ୱାର-ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 37
चत्वार्यन्तर्वहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु उपद्वारसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च वाह्यतः
ଶୋଭାର୍ଥେ ଭିତରର ଚାରି ଭାଗ ଓ ବାହାରର ଦୁଇ ଭାଗକୁ ମସୃଣ କରି ପରିଷ୍କୃତ କରିବ। ଉପଦ୍ୱାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭିତରେ ତିନି ଓ ବାହାରେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ।
Verse 38
दिक्षु तत्राष्टकं लिखेदिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत् वहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत्
ସେଠାରେ ଦିଗମାନଙ୍କରେ ‘ଅଷ୍ଟକ’ ଲେଖିବ—ଏହିପରି ଖ, ଗ, ଘ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ତାହାକୁ ପରିମାର୍ଜନ କରି ପୂର୍ବବତ୍ ଶୋଭା-ଅଳଙ୍କାର ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ବାହାର କୋଣରେ ସାତ ଓ ଭିତରେ ତିନି କୋଷ୍ଠକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବ।
Verse 39
पञ्चविंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात्
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ବ୍ୟୂହ-ବିନ୍ୟାସରେ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ପୂର୍ବ ଦଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାସୁଦେବ ଆଦିଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଆରାଧନା କରିବ।
Verse 40
वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात् व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्विंशमो भवेत्
ପୂର୍ବ ପଦ୍ମାସନରେ ବରାହଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବ୍ୟୂହମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଷଡ୍ବିଂଶ (ଛବ୍ବିଶତମ) ସ୍ଥାନ/ଦେବତା ପ୍ରାପ୍ତ ନ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା ଚାଲୁ ରଖିବ।
Verse 41
यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात् यष्टव्यमिति यत्नेन प्रचेता मन्यते ऽध्वरं
ପ୍ରଚେତାଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ, ଏକମାତ୍ର ପଙ୍କଜ-ଯନ୍ତ୍ରରେ ଯଥୋକ୍ତ ସମଗ୍ର ବ୍ୟୂହକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 42
सत्पन्तु मूर्तिभेदेन विभक्तं मन्यते ऽच्युतं चत्वारिंशत् करं क्षेत्रं ह्य् उत्तरं विभजेत् क्रमात्
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ସତ୍ପନ୍ଥୁଙ୍କ ମତରେ ମୂର୍ତ୍ତି-ଭେଦ ଅନୁସାରେ ବିଭାଜନ ହୁଏ; ପରେ ଚାଳିଶ କର ପରିମାଣର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः चतुःषष्ट्युत्तरं सप्तशतान्येकं सहस्रकं
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକକକୁ ପୁନଃ ସପ୍ତଗୁଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଏକକକୁ ପୁନର୍ବାର ଦ୍ୱିଗୁଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି 764 ମିଳେ; ସମୁଦାୟରେ ଏକ ସହସ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 44
कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका
କୋଷ୍ଠକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଭଦ୍ରକ ସ୍ଥାପନ କର; ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଷୋଳ କୋଷ୍ଠକ ବିନ୍ୟାସ କର; ତାପରେ ଏକ ବୀଥି (ମାର୍ଗ) ଦେଇ, ପରେ ଆଠ ଭଦ୍ରକ ଏବଂ ଏକ ବୀଥିକା (କ୍ଷୁଦ୍ର ମାର୍ଗ) କର।
Verse 45
षोडशाब्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजं वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्क्तिवीथिकजान्यथ
ବୀଥିର ପରିମାଣ ଷୋଳ ‘ଅବ୍ଜ’ (ପଦ୍ମ-ଏକକ)। ଚତୁର୍ବିଂଶତି ପ୍ରକାରରେ ଚବିଶ ପଙ୍କଜ-ଏକକ। ବୀଥି-ପଦ୍ମର ପରିମାଣ ବତ୍ତିଶ; ଏବଂ ପଙ୍କ୍ତି-ବୀଥିକା ପ୍ରକାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ-ଏକକ ତଦ୍ରୂପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 46
चत्वारिंशत्ततो वीथी शेषपङ्क्तित्रयेण च द्वारशोभोपशोभाः स्युर्दिक्षु मध्ये विलोप्य च
ତତ୍ପରେ ଚାଳିଶଟି ବୀଥି (ପଥ/ଗଲି) ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ତିନି ପଙ୍କ୍ତିଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରର ପ୍ରଧାନ ଓ ଉପଶୋଭା ଦିଗମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବ, ଏବଂ ବିଦିଗର ମଧ୍ୟଭାଗ ବିଲୋପ କରାଯିବ।
Verse 47
द्विचतुःषड्द्वारसिद्ध्यै चतुर्दिक्षु विलोपयेत् पञ्च त्रीण्येककं वाह्ये शोभोपद्वारसिद्धये
ଦୁଇ, ଚାରି କିମ୍ବା ଛଅ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଯୋଜନା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାରି ଦିଗରେ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶ) ବିଲୋପ କରିବା ଉଚିତ। ଶୋଭାବର୍ଦ୍ଧକ ଉପଦ୍ୱାର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚ, ତିନି କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ (ଏକକ) ବିଲୋପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
उभे इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यष्टव्यमिति यज्ञेन इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यष्टव्यमिति मन्त्रेण इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रचेता मन्यते ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ह्युत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः षड् वा चत्वारि मध्यतः द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः
ଦ୍ୱାରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱଫଳକର ଭିତରେ ଛଅଟି ଉପଶୋଭିକା ସ୍ଥାପନ/ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚାରିଟି ରଖି, ଦୁଇ‑ଦୁଇ କରି ଲୋପ (ଅବକାଶ) ଦେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଛଅ ଉପଶୋଭିକା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 49
एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्रः प्रिसङ्ख्यया
ଏକ ଦିଗରେ ପ୍ରଣାଳୀବଦ୍ଧ ଗଣନାନୁସାରେ ସଂଖ୍ୟା ଚାରି ଧରାଯିବ।
Verse 50
एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वाराण्यपि भवन्त्युत पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् मृजेत् कोष्टकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभं
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ତିନି‑ତିନି ଦ୍ୱାରଛିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରହେ। କୋଣମାନେ ପାଞ୍ଚ‑ପାଞ୍ଚ (କୋଷ୍ଠକ) ହେଉ; ପଙ୍କ୍ତି ପଙ୍କ୍ତି କ୍ରମେ କୋଷ୍ଠକମାନଙ୍କୁ ମୃଜି/ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କୋଷ୍ଠକଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ‘ମର୍ତ୍ୟେଷ୍ଟ୍ୟ’ ମଣ୍ଡଳ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
It is a consecrated ritual field for mantra-sādhana, combining precise geometric layout, deity/element placements, and disciplined japa-dhyāna to produce mantra-lakṣaṇa (effective potency) and yogic purification.
Compartment counts (16/36/24/32 and larger enumerations), lotus-zone architecture (karṇikā, keśara, vīthikā, dvāra), exact measures (aṅgula/hasta/kara), pigment sources and color codes, and procedural steps for wiping/marking/omitting cells to form passages and door-sites.
It correlates the mandala’s rays and divisions with nāḍīs arising from the heart, teaches contemplation from gross sound-formed imagery to subtle heart-luminosity, and culminates in the aiśvara form described as free from conceptual thought.
Bīja-japa is set at one lakh; mantras at four lakhs; a vidyā at one lakh; additionally, ten thousand for intellectual/knowledge attainments and one thousand for hymns—preceded by one lakh for mantra-śuddhi and self-purification.