Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ ପରେ ଏଠାରେ ମୁଦ୍ରା-ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଦେବସନ୍ନିଧି ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମଫଳ ଉତ୍ପାଦକ ଯାଗୀୟ ହସ୍ତଭଙ୍ଗୀର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଓ ରୂପ। ନାରଦ ହୃଦୟସମୀପରେ କରାଯାଉଥିବା ‘ଅଞ୍ଜଳି’କୁ ପ୍ରଧାନ ନମସ୍କାର-ମୁଦ୍ରା କହି ଭକ୍ତିକୁ ବିଧିର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ବାମ ମୁଷ୍ଟି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଅଙ୍ଗୁଠା, ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠାର ଧରଣ/ଗ୍ରଥନ କାର୍ଯ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହଚଳନର କ୍ରମ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ୟୂହରେ ସାଧାରଣ–ଅସାଧାରଣ ମୁଦ୍ରାଭେଦ ଓ କନିଷ୍ଠିକାରୁ କ୍ରମେ ଖୋଲି ଆଠ ମୁଦ୍ରାର ଅନୁକ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବୀଜପ୍ରୟୋଗ, ସିଦ୍ଧି ଆଦି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପାଠାନ୍ତର ସୂଚନା, ବରାହ-ମୁଦ୍ରା ଓ ଅଙ୍ଗନା-ମୁଦ୍ରାମାଳା ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ଡାହାଣ ପକ୍ଷରେ ସେହି ଗଠନକୁ ସଂକୋଚି ପ୍ରତିବିମ୍ବ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବିନ୍ୟାସରେ ମୁଦ୍ରାସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟ (ଅଗ୍ନିପୁରାଣ)ରେ ‘ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଦର୍ଶନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ‘ମୁଦ୍ରାଲକ୍ଷଣକଥନ’ ନାମକ ଷଡ୍ବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଆଦି ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ମୁଦ୍ରାମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି। ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରା ‘ଅଞ୍ଜଳି’; ଏହା ବନ୍ଦନାର ମୁଦ୍ରା, ହୃଦୟାନୁଗ (ହୃଦୟସ୍ଥାନେ) କରାଯାଏ।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ବାମ ହାତକୁ ମୁଷ୍ଟି କରି ତାହାର ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ଉପରେ ରଖିବ। ଡାହାଣ ହାତର ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ସେହି ବାମ ମୁଷ୍ଟିକୁ ବାନ୍ଧିବ/ଧରିବ। ଯେଉଁଥିରେ ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଥାଏ, ସେହି ହସ୍ତସ୍ଥିତି ଏଠାରେ ଘୋଷିତ।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
ବ୍ୟୂହ (ଅନୁଷ୍ଠାନ-ରଚନା)ରେ ତିନିଟି ସାଧାରଣ ମୁଦ୍ରା ଅଛି; ଏବେ ଏହି ଅସାଧାରଣ ମୁଦ୍ରାମାନେ କୁହାଯାଉଛି। କନିଷ୍ଠା (ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠି) ଠାରୁ କ୍ରମେ ଛାଡ଼ିବା/ଖୋଲିବା ଦ୍ୱାରା, ଯଥାକ୍ରମେ ଆଠଟି ମୁଦ୍ରା ହୁଏ।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
ପ୍ରଥମ ଆଠଟି ବୀଜାକ୍ଷରର କ୍ରମକୁ ଯଥାବିଧି ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ। ଅଙ୍ଗୁଠାଦ୍ୱାରା କନିଷ୍ଠାର ଟିପ୍କୁ ମୋଡ଼ି, ପରେ ତିନି ଆଙ୍ଗୁଳିର ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମଧ୍ୟ ମୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
ଉପରକୁ ଉଠାଇ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ନବମ ‘ବୀଜାୟନ’ (ବିଜା-ବ୍ୟଜନ ମୁଦ୍ରା) କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବାମହସ୍ତକୁ ଉତ୍ତାନ (ହସ୍ତତଳ ଉପରେ) କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଅର୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘ସର୍ବସିଦ୍ଧ୍ୟୈ’—ଏହିପରି ପାଠ କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳେ; ଆଉ କିଛିରେ ‘ବୈରାଜଂ ନାଗସଂଯୁତମ୍’ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ। ଅନ୍ୟେ ‘ୟୌ’ ବୀଜକୁ ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ରସହିତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; କିଛିରେ ‘ୟଃ ସବ୍ୟାର୍ଧେ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ’ ବୋଲି ପାଠ। ତଦନନ୍ତରେ ବରାହମୁଦ୍ରା ଓ ଅଙ୍ଗନା-ମୁଦ୍ରାମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଶିଖାଯାଏ; ବାମ ମୁଷ୍ଟି ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧି, କ୍ରମେ ଏକେକଟି କରି ମୋଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ମୁଦ୍ରାକୁ ଆକୁଞ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ; ଦକ୍ଷିଣ ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବା ଉଚିତ। ବାମହସ୍ତକୁ ମୁଷ୍ଟି କରି ଅଙ୍ଗୁଠାକୁ ଉପରେ ରଖିଲେ, ତେବେ ମୁଦ୍ରାସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).