Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
ଅଗ୍ନେୟ-ବିଦ୍ୟାର ଅନୁକ୍ରମିକ ଉପଦେଶରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷା ଆଦି ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ସାଧକଙ୍କୁ ‘ଦିବ୍ୟ’ ଜୀବନରୀତିକୁ ଉନ୍ନତ କରୁଥିବା ଅଠଚାଳିଶଟି ସଂସ୍କାରର ସମଗ୍ର ବିଧାନ କହନ୍ତି। ସେ ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକରଣ ଭଳି ଜୀବନ-ସଂସ୍କାର ଗଣନା କରି, ପରେ ଗୃହ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୌତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାକଯଜ୍ଞ, ଆବର୍ତ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଋତୁକର୍ମ ଏବଂ ହବିର୍ଯଜ୍ଞ—ଆଧାନ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ—ର ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୋମଯାଗ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ତାହାର ବିସ୍ତାରଗୁଡ଼ିକୁ ନାମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧକୁ ‘ହିରଣ୍ୟ’ ବିଶେଷଣ ଓ ଦୟା, କ୍ଷାନ୍ତି, ଆର୍ଜବ, ଶୌଚ ଆଦି ଆଠ ନୀତିଗୁଣ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାରେ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତି ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଉପସଂହାରରେ ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା, ଧ୍ୟାନକୁ ସଂସ୍କାର-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାର ସାଧନା କହି ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୋଷରହିତ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଜୀବନ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये कुशापमार्जनं नाम एकत्रिंशो ऽध्यायः अथ द्वातिंशो ऽध्यायः संस्कारकथनं अग्निर् उवाच निर्वाणादिषु दीक्षासु चत्त्वारिंशत्तथाष्ट च संस्कारान् कारयेद्धीमान् शृणुतान्यैः सुरो भवेत्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ‘କୁଶାପମାର୍ଜନ’ ନାମକ ଏକତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସଂସ୍କାରକଥନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷା ଆଦି ଦୀକ୍ଷାମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଠଚାଳିଶି ସଂସ୍କାର କରାଇବ; ଶୁଣ, ଏହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 2
गर्भाधानन्तु योन्यां वै ततः पुंसवनञ्चरेत् सीमन्तोन्नयनञ्चैव जातकर्म च नाम च
ଗର୍ଭରେ ଗର୍ଭାଧାନ-ସଂସ୍କାର କରି; ତାପରେ ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ଏବଂ ଜାତକର୍ମ ଓ ନାମକରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
अन्नाशनं ततश्चूडा ब्रह्मचर्यव्रतानि च चत्वारि वैष्णवी पार्थी भौतिकी श्रोत्रिकी तथा
ତାପରେ ଅନ୍ନାଶନ-ସଂସ୍କାର, ଚୂଡା (ଶିଖା-ଧାରଣ) ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ-ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏହାର ଚାରି ପ୍ରକାର—ବୈଷ୍ଣବୀ, ପାର୍ଥୀ, ଭୌତିକୀ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ରିକୀ।
Verse 4
गोदानं सूतकत्वञ्च पाकयज्ञाश् च सप्त ते अष्टका पार्वणश्राद्धं श्रावण्यग्रायणीति च
ଗୋଦାନ, ସୂତକ-ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ସେହି ସାତ ପାକଯଜ୍ଞ; ତଦୁପରି ଅଷ୍ଟକା, ପାର୍ବଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାବଣୀ ଓ ଅଗ୍ରାୟଣୀ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
Verse 5
चैत्री चाश्वयुजी सप्त हविर्यज्ञांश् च तान् शृणु आधानञ्चाग्निहोत्रञ्च दर्शो वै पौर्णमासकः
ସେହି ସାତ ହବିର୍ଯଜ୍ଞକୁ ଶୁଣ—ଚୈତ୍ରୀ ଓ ଆଶ୍ୱୟୁଜୀ; ଏବଂ ଆଧାନ (ଅଗ୍ନି-ସ୍ଥାପନ), ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା-ଯଜ୍ଞ) ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ (ପୂର୍ଣ୍ଣିମା-ଯଜ୍ଞ)।
Verse 6
चातुर्मास्यं पशुबन्धः सौत्रामणिरथापरः सोमसंस्थाः सप्त शृणु अग्निष्टोमः क्रतूत्तमः
ଶୁଣ—ସୋମସଂସ୍ଥା ସାତ; ତାହାରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କର୍ମ, ପଶୁବନ୍ଧ (ପଶୁ-ଅର୍ପଣ) ଓ ସୌତ୍ରାମଣୀ ଆଦି ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ସର୍ବୋତ୍ତମ କ୍ରତୁ।
Verse 7
अत्यग्निष्टोम उक्थश् च षोडशो वाजपेयकः अतिरात्राप्तोर्यामश् च सहस्रेशाः सवा इमे
ଏଗୁଡ଼ିକ ସୋମଯାଗ—ଅତ୍ୟଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଷୋଡଶୀ, ବାଜପେୟ, ଅତିରାତ୍ର, ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ ଓ ସହସ୍ରେଶ; ଏହିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୋମକର୍ମ।
Verse 8
हिरण्याङ्घ्रिर्हिरण्याक्षो हिरण्यमित्र इत्य् अतः सप्त च इति ग, ख, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः हिरण्यपाणिर्हेमाक्षो हेमाङ्गो हेमसूत्रकः
‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ପାଦ’, ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ନେତ୍ର’ ଓ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ମିତ୍ର’—ଏଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାତ (ନାମ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଗ-ଖ ଚିହ୍ନିତ ଦୁଇ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ ଏହିପରି। ଅନ୍ୟ ପାଠରେ—‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ହସ୍ତ’, ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ନେତ୍ର’, ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଅଙ୍ଗ’ ଓ ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ସୂତ୍ରଧାରୀ’।
Verse 9
हिरण्यास्यो हिरण्याङ्गो हेमजिह्वो हिरण्यवान् अश्वमेधो हि सर्वेशो गुणाश्चाष्टाथ तान् शृणु
ଅଶ୍ୱମେଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ମୁଖ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଅଙ୍ଗ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଜିହ୍ୱାଯୁକ୍ତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ତେଜ/ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ସର୍ବେଶ; ଏବେ ତାହାର ଆଠ ଗୁଣ ଶୁଣ।
Verse 10
दया च सर्वभूतेषु क्षान्तिश् चैव तथार्जवम् शौचं चैवमनायासो मङ्गलं चापरो गुणः
ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, କ୍ଷମା ଓ ଆର୍ଜବ (ସରଳତା); ଶୌଚ ଏବଂ ଅନାୟାସ (ଅତିଶ୍ରମ ନ ହେବା)—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣ।
Verse 11
अकार्पण्यञ्चास्पृहा च मूलेन जुहुयाच्छतम् सौरशाक्तेयविष्ण्वीशदीक्षास्त्वेते समाः स्मृताः
ଅକାର୍ପଣ୍ୟ (କଞ୍ଜୁସି ନ ଥିବା) ଓ ଅସ୍ପୃହା (ଲୋଭ ନ ଥିବା) ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଶତ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ସୌର, ଶାକ୍ତ, ଶାକ୍ତେୟ/କୌମାର, ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଈଶ—ଏହି ଦୀକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ପରମ୍ପରାରେ ସମାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 12
संस्कारैः संस्कृतश् चैतैर् भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् सर्वरोगाद्विनिर्मुक्तो देववद्वर्तते नरः जप्याद्धोमात्पूजनाच्च ध्यानाद्देवस्य चेष्टभाक्
ଏହି ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେ ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦେବତା ପରି ଆଚରଣ କରେ। ଦେବଙ୍କ ବିହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s technical core is a structured taxonomy of ritual practice: it frames forty-eight saṃskāras across life-cycle rites, domestic pākayajñas, haviryajñas (ādhāna, agnihotra, darśa, paurṇamāsa), and Soma-sacrificial systems, and it specifies a mūla-mantra homa of one hundred oblations as a completing discipline.
It explicitly binds ritual performance to ethical cultivation and contemplative practice: saṃskāra is not only ceremonial purification but a ladder toward bhukti-mukti, completed through japa, homa, pūjā, and dhyāna, and safeguarded by virtues such as compassion, purity, non-craving, and non-miserliness.