
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧିବାସନ (ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନ) ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରକ୍ଷା‑ପୂର୍ବପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସମ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ପରେ ନରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତି, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୋପନ/ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଯଜ୍ଞପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ସ୍ଥାପନ କରି ବିଲ୍ୱମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଛିଟାଇ ପୁନଃ ଜପରେ ସଶକ୍ତ କରନ୍ତି। କୁମ୍ଭ ପାଖରେ ରକ୍ଷାବିଧାନ, ଉପକରଣର ଦିଗ୍‑ନ୍ୟାସ ଓ ବ୍ୟୂହ‑ସମ୍ବନ୍ଧ (ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଭସ୍ମ‑ତିଳ, ଗୋମୟ, ସ୍ୱସ୍ତି‑ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ ମାଟି ଆଦି ଶୋଧକ ରଖାଯାଏ। ହୃଦୟ/ଶିର/ଶିଖା ମନ୍ତ୍ରରେ ଦର୍ଭ‑ଜଳ, ଧୂପ ଓ ଦିଗ୍‑ଅର୍ପଣ ବିନ୍ୟାସ; ପୁଟିକାରେ ଚନ୍ଦନ, ଜଳ, ଅକ୍ଷତ, ଦହି, ଦୂର୍ବା। ଘରକୁ ତ୍ରିସୂତ୍ରରେ ଘେରି ସୋରିଷ ଛିଟାନ୍ତି, ଦ୍ୱାର ପୂଜା କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ‑କୁମ୍ଭକର୍ମରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ‑ତେଜ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପାପ ନାଶ କରେ। ଗନ୍ଧ‑ପୁଷ୍ପ‑ଅକ୍ଷତ ସହ ପବିତ୍ର ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ‑ପରିବାରକୁ, ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ; ତାପରେ ପ୍ରାର୍ଥନା, ବଳି, କୁମ୍ଭସଜ୍ଜା, ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ‑ପୁରାଣପାଠ—କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ନିୟମ‑ଛାଡ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ‑ପବିତ୍ରକ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यकथनं नाम चतुर्त्रिंशो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः पवित्राधिवासनादिविधिः अग्निर् उवाच सम्पाताहुतिनासिच्य पवित्राण्यधिवासयेत् नृसिंहमन्त्रजप्तानि गुप्तान्यस्त्रेण तानि तु
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟରେ ‘ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟକଥନ’ ନାମକ ଚୌତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ପବିତ୍ରାଧିବାସନାଦି ବିଧି’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ସମ୍ପାତ ଆହୁତିରେ ଛିଟାଇ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅଧିବାସନ କର; ତାହାପରେ ନୃସିଂହମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ଓ ଗୋପନ କର।
Verse 2
वस्त्रसंवेष्टितान्येव पात्रस्थान्यभिमन्त्रयेत् विल्वाद्यद्भिः प्रोक्षितानि मन्त्रेण चैकधा द्विधा
ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ; ଏବଂ ବିଲ୍ୱ ଆଦି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ସେହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକଥର କିମ୍ବା ଦୁଇଥର ପୁନଃ ପ୍ରୟୋଗ କରିବ।
Verse 3
कुम्भपार्श्वे तु संस्थाप्य रक्षां विज्ञाप्य देशिकः दन्तकाष्ठञ्चामरकं पूर्वे सङ्कर्षणेन तु
କୁମ୍ଭର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରକ୍ଷା-ବିଧାନ ସ୍ଥାପନ କରି ଦେଶିକ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) ସେହି ରକ୍ଷାକୁ ବିଧିମତ୍ ଭାବେ ବିଜ୍ଞାପନ/ଆହ୍ୱାନ କରିବ; ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଓ ଚାମରକୁ ସଙ୍କର୍ଷଣ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 4
प्रद्युम्नेन भस्मतिलान् दक्षे गोमयमृत्तिकां स्वस्तिमुद्रयेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चवक्त्रंश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्घाताहुतिनासिच्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्राणां चैकधा द्विधेति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः वारुणेन चानिरुद्धेन सौम्ये नारायणेन च
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ-ରୂପ/ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମରେ ତିଳ ମିଶାଇ (ଲେପ) କରିବ; ଦକ୍ଷିଣ/ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗୋମୟ ଓ ମୃତ୍ତିକା ଲେପି ସ୍ୱସ୍ତି-ମୁଦ୍ରାରେ ମୁଦ୍ରିତ କରିବ। ବାରୁଣ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ (ମନ୍ତ୍ର)ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସୌମ୍ୟ କର୍ମରେ ନାରାୟଣ (ମନ୍ତ୍ର)ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ଏକ ସମୁଚ୍ଚୟ ଭାବେ କିମ୍ବା ଦୁଇ ଭାଗରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।
Verse 5
दर्भोदकञ्चाथ हृदा अग्नौ कुङ्कुमरोचनं ऐशान्यां शिरसा धूपं शिखया नैरृतेप्यथ
ତାପରେ ହୃଦା (ହୃଦୟ) ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦର୍ଭ-ଜଳ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ଅଗ୍ନିରେ କୁଙ୍କୁମ ଓ ରୋଚନା ଅର୍ପଣ/ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଈଶାନ କୋଣରେ ଶିରସ୍ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଧୂପ ରଖିବ; ଏବଂ ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଶିଖା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବ।
Verse 6
मूलपुष्पाणि दिव्यानि कवचेनाथ वायवे चन्दनाम्ब्वक्षतदधिदूर्वाश् च पुटिकास्थिताः
ଦିବ୍ୟ ମୂଳପୁଷ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ କବଚ ସହିତ ଏକତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ, ଜଳ, ଅକ୍ଷତ, ଦଧି ଓ ଦୂର୍ବା ଘାସକୁ ଛୋଟ ପୁଟିକାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 7
गृहं त्रिसूत्रेणावेष्ट्य पुनः सिद्धार्थकान् क्षिपेत् दद्यात्पूजाक्रमेणाथ स्वैः स्वैर् गन्धपवित्रकं
ଗୃହକୁ ତ୍ରିସୂତ୍ରରେ ଘେରି ପୁନଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକ (ଧଳା ସୋରିଷ) ଛିଟାଇବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପୂଜାକ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ନିଜ ନିଜ ବିଧିମତେ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପବିତ୍ରକ (ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଦ୍ରବ୍ୟ) ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
मन्त्रैर् वै द्वारपादिभ्यो विष्णुकुम्भे त्वनेन च विष्णुतेजोभवं रम्यं सर्वपातकनाशनं
ଦ୍ୱାର (ଏବଂ ତାହାର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ) ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅର୍ପଣ କରି, ଏହି ଏକେଇ ବିଧିରେ ବିଷ୍ଣୁକୁମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ କରିଲେ, ବିଷ୍ଣୁତେଜରୁ ଜନିତ ରମ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
Verse 9
सर्वकामप्रदं देवं तवाङ्गे धारयाम्यहं सम्पूज्य धूपदीपाद्यैर् व्रजेद्द्वारसमीपतः
“ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରଦାନକାରୀ ଦେବତାକୁ ମୁଁ ତୁମ ଅଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପନ କରୁଛି” ବୋଲି କହି, ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି, ପରେ ଦ୍ୱାର ସମୀପକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 10
गन्धपुष्पाक्षतोपेतं पवित्रञ्चाखिलेर्पयेत् पवित्रं वैष्णवं तेजो महापातकनाशनं
ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ପବିତ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ପବିତ୍ର ତେଜୋମୟ ଶକ୍ତି, ଯାହା ମହାପାତକକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।
Verse 11
धर्मकामार्थसिद्ध्यर्थं स्वकेङ्गे धारयाम्यहं आसने परिवारादौ गुरौ दद्यात् पवित्रकं
ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ପବିତ୍ରକକୁ ନିଜ ଦେହରେ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ, ପରେ ଆସନ ଓ ପରିବାର-ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
गन्धादिभिः समभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिमत् विष्णुतेजोभवेत्यादिमूलेन हरयेर्पयेत्
ଗନ୍ଧ ଆଦିଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ ଆଦି ସହ—“ବିଷ୍ଣୁତେଜୋଭବେତ୍…” ଆଦି ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
वह्निस्थाय ततो दत्वा देवं सम्प्रार्थयेत्ततः क्षीरोदधिमहानागशय्यावस्थितविग्रहः
ତାପରେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ସମୀପରେ ରହି ଅର୍ପଣ/ଦାନ କରି, ପରେ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ—ଯାହାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ମହାନାଗଶୟ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 14
प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि सन्निधौ भव केशव इन्द्रादिभस्ततो दत्वा विष्णुपार्षदके बलिं
ପ୍ରାତଃକାଳେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି; ହେ କେଶବ, ଏଠାରେ ସନ୍ନିଧିରେ ରୁହନ୍ତୁ। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
ततो देवाग्रतः कुम्भं वासोयुगसमन्वितं रोचनाचन्द्रकाश्मीरगन्धाद्युदकसंयुतं
ତାପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସ୍ତ୍ର-ଯୁଗଳସହିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାରେ ରୋଚନା, କର୍ପୂର, କେଶର ଓ ଅନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଭରା ଥାଏ।
Verse 16
गन्धपुष्पादिनाभूष्य मूलमन्त्रेण पूजयेत् पवित्रं पार्श्वतो नयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डपाद्वहिरागत्य विलिप्ते मण्डलत्रये
ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ କରି ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବ। ‘ପବିତ୍ର’ (କୁଶ-ବଳୟ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖିବ—ଏହିପରି ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଠ କିଛି ଟୀକାଯୁକ୍ତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳେ। ପରେ ମଣ୍ଡପରୁ ବାହାରି, ତିନି ମଣ୍ଡଳ ନୂତନ ଲେପିତ ହେଲେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା କରିବ।
Verse 17
पञ्चगव्यञ्चरुन्दन्तकाष्ठञ्चैव क्रमाद्भवेत् पुराणश्रवणं स्तोत्रं पठन् जागरणं निशि
କ୍ରମାନୁସାରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଚରୁ-ଆହୁତି ଓ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ବ୍ୟବହାର କରିବ। ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବ—ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କରି ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରି।
Verse 18
परप्रेषकबालानां स्त्रीणां भोगभुजां तथा सद्योधिवासनं कुर्याद्विना गन्धपवित्रकं
ଅନ୍ୟେ ପଠାଇଥିବା ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଧିବାସନ (ସୁଗନ୍ଧନ/ଦୁର୍ଗନ୍ଧ-ନିବାରଣ) କରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ‘ଗନ୍ଧପବିତ୍ରକ’ ବିନା ନୁହେଁ।
The chapter emphasizes procedural sequencing and spatial liturgy: sampāta sprinkling, Narasiṃha-mantra empowerment, Astra-mantra protection, vessel-wrapping and placement, bilva-water sprinkling, directional assignments (Īśāna/Nairṛta/Vāyu), and Vyūha-linked placements (Saṅkarṣaṇa/Pradyumna/Aniruddha/Nārāyaṇa) culminating in the Viṣṇu-kumbha and pavitra offering.
By framing meticulous consecration and protection rites as generators of Viṣṇu-tejas that destroys sins (including mahāpātakas), the chapter links correct ritual discipline to purification, dharmic ordering of space and body, and devotion to Hari—supporting both auspicious living (bhukti) and spiritual readiness for liberation (mukti).
The Viṣṇu-kumbha functions as a consecration focus that, when worshipped with mantras and offerings, is said to manifest Viṣṇu’s radiance (tejas), described as sin-destroying and spiritually beautifying.
Yes. The text allows immediate perfuming/odor-removal rites for certain categories (e.g., children sent by others, women, and those engaged in sensual enjoyment), but explicitly states it should not be performed without the gandha-pavitraka.