Adhyaya 39

Verse 1

अवर्णनं नाम अष्टत्रिंशोध्यायः कृष्णाश्रये गता इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्रतिष्ठाद्यमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अथोनचत्वारिंशो ऽध्यायः भूपरिग्रहविधानं हयग्रीव उवाच विष्ण्वादीनां प्रतिष्ठादि वक्ष्ये ब्रह्मन् शृणुष्व मे प्रोक्तानि पञ्चरातराणि सप्तरात्राणि वै मया

ଏବେ ଉନଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ଭୂପରିଗ୍ରହବିଧାନ (ଭୂମି ଗ୍ରହଣର ବିଧି)। ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି ବିଧି ମୁଁ କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ। ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ସପ୍ତରାତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ମୁଁ ନିଜେ ଉପଦେଶ କରିଛି। (ପାଠଭେଦ: 38ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଅବର୍ଣନ’; କିଛି ପୁସ୍ତକରେ ‘କୃଷ୍ଣାଶ୍ରୟେ ଗତା’ ଏବଂ କିଛିରେ ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦ୍ୟମ୍’ ପାଠ ମିଳେ।)

Verse 2

व्यस्तानि मुनिभिर्लोके पञ्चविंशतिसङ्ख्यया हयशीर्षं तन्त्रमाद्यं तन्त्रं त्रैलोक्यमोहनं

ଲୋକରେ ମୁନିମାନେ ତନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ସଂଖ୍ୟାରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହୟଶୀର୍ଷ ତନ୍ତ୍ର, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକକୁ ମୋହିତ କରେ।

Verse 3

वैभवं पौष्करं तन्त्रं प्रह्रादङ्गार्ग्यगालवं नारदीयञ्च सम्प्रश्नं शाण्डिल्यं वैश्वकं तथा

ବୈଭବ, ପୌଷ୍କର ତନ୍ତ୍ର, ପ୍ରହ୍ରାଦ, ଆଙ୍ଗାର୍ଗ୍ୟ ଓ ଗାଲବ, ନାରଦୀୟ, ସମ୍ପ୍ରଶ୍ନ, ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ଏବଂ ବୈଶ୍ୱକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ।

Verse 4

सत्योक्तं शौनकं तन्त्रं वासिष्ठं ज्ञानसागरं स्वायम्भुवं कपिलञ्च तार्क्षं नारायणीयकं

ସତ୍ୟୋକ୍ତ, ଶୌନକ ତନ୍ତ୍ର, ବାସିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନସାଗର, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, କପିଲ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ନାରାୟଣୀୟକ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

Verse 5

आत्रेयं नारसिंहाख्यमानन्दाख्यं तथारुणं बौधायनं तथार्षं तु विश्वोक्तं तस्य सारतः

ସାରରୂପେ ପରମ୍ପରା ଏପରି କୁହାଯାଇଛି—ଆତ୍ରେୟ, ‘ନାରସିଂହ’ ନାମକ, ‘ଆନନ୍ଦ’ ନାମକ, ଏବଂ ଅରୁଣ; ବୌଧାୟନ, ଆର୍ଷ ଓ ‘ବିଶ୍ୱୋକ୍ତ’ ନାମକ ଗ୍ରନ୍ଥ।

Verse 6

प्रतिष्ठां हि द्विजः कुर्यान्मध्यदेशादिसम्भवः नकच्छदेशसम्भूतः कावेरीकोङ्कणोद्गतः

ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର୍ମ ମଧ୍ୟଦେଶ ଆଦି (ମାନ୍ୟ) ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମିତ ଦ୍ୱିଜ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କରାଯିବା ଉଚିତ; କଚ୍ଛଦେଶରେ ଜନ୍ମିତ, ଏବଂ କାବେରୀ ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା କୋଙ୍କଣରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।

Verse 7

कामरूपकलिङ्गोप्त्यः काञ्चीकाश्मीरकोशलः आकाशवायुतेजोम्बु भूरेताः पञ्च रात्रयः

କାମରୂପ, କଲିଙ୍ଗ, ଉତ୍କଳ, କାଞ୍ଚୀ, କାଶ୍ମୀର ଓ କୋଶଳ; ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ‘ରାତ୍ରି’—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ, ଭୂମି—ରେତସ୍ (ବୀଜ/ସାର) ସହିତ।

Verse 8

अचैतन्यास्तमोद्रिक्ताः पञ्चरात्रविवर्जितं ब्रह्माहं विष्णुरमल इति विद्यात्स देशिकः

ଯେ ଅଚେତନ, ତମସ୍‌ରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଓ ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ପରମ୍ପରାବିହୀନ—ଏବଂ କହେ, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା; ମୁଁ ଅମଳ ବିଷ୍ଣୁ’—ତାକୁ ସେହିପରି ‘ଦେଶିକ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 9

सर्वलक्षणहीणोपि स गुरुस्तन्त्रपारगः चैश्वरं तथेति ग, ङ, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः तथाष्टाङ्गमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः काश्मीरके स्थित इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नगराभिमुखाः स्थाप्या देवा न च पराङ्मुखाः

ସମସ୍ତ (ବାହ୍ୟ) ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ତନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଇ ଗୁରୁ। ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନଗରାଭିମୁଖ (ବସତି ଦିଗକୁ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ପରାଙ୍ମୁଖ ନୁହେଁ।

Verse 10

कुरुक्षेत्रे गयादौ च नदीनान्तु समीपतः ब्रह्मा मध्ये तु नगरे पूर्वे शक्रस्य शोभनं

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଆଦି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଏବଂ ନଦୀତଟ ସମୀପରେ; ନଗର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ (ସ୍ଥାନ) ଓ ପୂର୍ବେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଶୋଭନ (ସ୍ଥାନ) ରହେ।

Verse 11

अग्नावग्नेश् च मातॄणां भूतानाञ्च यमस्य च दक्षिणे चण्डिकायाश् च पितृदैत्यादिकस्य च

ଅଗ୍ନି (ବେଦୀ)ରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଅଗ୍ନେଶ ପାଇଁ, ଏବଂ ମାତୃକା, ଭୂତ ଓ ଯମ ପାଇଁ (ଭାଗ/ଆହୁତି) ରହେ। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚଣ୍ଡିକା, ପିତୃ ଓ ଦୈତ୍ୟାଦି ପାଇଁ (ଭାଗ/ଆହୁତି) ରହେ।

Verse 12

वैरृते मन्दिरं कुर्यात् वरुणाददेश् च वारुणे वायोर् नागस्य वायव्ये सौम्ये यक्षगुहस्य च

ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ‑ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ପଶ୍ଚିମ (ବାରୁଣ) ଦିଗରେ ବରୁଣ ଓ ସେହି ଦିଗର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ, ଉତ୍ତର‑ପଶ୍ଚିମ (ବାୟବ୍ୟ) ଦିଗରେ ବାୟୁ ଓ ନାଗକୁ, ଏବଂ ଉତ୍ତର (ସୌମ୍ୟ) ଦିଗରେ ଯକ୍ଷ (କୁବେର) ଓ ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 13

चण्डीशस्य महेशस्य ऐशे विष्णोश् च सर्वशः पूर्वदेवकुलं पीड्य प्रासादं स्वल्पकं त्वथ

ଈଶାନ (ଉତ୍ତର‑ପୂର୍ବ) ଭାଗରେ ଚଣ୍ଡୀଶ ଓ ମହେଶ ପାଇଁ, ଏବଂ ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ପାଇଁ—ପୂର୍ବର ଦେବକୁଳ (ଦେବ‑ପରିସର)କୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ସମଞ୍ଜସ କରି/ଅଲଗା କରି—ତାପରେ ତୁଳନାମୂଳକ ଛୋଟ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର) ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

समं वाप्यधिकं वापि न कर्तव्यं विजानता उभयोर्द्विगुणां सीमां त्यक्त्वा चोच्छ्रयसम्मितां

ଜ୍ଞାନୀ ନିର୍ମାତା ମାପକୁ ନ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ, ନ ଅତ୍ୟଧିକ କରିବା ଉଚିତ। ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱର ଦ୍ୱିଗୁଣ ସୀମା‑ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚତା ସହ ସମଞ୍ଜସ ଅନୁପାତ ଗ୍ରହଣ କରିବା।

Verse 15

प्रासादं कारयेदन्यं नोभयं पीडयेद्बुधः भूमौ तु शोधितायां तु कुर्याद्भुमिपरिग्रहं

ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ (ନୂତନ) ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରାଉ ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷକୁ କଷ୍ଟ ନ ଦିଅ। ଭୂମି ଶୋଧିତ ହେବା ପରେ ମାତ୍ର ଭୂମି‑ପରିଗ୍ରହ (ଔପଚାରିକ ଅଧିଗ୍ରହଣ) କରିବା।

Verse 16

प्राकारसीमापर्यन्तं ततो भुतबलिं हरेत् माषं हरिद्राचूर्णन्तु सलाजं दधिसक्तुभिः

ତାପରେ ପ୍ରାକାର‑ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂତବଳି (ଭୂତାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ) କରିବା। ଏଥିରେ ମାଷ (ଉଡ଼ଦ), ହରିଦ୍ରା‑ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଲାଜ (ଭୁନା ଚାଉଳ) ଏବଂ ଦଧି ଓ ସକ୍ତୁ (ସତ୍ତୁ) ସହ ଅର୍ପଣ କରିବା।

Verse 17

अष्टाक्षरेण सक्तूंश् च पातायित्वाष्टदिक्षु च राक्षसाश् च पिशाचाश् च येस्मिंस्तिष्ठन्ति भूतले

ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଅଷ୍ଟଦିଗରେ ସକ୍ତୁ (ଭଜା ଧାନ୍ୟ) ଛିଟାଇଲେ, ସେହି ସ୍ଥାନର ଭୂତଳରେ ଥିବା ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୂରେ ହଟିଯାନ୍ତି।

Verse 18

सर्वे ते व्यपगच्छन्तु स्थानं कुर्यामहं हरेः हलेन वाहयित्वा गां गोभिश् चैवावदारयेत्

“ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି ଦୂର ହେଉ; ମୁଁ ହରିଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବି।” ବଳଦକୁ ଯୋଗାଇ ହଳରେ ଭୂମି ଚାଷ କରି, ଗାଈମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଦଳି/ପରିଷ୍କାର କରାଯାଉ।

Verse 19

प्रमाण्वष्टकेनैव त्रसरेणुः प्रकीर्त्यते

ଆଠ ପ୍ରମାଣ ମିଶିଲେ ‘ତ୍ରସରେଣୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 20

तैर् अष्टभिस्तु बालाग्रं लिख्या तैर् अष्टभिर्मता ताभिर्यूकाष्टभिः ख्याता ताश्चाष्टौ यवमध्यमः

ସେଗୁଡ଼ିକର ଆଠଟି ମିଶିଲେ କେଶାଗ୍ର (ବାଲାଗ୍ର) ହୁଏ; ସେହିପରି ଆଠଟି ମିଶିଲେ ଯୂକା (ଉକୁଣି) ମନାଯାଏ; ଏମିତି ଆଠ ଯୂକା ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟମ ଯବ (ଯବମଧ୍ୟମ) କୁହାଯାଏ।

Verse 21

नद्यद्रिषु इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः यवाष्टकैर् अङ्गुलं स्याच्चतुर्विंशाङ्गुलः करः चतुरङ्गुलसंयुक्तः स हस्तः पद्महस्तकः

ଖ, ଗ ଓ ଙ ଚିହ୍ନିତ ତିନି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ପାଠ “ନଦ୍ୟଦ୍ରିଷୁ” ଅଟେ। ଆଠ ଯବ ମିଶି ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ; ଚବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଏକ କର; ତାହାରେ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଯୋଗ କଲେ ସେହି ମାପ ‘ହସ୍ତ’ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ‘ପଦ୍ମହସ୍ତ’ କୁହାଯାଏ।