Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅବତାରକଥାରୁ ସରାଇ ସୃଷ୍ଟିବିଷୟକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୀଳା, ଯାହା ଏକାସାଥି ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ, ପରେ ମହତ୍, ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର, ଏବଂ ତନ୍ମାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବକ୍ରମ ସାଂଖ୍ୟ ଧାରାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାରରୁ ମନ ଓ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା, ତାମସ/ତୈଜସରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ‘ନାରାୟଣ’ ଜଳବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ହିରଣ୍ୟାଣ୍ଡ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଡକୁ ଦ୍ୟୌ-ପୃଥିବୀରେ ବିଭାଜନ, ଆକାଶ-ଦିଗ-କାଳ ଏବଂ କାମ, କ୍ରୋଧ, ରତି ଆଦି ମାନସିକ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମେଘାଦି ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ପକ୍ଷୀ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ-ମନ୍ତ୍ର, ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର, ସନତ୍କୁମାର, ସାତ ମାନସ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅର୍ଧନାରୀ ବିଭାଜନରୁ ପ୍ରଜୋତ୍ପତ୍ତି—ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଫଳସିଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ରେ ‘ବୁଦ୍ଧ-କଲ୍କି ଅବତାର ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଷୋଡଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ସୃଷ୍ଟିବିଷୟକ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜଗତ୍-ସର୍ଗାଦି କ୍ରୀଡା ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି; ଶୁଣ। ସେହି ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗାଦିର କର୍ତ୍ତା; ସେହି ହିଁ ସର୍ଗାଦି-ସୃଷ୍ଟ୍ୟାଦିର ଆଦିକାରଣ—ସଗୁଣ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ।
Verse 2
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପେ ଥିଲା; ସେତେବେଳେ ନ ଆକାଶ ଥିଲା, ନ ରାତି‑ଦିନ ଆଦି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲେ; ତାହାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 3
स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः
ସର୍ଗକାଳରେ ‘ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ’ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ତ୍ରିବିଧ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ (ବୈକାରିକ), ରାଜସ (ତୈଜସ), ତାମସ (ଭୂତାଦି)।
Verse 4
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः
ଅହଂକାରରୁ ଶବ୍ଦ‑ତନ୍ମାତ୍ରମୟ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାରୁ ସ୍ପର୍ଶ‑ତନ୍ମାତ୍ରମୟ ବାୟୁ; ତାହାରୁ ରୂପ‑ତନ୍ମାତ୍ରମୟ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 5
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च
ଏଠାରେ ଜଳକୁ ରସ‑ତନ୍ମାତ୍ରମୟ ବୋଲି, ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଗନ୍ଧ‑ତନ୍ମାତ୍ରମୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତଥା ତାମସ ଅହଂକାରରୁ ତୈଜସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ (କର୍ମ‑ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ) ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 6
वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଷ୍ଠାତା ଦଶ ଦେବତା ଏବଂ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଜନ କଲେ।
Verse 7
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
ଆଦିରେ ସେ କେବଳ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ସେଥିରେ ନିଜ ସୃଜନଶକ୍ତି ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ଜଳ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତେଣୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’—ଜଳାଶ୍ରୟ—ଅଟନ୍ତି।
Verse 8
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
ସେଇ ଅନନ୍ତ ଅୟନର ପୂର୍ବ ଅନ୍ତରେ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ସେ ଅଣ୍ଡ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଏବଂ ଜଳରେ ଶୟନ କଲା।
Verse 9
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
ସେଥିରେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ସେ ‘ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ’। ଭଗବାନ୍ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସେଠାରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ବସିଲେ।
Verse 10
तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଅଣ୍ଡକୁ ଦୁଇ ଭାଗ କଲେ—ଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ) ଓ ଭୁବ (ପୃଥିବୀ)। ସେଇ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ସେ ଆକାଶ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 11
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्
ଜଳମଧ୍ୟରେ ସେ ଭାସୁଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଦଶଧା ବିନ୍ୟାସ କଲେ। ସେଠାରେ ସେ କାଳ, ମନ, ବାକ୍, କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ରତିକୁ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପିଲେ।
Verse 12
आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च
ଉଭୟ ସ୍ଥାନରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପାଠସାମ୍ୟ ଥିବାରୁ ଏହା ମହାଭାରତର ହରିବଂଶପର୍ବରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ। ପାଠାନ୍ତର—‘ତାପରେ ସେ ତାହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ନିକ୍ଷେପ କଲେ’ (ଖ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି), ‘ସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ହେଲେ’ (ଖ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି), ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ’ (ଗ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି)। ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ପ୍ରଜାପତି ସେହି ରୂପର ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ବିଦ୍ୟୁତ, ବଜ୍ର, ମେଘ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ରକ୍ତିମ ଦୀପ୍ତି।
Verse 13
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
ଆଦିରେ ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ପର୍ଜନ୍ୟ (ବର୍ଷାଦେବ)କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ମୁଖରୁ ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜୁଃ ସୂତ୍ର ଓ ସାମଗାନ ଗଢ଼ିଲେ।
Verse 14
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्
ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯଜନ କଲେ; ଏବଂ ଭୁଜାତ୍ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ନାନାପ୍ରକାର ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ସନତ୍କୁମାର ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧସମ୍ଭବ।
Verse 15
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରସ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ବସିଷ୍ଠ—ଏହି ସାତଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ସପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଭାବେ ପରିଚିତ।
Verse 16
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः
ହେ ସତ୍ତମ, ଏହି ସାତଜଣ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମାୟନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦ୍ୱିଧା କରି ଅର୍ଧରେ ପୁରୁଷ ଓ ଅର୍ଧରେ ନାରୀ ହେଲେ; ଏବଂ ସେହି ନାରୀରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Frequently Asked Questions
It presents Brahman as unmanifest, then Viṣṇu’s activation of prakṛti–puruṣa, followed by mahat, threefold ahaṅkāra, tanmātras, and the five mahābhūtas, with mind, deities, and sense-faculties arising in parallel.
By stating that the Vedic hymns and formulas (Ṛk, Yajus, Sāman) arise for yajña-siddhi and by portraying cosmic order—time, directions, elements, and deities—as the framework within which worship and sacrifice become effective.
The chapter frames creation as līlā: the same supreme reality is beyond attributes (nirguṇa) yet functions as the qualified cause (saguṇa) that initiates and sustains manifestation.