Adhyaya 25

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः वासुदेवार्चनं कृत्वा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चविंशो ऽध्यायः वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ ‘ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟାଦି କଥନ’ ନାମକ ଚତୁର୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ବାସୁଦେବାଦି ମନ୍ତ୍ର ନିରୂପଣ’। ନାରଦ କହିଲେ—ବାସୁଦେବାଦି ମନ୍ତ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂଜାର ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତୁ—ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧ।

Verse 2

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

ପ୍ରଥମେ ‘ନମୋ ଭଗବତେ’ କହିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅ, ଆ, ଅଂ, ଅଃ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଜ-ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର। ଓଁକାରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ନମୋ’ରେ ସମାପ୍ତ କରି; ତାପରେ ‘ନମୋ ନାରାୟଣ’ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 3

ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

ॐ ତତ୍ସତ୍—ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ। ॐ ନମୋ ବିଷ୍ଣବେ ନମଃ। ॐ କ୍ଷୌଂ। ॐ ନମୋ ଭଗବତେ ନରସିଂହାୟ ବୈ ନମଃ।

Verse 4

ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

ଓଁ। ଭଗବାନ୍ ବରାହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ନରାଧିପମାନେ, ତାଙ୍କର ରୂପ ଜବା-ପୁଷ୍ପର ଲାଲ ଓ ହଳଦୀ-ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ, ଏବଂ ନୀଳ, ଶ୍ୟାମଳ, ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 5

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

ମେଘା, ଅଗ୍ନି, ମଧୁ, ପିଙ୍ଗାଭା, ବଲ୍ଲଭା—ଏମାନେ ନଅଟି ପ୍ରଧାନ (ରୂପ)। ସ୍ୱର-ବୀଜମାନଙ୍କ ‘ଅଙ୍ଗ’ ନିଜ ନାମର ଅନ୍ତ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମକ୍ରମେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

ତନ୍ତ୍ରବେତ୍ତାମାନେ ଧ୍ୱନିଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ‘ହୃଦୟ’ ଆଦି (ମନ୍ତ୍ର-ରଚନା) କଳ୍ପନା କରିବେ। ସେମାନଙ୍କ ବୀଜ ବ୍ୟଞ୍ଜନରୁ ଆରମ୍ଭ; ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବବର୍ଗରୁ ଭିନ୍ନ।

Verse 7

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ହୋଇ ‘ନମୋ’ର ଅନ୍ତ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ଏକକମାନେ ‘ଅଙ୍ଗ’ କୁହାଯାନ୍ତି। ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ଏକକମାନେ ‘ଉପାଙ୍ଗ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 8

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्

ବିଭକ୍ତ ନାମମାନଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟବର୍ଣ୍ଣରେ ଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଉତ୍ତମ ବୀଜ (ବୀଜାକ୍ଷର) ଗଠିତ ହୁଏ। ପରେ ତାହାକୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର, ଏବଂ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ସ୍ୱରୋଚ୍ଚାର ସହିତ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।

Verse 9

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

ଏହି ହେଉଛି ବ୍ୟଞ୍ଜନମାନଙ୍କର କ୍ରମ, ଯାହା ହୃଦୟାଦି ସ୍ଥାନର ନ୍ୟାସ-ବିନ୍ୟାସ ପାଇଁ ବିଧିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ନିଜ ବୀଜ, ନାମାନ୍ତ ଓ ଅଙ୍ଗନାମ ଅନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ।

Verse 10

जका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

ପଞ୍ଚବିଧ ଶ୍ରେଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ହୃଦୟାଦିରୁ ‘ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ-ସ୍ଥାପନ ଗଢ଼ି; ପରେ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧିଅନୁରୂପେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। (ଚିହ୍ନିତ ପାଠରେ ବୀଜ-ସ୍ୱର ସଂଯୋଗ ଓ ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ନାମଦ୍ୱାରା ବିଭାଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ।)

Verse 11

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

ହୃଦୟ, ଶିର, ଚୂଡା/ଶିଖା, କବଚ, ନେତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର—ଏହି ଛଅଟି ଅଙ୍ଗ। ଏଗୁଡ଼ିକ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ; ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ-ଅଙ୍ଗ ବିନ୍ୟାସ ଅଛି।

Verse 12

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

କ୍ରମାନୁସାରେ ନ୍ୟାସ କରିବ—ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟ ଓ ଶିରରେ; ପରେ ଶିଖା ଓ କବଚରେ; ପରେ ନେତ୍ର, ଅନ୍ତ-ସ୍ଥାନ ଓ ଉଦରରେ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର; ତାପରେ ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଊରୁ, ଜାନୁ, ଜଂଘା ଓ ପାଦରେ ପଦେ ପଦେ।

Verse 13

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

“କଂ ଟଂ ପଂ ଶଂ”—ବୈନତେୟ (ଗରୁଡ଼)। “ଖଂ ଠଂ ଫଂ ଘଂ”—‘ଘଙ୍ଗଦା’ ମନ୍ତ୍ର। “ଗଂ ଡଂ ବଂ ସଂ”—‘ପୁଷ୍ଟିମନ୍ତ’ (ପୋଷକମାନେ)। “ଘଂ ଢଂ ଭଂ ହଂ”—ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 14

वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पंकौस्तुभाय च जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं

(ନ୍ୟାସ ପାଇଁ) ବୀଜାକ୍ଷର ବିନ୍ୟାସ କରିବ—‘ବଂ ଶଂ ମଂ କ୍ଷଂ’ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖରେ; ‘ଛଂ ତଂ ପଂ’ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିରେ; ‘ଜଂ ଖଂ ବଂ’ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରରେ; ଏବଂ ‘ସଂ ବଂ ଦଂ’ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନରେ—ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନମାନେ ଉପରେ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 15

ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

ॐ—‘ଧଂ ବଂ’—ବନମାଳା ଓ ମହାନନ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଯେ ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ବୀଜ (ବୀଜାକ୍ଷରହୀନ), ସେଥିରେ ପଦ/ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

ନାମ ଯେତେବେଳେ ବିଭକ୍ତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜାତ୍ୟନ୍ତ) ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟ ଆଦି ନ୍ୟାସସ୍ଥାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ପ୍ରଣବ (ॐ) ମଧ୍ୟ ହୃଦୟାଦିରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରେ ବିନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 17

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ (ॐ) କୁ ହୃଦୟରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ‘ପରାୟ’ ଶବ୍ଦକୁ ଶିର ଓ ଶିଖାରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ନିଜ ନାମ ସହ ‘ଆତ୍ମନା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ କବଚ-ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ; ଏବଂ ‘ନମଃ’ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହେଲେ ତାହା ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ।

Verse 18

अ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः

ॐ—‘ପରାସ୍ତ୍ର’ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱନାମ ହିଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଆତ୍ମା; ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଥୀ (—ଆୟ) ବିଭକ୍ତିରେ ରଖି ‘ନମଃ’ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ବ୍ୟୂହରୁ ଛବ୍ବିଶ ବ୍ୟୂହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେହି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପର ଅନୁରୂପ ‘ମନୁ’ (ମନ୍ତ୍ରରୂପ) କୁହାଯାଇଛି। (ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ଶ୍ରୀବତ୍ସାୟ…’, ‘ନମୋ’ନନ୍ତାୟ…’, ଏବଂ ‘ବଂ ଚଂ ଦଂ ଠଂ ଲଂ’ ପ୍ରଭୃତି ପାଠଭେଦ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।)

Verse 19

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

କନିଷ୍ଠିକା ଆଦି ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦେହରେ ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରା ଅବସ୍ଥାରେ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷରୂପ; ପ୍ରକୃତିସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେହି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱିରୂପ ମନାଯାଏ।

Verse 20

ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः अग्निं त्रिमूर्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

“ଓଁ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା; ପରେ ବାୟୁ ଓ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରୂପ ଦ୍ୱିରୂପ ଦେବତାକୁ। ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରି ହସ୍ତ ଓ ଦେହରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।

Verse 21

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

ବାୟୁ ଓ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)କୁ ଆଙ୍ଗୁଳି-ଶାଖାମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ବାମ-ଡାହାଣ ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା। ହୃଦୟରେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଏକଙ୍କୁ, ତନାବେଷ ସହିତ, ତ୍ରିବ୍ୟୂହ ମଧ୍ୟରେ, ତୁର୍ୟ (ଚତୁର୍ଥ) ରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।

Verse 22

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

ହସ୍ତରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଋଗ୍ବେଦଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବା; ଆଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କରେ ଯଜୁର୍ବେଦଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା। ପରେ ଅଥର୍ବବେଦ-ରୂପକୁ ଶିର, ହୃଦୟରୁ ପାଦାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରି ସମାପନ ନ୍ୟାସ କରିବା।

Verse 23

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

ହସ୍ତରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରି, ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ବିନ୍ୟାସ କରିବା। ଆଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କରେ ବାୟୁ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ଶିର, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 24

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

ବାୟୁ, ଜ୍ୟୋତି (ଅଗ୍ନି), ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହାମାନେ ପଞ୍ଚବ୍ୟୂହ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ମନ, ଶ୍ରବଣ, ତ୍ୱକ୍ (ସ୍ପର୍ଶ), ଦୃଷ୍ଟି, ଜିହ୍ୱା (ରସ) ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହାମାନେ ଷଡ୍ବ୍ୟୂହ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 25

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମାନସ ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ—ମୁଣ୍ଡ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ପାଦରେ—ତାଙ୍କୁ କରୁଣାସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 26

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

ଆଦିମୂର୍ତ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ‘ଜୀବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତଧା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 27

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु तलसंस्थः सप्तमश् च लोकेशो देहके क्रमात्

ପ୍ରଥମେ ହାତରେ, ପରେ ଦେହରେ—ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ—ଆଦ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ର) ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମ (ମନ୍ତ୍ର/ଦେବତା) ତାଳୁରେ ସ୍ଥାପନୀୟ; ଏବଂ ଲୋକେଶକୁ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ଯଥାକ୍ରମେ ନ୍ୟସିବା ଉଚିତ।

Verse 28

ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

ଦେହରେ ସେ ଶିର, ଲଲାଟ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ପାଦରେ ସଂସ୍ଥିତ—ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଉକ୍ଥ୍ୟ, ଷୋଡଶୀ ଓ ବାଜପେୟ ରୂପେ। (ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅଂଶରେ କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠଭେଦ ସୂଚିତ।)

Verse 29

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः

ଯଜ୍ଞପୁରୁଷାତ୍ମକ ଯଜ୍ଞ ସପ୍ତରୂପ—ଅତିରାତ୍ର ଓ ଆପ୍ତୋର୍ୟାମ (କ୍ରତୁ); ଏବଂ ଧୀର ମନ, ଶବ୍ଦ, ତଦନନ୍ତରେ ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ।

Verse 30

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् न्यसेदन्त्यै च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

‘ଗନ୍ଧ’, ‘ବୁଦ୍ଧି’ ଓ ‘ବ୍ୟାପକ’ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କ୍ରମେ ହାତରେ ଏବଂ ପରେ ଦେହରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଅନ୍ତ୍ୟ (ଅକ୍ଷର/ମନ୍ତ୍ର) ପାଦତଳେ, ଏବଂ ଶିଖା, ଲଲାଟ, ମୁଖ, ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 31

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ ଓ ପାଦରେ ପୁରୁଷ ‘ଅଷ୍ଟବ୍ୟୂହ’ ରୂପେ ସ୍ମୃତ—ବୀଜ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ମନ, ଶବ୍ଦ, ଗୁଣ ଓ ଅନିଲ (ପ୍ରାଣବାୟୁ)।

Verse 32

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

ନବାତ୍ମାର ‘ରୂପ’ ଓ ‘ରସ’କୁ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ତର୍ଜନୀଠାରୁ କ୍ରମେ ଆରମ୍ଭ କରି ବାମ କନିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 33

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

ଦେହରେ—ଶିର, ଲଲାଟ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ, ଜାନୁ ଓ ପାଦରେ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଦଶାତ୍ମ ରୂପେ ସମାସ୍ଥିତ।

Verse 34

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ‘ବହ୍ନି’ ତତ୍ତ୍ୱମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରିବ; ତର୍ଜନୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପରେ ଶିର, ଲଲାଟ, ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟଦେଶ ଓ ଜାନୁରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 35

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

ଦୁଇ ପାଦରେ (କର୍ମର ଆଧାରରୂପେ) ଆତ୍ମାକୁ ଏକାଦଶ ରୂପ କୁହାଯାଇଛି—ମନ, ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା, ଘ୍ରାଣ; ଏବଂ ବାକ୍, ପାଣି, ପାଦ, ପାୟୁ (ମଳୋତ୍ସର୍ଗେନ୍ଦ୍ରିୟ)।

Verse 36

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

ଉପସ୍ଥ (ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ)କୁ ମନରେ ବିନ୍ୟସ କରିବ; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶ୍ରୋତ୍ରରେ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ରଖି, ତର୍ଜନୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଏଠ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ନ୍ୟାସ କରିବ; ଅତିରିକ୍ତ ଭାଗ ଦୁଇ ତଳୁରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 37

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

ଏହିପରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଶିର, ଆଙ୍ଗୁଳି, ଲଲାଟ, ମୁଖ, ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ, ଦୁଇ ଉରୁ, ଜଂଘା, ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଁଟି) ଓ ପାଦରେ (ନ୍ୟାସ) ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 38

अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

‘ଅତିରାତ୍ରାପ୍ତୟାମ’—ଏପରି ଏକ ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକର ପାଠ; ‘ରସାଃ ତଥା’—ଏପରି ମଧ୍ୟ; ‘ନ୍ୟସେଦନ୍ତେ ଚ’—ଏପରି ମଧ୍ୟ; ‘ନ୍ୟସେଦଷ୍ଟୌ ଚ’—ଏପରି ମଧ୍ୟ; ‘କ୍ରମାତ୍ ସ୍ମୃତ’—ଏପରି ମଧ୍ୟ ପାଠଭେଦ ଅଛି। ଏବେ କ୍ରମାନୁସାରେ ନାମ—ବିଷ୍ଣୁ, ମଧୁହର, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଶ୍ରୀଧର, ହୃଷୀକେଶ ଏବଂ ପଦ୍ମନାଭ।

Verse 39

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

ଦାମୋଦର, କେଶବ ଏବଂ ପରେ ନାରାୟଣ; ତାପରେ ମାଧବ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ନ୍ୟାସ କରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୁଇ ହସ୍ତତଳରେ, ତଥା ପାଦରେ, ଜାନୁରେ ଓ କଟିରେ; ଏବଂ ଶିର, ଶିଖା ଓ ନିତମ୍ବରେ—ଏଭଳି ଜାନୁ, ପାଦ ଆଦି ଅଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

ସେ ଦ୍ୱାଦଶାତ୍ମକ; ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏବଂ ଷଡ୍ବିଂଶ-ବ୍ୟୂହ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ସେଇ ପୁରୁଷ—ଧୀର ଅହଂକାର, ମନ ଓ ଚିତ୍ତ ସହିତ—ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ।

Verse 42

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

ତଥା ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧ; ଏବଂ (ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ) ଶ୍ରୋତ୍ର ଓ ତ୍ୱଚା; ତେଣୁ ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା ଓ ନାସିକା; ଏବଂ (କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ) ବାକ୍, ପାଣି, ଅଂଘ୍ରି ଓ ପାୟୁ।

Verse 43

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

ଉପସ୍ଥ ସହିତ ଭୂମି, ଜଳ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କରି, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦଶ ନ୍ୟାସ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

ଅବଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରାଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ହସ୍ତତଳରେ ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଶିର ଓ ଲଲାଟରେ; ମୁଖ, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁହ୍ୟ, ଉରୁ, ଜାନୁ ଓ ପାଦରେ ନ୍ୟାସ କର—ଏହା ହସ୍ତୋଦ୍ଗତ ନ୍ୟାସ।

Verse 45

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

କ୍ରମେ ପାଦରେ, ଜାନୁରେ, ଉରୁ-ଉପସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ, ହୃଦୟରେ ଓ ମୂର୍ଧ୍ନିରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ନ୍ୟାସ କର; ପରେ ଏହାଠାରୁ ପରେ ‘ପର’କୁ ପୁରୁଷ-ଆତ୍ମା ଆଦିରୁ ଧ୍ୟାନ କର; ଛବିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ‘ପର’କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ନ୍ୟାସ କର।

Verse 46

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

ଏକମାତ୍ର ମଣ୍ଡଳକୁ ମନେ ସଞ୍ଚିନ୍ତନ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ଏବଂ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ହୃଦୟାଦି ଅନ୍ତଃଆସନଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରୁ।

Verse 47

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत् दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

ଆଗ୍ନେୟ ଆଦି କୋଣଗୁଡ଼ିକରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନ୍ୟାସ କର; ବୈନତେୟାଦି କ୍ରମ ପୂର୍ବବତ୍ ରଖ। ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କ ସ୍ଥାପନ ବିଧି ଭିନ୍ନ; ତ୍ରିବ୍ୟୂହରେ ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 48

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

ପଦ୍ମ-ମଣ୍ଡଳର କର୍ଣିକାରେ ସେ ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗର ଶକ୍ତି, ବଳ, ଧନ, ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଆଦିଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ; ଏବଂ ସେହି କର୍ଣିକାରେ ନାଭସ ଓ ମାନସ ଦେବତା ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 49

अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

(ପାଠଭେଦ:) ‘ଅଗ୍ନି ଆଦି ପତ୍ରରେ ଅସ୍ତ୍ର’—ଏହା ଖ ଓ ଙ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ‘ଏବଂ ଦିକ୍ପାଳମାନେ—ଏହା ତାହାର ବିଧି’—ଏହା ଗ ଓ ଘ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ‘ଦିକ୍ପାଳାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି ସମାନ’—ଏହା ଙ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ଥିତିରକ୍ଷା ଓ ରାଜ୍ୟଜୟ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ବ୍ୟୂହରେ ସମାୟୁକ୍ତ ଏବଂ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗସହିତ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं

ଗରୁଡ ଆଦି ଏବଂ ସେହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ସମସ୍ତ କାମନା ଲାଭ ହୁଏ। ‘ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ’ ନାମରେ, ବ୍ୟୋମରେ ସ୍ଥିତ ବୀଜମନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।