Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ନାନକୁ ପୂଜାର ଅନିବାର୍ୟ ପୂର୍ବକର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧି-ବିଧି ଭାବେ ସଂହିତାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ନୃସିଂହ/ସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୃତ୍ତିକା ଗ୍ରହଣ କରି ଭାଗ କରାଯାଏ; ଏକ ଭାଗରେ ‘ମନଃ-ସ୍ନାନ’ କରି ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ତରେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ ହୁଏ। ନିମଜ୍ଜନ ଓ ଆଚମନ ପରେ ନ୍ୟାସ ଏବଂ ସିଂହ-ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ରକ୍ଷା/ଦିଗ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପନ; ତ୍ୱରିତା କିମ୍ବା ତ୍ରିପୁରା ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରର ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ହୃଦୟରେ ହରି-ଜ୍ଞାନ ସ୍ଥାପନ, ବାସୁଦେବ-ଜପରେ ତୀର୍ଥଜଳ ସଂସ୍କାର, ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେହଶୋଧନ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ହୁଏ। ଅଘମର୍ଷଣ, ଶୁଚିବସ୍ତ୍ରଧାରଣ, କରଜଳ ଶୁଦ୍ଧି, ନାରାୟଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ଯୋଗପୀଠରୁ ଦିକ୍ପାଳ, ଋଷି, ପିତୃଗଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହ୍ୱାନ-ଜପର ବିଧି ଅଛି। ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରେଷଣ, ଅଙ୍ଗସଂହାର ଓ ପୂଜାସ୍ଥାନଗମନ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ସମାପନ-ସ୍ନାନରେ ଅନ୍ୟ ପୂଜା ପାଇଁ ପୁନଃବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ କ୍ରମ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नाम एकविंशतितमो ऽध्यायः अथ द्वाविंशो ऽध्यायः स्नानविधिकथनं नारद उवाच वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं नृसिंहेन तु मृत्तिकां गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा मनःस्नानमथैकया
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ବାସୁଦେବାଦି ପୂଜାକଥନ’ ନାମକ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ସ୍ନାନବିଧିକଥନ’ ନାମକ ଦ୍ୱାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—କ୍ରିୟା ଆଦିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ସ୍ନାନ ବିଧି କହିବି। ନୃସିଂହମନ୍ତ୍ରରେ ମୃତ୍ତିକା ନେଇ ଦୁଇ ଭାଗ କରି, ଗୋଟିଏ ଭାଗରେ ‘ମନଃସ୍ନାନ’ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
निमज्याचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतरक्षकः ह्रीं त्वरितायै, ह्रीं ऐं क्लीं सौ त्रिपुरा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृतरक्षण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधिस्नानं ततः कुर्यात् प्राणायामपुरःसरं
ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜନ କରି ଆଚମନ କରି, ପରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ‘ସିଂହ’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ହ୍ରୀଂ ତ୍ୱରିତାୟୈ’—କିମ୍ବା ପାଠାନ୍ତର ଅନୁସାରେ ‘ହ୍ରୀଂ ଐଂ କ୍ଲୀଂ ସୌ ତ୍ରିପୁରା’—ଏଭଳି ରକ୍ଷଣବିଧି ସମାପ୍ତ କରି, ପ୍ରାଣାୟାମ ପୂର୍ବକ ବିଧିସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
हृदि ध्यायन् हरिज्ञानं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण हि त्रिधा पाणितले मृत्स्नां दिग्बन्धं सिंहजप्ततः
ହୃଦୟରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ତାରକ ଜ୍ଞାନକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ହସ୍ତତଳରେ ମୃତ୍ତିକା ନେବା ଉଚିତ। ‘ସିଂହ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜପିତ ସେହି ମୃତ୍ତିକାଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷାର୍ଥ ଦିଗ୍ବନ୍ଧ (ଦିଶାବନ୍ଧନ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
वासदेवप्रजप्तेन तीर्थं सङ्कल्प्य चालभेत् गात्रं वेदादिना मन्त्रैः सम्मार्ज्याराध्य मूर्तिना
ବାସୁଦେବ ଜପଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଜଳକୁ ସଂସ୍କାର କରି, ତାହାକୁ ତୀର୍ଥରୂପେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଗ୍ରହଣ କରିବ। ପରେ ବେଦାଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେହ ମାର୍ଜନ କରି, ମୂର୍ତ୍ତିରୂପ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବ।
Verse 5
कृत्वाघमर्षणं वस्त्रं परिधाय समाचरेत् विन्यस्य मन्त्रैर् द्विर्मार्ज्य पाणिस्थं जलमेव च
ଅଘମର୍ଷଣ କରି ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ଆଚରଣ କରିବ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସ କରି, ହସ୍ତତଳରେ ଧରା ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଥର ମାର୍ଜନ କରି ଶୁଦ୍ଧ କରିବ।
Verse 6
नारायणेन संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत् जलं ध्यायन् हरिं पश्चाद्दत्वार्घ्यं द्वादशाक्षरं
“ନାରାୟଣ” ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାଣସଂଯମ କରି, ବାୟୁକୁ ଭିତରେ ଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ତ୍ୟାଗ କରିବ। ଜଳରେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ।
Verse 7
जप्त्वान्याञ्छतशस्तस्य योगपीठादितः क्रमात् मन्त्रान् दिक्पालपर्यन्तानृषीन् पितृगणानपि
ତାପରେ ସେହି ବିଧିର ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଶତଶତ ବାର ଜପ କରିବ, ଯୋଗପୀଠରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ। ଦିକ୍ପାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଆହ୍ୱାନ/ଜପ କରିବ।
Verse 8
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तान्यथावसेत् न्यस्य चाङ्गानि संहृत्य मन्त्रान्यागगृहं व्रजेत् एवमन्यासु पूजासु मूलाद्यैः स्नानमाचरेत्
ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ—ସ୍ଥାବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯଥାସ୍ଥାନେ ବିସର୍ଜନ କରିବ। ପରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରି ଅଙ୍ଗସଂହାର କରି, ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ ଯାଗଗୃହକୁ ଯିବ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ମୂଳାଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସମାପନ-ସ୍ନାନ କରିବ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes a sequenced purification protocol—mṛttikā with Siṃha/Nṛsiṃha mantra, ācamana, nyāsa, rakṣā and digbandha, tīrtha-saṅkalpa via Vāsudeva-japa, aghamarṣaṇa, prāṇāyāma with Nārāyaṇa, and arghya with the dvādaśākṣara—showing how mantra and breath discipline structure ritual purity.
By making external bathing dependent on manaḥ-snāna and Hari-jñāna meditation, it frames ritual as inner transformation: protection (digbandha), mantra-japa, and prāṇāyāma stabilize attention and purity, preparing the practitioner for deity-worship that supports dharma, bhakti, and ultimately mokṣa.
The rite is organized around protective Siṃha/Nṛsiṃha formulas, the aṣṭākṣara (Hari-centered) mantra for inward focus, Vāsudeva-japa for consecrating tīrtha-water, Nārāyaṇa for breath restraint, and the dvādaśākṣara for arghya and continuation of the worship sequence.