Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହୟଗ୍ରୀବ ପ୍ରାସାଦ-ନିର୍ମାଣର ସାଧାରଣ ବିଧି କହନ୍ତି—ଚତୁରସ୍ର ଭୂମିକୁ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି ଗର୍ଭନ୍ୟାସ, ଭିତ୍ତି-ବଣ୍ଟନ ଓ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଉଚ୍ଚତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ। ପରେ ପ୍ରତିମା ଓ ତାହାର ପିଣ୍ଡିକା (ପୀଠ) ଆଧାରିତ ମାପପଦ୍ଧତି ଦେଇ ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଭିତ୍ତିମାନ ନିଷ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଶିଖରକୁ ଭିତ୍ତି-ଉଚ୍ଚତାର ଦ୍ୱିଗୁଣ କହାଯାଇଛି। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାପଥର ବିସ୍ତାର, ରଥକ ପ୍ରକ୍ଷେପ, ଶିଖର–ଶୁକନାସର ସୂତ୍ର (ଦୋରି) ଦ୍ୱାରା ସେଟିଂ, ଏବଂ ସିଂହଚିହ୍ନ, ବେଦୀ, କଳଶ ଆଦି ଅଳଙ୍କାରର ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଦ୍ୱାରର ମାପ ନିଶ୍ଚିତ—ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରସ୍ଥର ଦ୍ୱିଗୁଣ—ଉଦୁମ୍ବରାଦି ଶୁଭ କାଠ, ଏବଂ ଚଣ୍ଡ–ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ଶ୍ରୀ ଆଦି ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେବତାଙ୍କ ବିଧାନ ଅଛି। ପ୍ରାକାରର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାସାଦର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ଗୋପୁର ଅଳ୍ପ କମ; ବରାହ, ନରସିଂହ, ଶ୍ରୀଧର, ହୟଗ୍ରୀବ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଆଦିଙ୍କ ଦିଗନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ର ହୁଏ। କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗାଂଶ ମାପ ଥିବା କଥା ଦେଖାଇ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଓ ଧାର୍ମିକ ମଙ୍ଗଳତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ପାତାଳଯୋଗକଥନ’ ନାମକ ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ପ୍ରାସାଦଲକ୍ଷଣକଥନ’ ନାମକ ଦ୍ୱାଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ— ସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରାସାଦବିଧାନ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ ଚତୁରସ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ନେଇ ତାହାକୁ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରୁ।
Verse 2
मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्
ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚାରି ଭାଗ ଅନୁସାରେ ଲୋହାଦ୍ୱାରା ସୁଦୃଢ଼ (ଆଧାର/ସ୍ଥାପନ) କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପ୍ରାସାଦର ମାପ ସମ ରଖିବା ଉଚିତ। ଭିତ୍ତି (ଦେଵାଲ) ପାଇଁ ନିଖୁତ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗ ପରିକଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः
ଜଙ୍ଘା (ନିମ୍ନଭାଗ)ର ଉଚ୍ଚତା ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ। ଜଙ୍ଘାର ଉପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଳ୍ପୀ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଉଚ୍ଚତାର ମଞ୍ଜରୀ (ଅଳଙ୍କାର-ଗୁଚ୍ଛ) କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं
ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ମଞ୍ଜରୀ-ଅଂଶର ଚାରିପାଖେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ (ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ) ବିନ୍ୟାସ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେହି ମାପର ନିର୍ଗମ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମାନ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 5
शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः
ଆଗ ଜଗତୀର ବିସ୍ତାର ଶିଖରର ମାପ ସମାନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଶୋଭା ଓ ଅନୁପାତ ଅନୁସାରେ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 6
विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं
ମଣ୍ଡପର ଆଗଭାଗରେ, ଦୁଇ ଗର୍ଭସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଦୈର୍ଘ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରଠାରୁ ଗୋଟିଏ ପାଦ ଅଧିକ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ତମ୍ଭଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्
ପ୍ରାସାଦର ଗର୍ଭଗୃହ ମାପ ଅନୁସାରେ ମୁଖମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଏକାଶୀତି-ପଦ (୮୧) ଗ୍ରିଡ୍ରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ତାହା ପରେ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्
ପୂର୍ବଦ୍ୱାର ବିନ୍ୟାସରେ ଶୁକମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଦିଗମାନଙ୍କର ପାଦାନ୍ତସ୍ଥ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ପ୍ରାକାର ବିନ୍ୟାସରେ ଭିତରପଟେ ଅବସ୍ଥିତ ବତ୍ତିଶ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु
ଏହା ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର)ର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣମାଳା। ଏବେ ମାପ ଅନୁସାରେ—ପ୍ରତିମାର ପ୍ରମାଣ କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାନକ ଆଧାରରେ—ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ପ୍ରାସାଦ ଶୁଣ।
Verse 10
प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः
ପ୍ରତିମାର ପ୍ରମାଣ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର-ପୀଠ) ତିଆରି କର। ଗର୍ଭଗୃହ ପିଣ୍ଡିକାର ଅର୍ଧମାପ ହେଉ, ଏବଂ ଭିତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ଭମାପ ଅନୁପାତରେ ମାପାଯାଉ।
Verse 11
भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः
ଭିତ୍ତିର ଲମ୍ବକୁ ମାପ ଭାବେ ଧରି ଉତ୍ସେଧ (ଉଚ୍ଚତା) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ଭିତ୍ତିର ଉଚ୍ଚତାର ଦୁଇଗୁଣ ଶିଖରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସ୍ଥପତି ରଚନା କରିବେ।
Verse 12
शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं
ଶିଖରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାପରେ ଭ୍ରମଣପଥ (ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ମାର୍ଗ) ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଶିଖରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପରିମାଣରେ ସାମ୍ନାକୁ ବାହାରିଥିବା ମୁଖମଣ୍ଡପ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 13
चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्
‘ଚତୁର୍ଭାଗେଣ ବା ଯୁତମ୍’—ଏପରି ପାଠ ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ; ‘ଚତୁର୍ଭାଗେଣ ସଂଯୁତମ୍’—ଅନ୍ୟଟିରେ। ‘ସମ୍ୟକ୍ କୁର୍ୟାତ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍’ ଏବଂ ‘ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶଦନ୍ତରେ’—ଏହି ପାଠମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳେ। ଗର୍ଭଗୃହରୁ ରଥକ-ପ୍ରକ୍ଷେପ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ମାପରେ ହେଉ; ସେଠାରେ ପରିଧିର ଗୁଣ-ଭାଗ (ଯଥୋଚିତ ଭିନ୍ନାଂଶ) ଅନୁସାରେ ରଥକ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ କଳ୍ପନା କରି ନିର୍ମାଣ କର।
Verse 14
तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा
ଅଥବା ତୃତୀୟ ମାପ ଅନୁସାରେ ରଥମାନଙ୍କର ନିର୍ଗମ (ବାହ୍ୟ ପ୍ରକ୍ଷେପ) ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଥତ୍ରୟ ପାଇଁ ତ୍ରୟ ସମୂହ ସଦା ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 15
शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्
ଶିଖର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ଚାରିଟି ସୂତ୍ର (ମାପ ଦୋରି) ଝୁଲାଇବ; ଶୁକନାସର ଉପରେ ଗୋଟିଏ ସୂତ୍ର ତିର୍ୟକ୍ (କ୍ଷିତିଜ) ଭାବେ ଝୁଲାଇବ।
Verse 16
शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्
ଶିଖରର ଅର୍ଧଭାଗରେ ଥିବା ସିଂହ-ଆକୃତି ସେଠାରେ କରାଇବ; ଶୁକନାସାକୁ ଦୃଢ଼ କରି ମଧ୍ୟ-ସନ୍ଧିରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 17
अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं
ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସୂତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବ; ତାହାର ଉପରେ କଣ୍ଠଯୁକ୍ତ ବେଦୀ ହେବ, ଯାହା ମନସାର-ପ୍ରକାର ବିନ୍ୟାସରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 18
स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्
ସ୍କନ୍ଧଭଗ୍ନ (କାନ୍ଧ/ଗ୍ରୀବା ଭଙ୍ଗ) ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ବିକରାଳ (ବିକୃତ) ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ବେଦୀର ମାପ ଅନୁସାରେ ଉପରକୁ କଳଶକୁ ପରିକଳ୍ପନ କରିବ।
Verse 19
विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः
ଦ୍ୱାରଟି ପ୍ରସ୍ଥର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଉଚ୍ଚତାରେ ସୁଶୋଭିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଦ୍ୱାରସ୍ତମ୍ଭ ରଖି, ତାହାର ଉପରେ ପରମ ମଙ୍ଗଳଚିହ୍ନ ଭାବେ ଶୁଭ ଶାଖା ସ୍ଥାପନ କରିବା।
Verse 20
द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं
ଦ୍ୱାରର ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ ରୌଦ୍ର ଦ୍ୱାରପାଳ ଚଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡଙ୍କୁ ଗଢ଼ି/ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ସହିତ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ଓ ବତ୍ସଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହେବେ। ଉପରେ ଶିଖରଭାଗରେ, ଉଦୁମ୍ବର ପଟ୍ଟରେ, ମଙ୍ଗଳାଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା।
Verse 21
दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्
ଶେଷରେ, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ସ୍ନାନ କରାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାସୁଥିବା, ପଦ୍ମସହିତ ସୁଗଠିତ ଘଟ (କଳଶ) ସ୍ଥାପନ କରିବା। ଏବଂ ପ୍ରାକାରର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାସାଦ ଉଚ୍ଚତାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେବ।
Verse 22
प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका
ଗୋପୁର (ଦ୍ୱାର-ଶିଖର)ର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାସାଦ ଉଚ୍ଚତାଠାରୁ ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) କମ୍ ହେବ। ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ଦେବବିଗ୍ରହ ପାଇଁ ପୀଠିକା ଏକ ହସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ହେବ।
Verse 23
गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि
ମଣ୍ଡପର ପଞ୍ଚାଗ୍ର (ପାଞ୍ଚଭାଗୀୟ ଅଗ୍ରଭାଗ) ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଗାରୁଡ ଚିହ୍ନ/ପ୍ରତିମା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଭୌମ ଆଦି ଧାମ (ସ୍ଥାନ) ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କରିବା। ନିଶ୍ଚୟ, ଆଠ ଦିଗରେ ଓ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିମାମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନୀୟ।
Verse 24
पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं
ପୂର୍ବଦିଗରେ ବରାହ, ଦକ୍ଷିଣରେ ନୃସିଂହ, ଜଳଦିଗ (ପଶ୍ଚିମ) ରେ ଶ୍ରୀଧର, ଉତ୍ତରରେ ହୟଗ୍ରୀବ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ (ପରଶୁରାମ) କୁ ସ୍ଥାପନ/ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्
‘ତତ୍ତୁରୀୟେଣ’—ଏପରି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ ମିଳେ। ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ‘ରାମକ’ ପ୍ରକାର, ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ‘ବାମନ’ ପ୍ରକାର ଏବଂ ‘ବାସୁଦେବକ’ ପ୍ରକାର ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ବସୁ, ଅର୍କ ଆଦି ପ୍ରମାଣକ୍ରମରେ ପ୍ରାସାଦ-ରଚନା ଦେବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାରର ପ୍ରଥମ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଛାଡ଼ି କରାଯାଇଥିବା ବେଧ (ଛିଦ୍ର/ଖୋଲ) ଦୋଷକାରକ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
A modular proportional system: square site planning (16-part division and 81-pada grid), garbha derived from piṇḍikā, śikhara set at twice the wall-height, and standardized ratios for pradakṣiṇā/bhramaṇa, doorway geometry, prākāra, and gopura.
It frames temple-building as applied dharma: correct proportion, orientation, deity-placement, and auspicious installations convert craftsmanship into ritual order, making built space a support for pūjā, pradakṣiṇā, and disciplined devotion aligned with mokṣa.
Doorway guardians (Caṇḍa, Pracaṇḍa), Viśvaksena, Śrī above the crest, kalaśa imagery with diggajas, and directional placements including Varāha (east), Narasiṃha (south), Śrīdhara (west/water-direction), Hayagrīva (north), and Jāmadagnya (south-east), with additional quarter-specific types noted.
Yes. The text explicitly records variant readings for fractional measures (e.g., “by the fourth part,” “joined with one-fourth,” and interval notes), indicating that precise proportioning depends on vetted recension and the architect’s calibrated application.