Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟି) ବିଷୟରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଦେଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦି ସୃଜନ ଭାବେ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରେ ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ତାପରେ ବୈକାରିକ/ଐନ୍ଦ୍ରିୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା। ତଦନନ୍ତରେ ସ୍ଥାବର, ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ (ପଶୁ-ଯୋନି), ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ ଦେବ, ଓ ବାକ୍ସ୍ରୋତସ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ; ଶେଷରେ ‘ଅନୁଗ୍ରହ-ସର୍ଗ’ ସତ୍ତ୍ୱ-ତମସ ଗୁଣର ନୈତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ସୂଚାଏ। ପରେ ବଂଶ ଉଦାହରଣ—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଓ ଋଷି ପରମ୍ପରାରୁ ଦିବ୍ୟ-ଋଷିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ନାମ, ଏବଂ ସତୀଙ୍କ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ। ଉପସଂହାରରେ ନାରଦାଦି ଋଷିମାନେ ଶିଖାଇଥିବା ସ୍ନାନପୂର୍ବକ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପରମ୍ପରାର ପୂଜା—ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
ଏହିପରି ଆଦି-ମହାପୁରାଣର ଆଗ୍ନେୟ (ଅଗ୍ନି) ପୁରାଣରେ ‘ପ୍ରତିସର୍ଗ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଊନବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ସର୍ଗ-ବିଷୟକ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ମହତ୍ (ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ)ର; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଜନ-ପ୍ରସବ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ‘ଭୂତସର୍ଗ’ (ସ୍ଥୂଳ ଭୂତସୃଷ୍ଟି) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ‘ବୈକାରିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ଐନ୍ଦ୍ରିୟକ’ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ସର୍ଗ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଏହା ପ୍ରାକୃତ (ଭୌତିକ) ସର୍ଗ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ପୂର୍ବକାରଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
ଚତୁର୍ଥ ସର୍ଗ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାରେ ସ୍ଥାବର (ଉଦ୍ଭିଦାଦି ଅଚଳ) ସତ୍ତାମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଯେ ସର୍ଗ ‘ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ’ (ପାର୍ଶ୍ୱଗାମୀ ପ୍ରବାହଯୁକ୍ତ) ବୋଲି ଉକ୍ତ, ସେହି ସର୍ଗ ତେଣୁ ‘ସ୍ଥୈର୍ୟଗ୍ୟୋନି’ ଅର୍ଥାତ୍ ପଶୁ-ଯୋନି/ପ୍ରଜାତି ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
ଏହିପରି ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ୍ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଷଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ‘ଦେବସର୍ଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତାପରେ ବାକ୍-ସମ୍ପନ୍ନ (ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍) ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସପ୍ତମ ସୃଷ୍ଟି—ମାନବସୃଷ୍ଟି—ହୁଏ।
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
ଅଷ୍ଟମଟି ‘ଅନୁଗ୍ରହ-ସୃଷ୍ଟି’; ଏହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସ—ଏମିତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ‘ବୈକୃତ’ (ପରିଣାମିତ) ସୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ତିନିଟି ‘ପ୍ରାକୃତ’ (ମୂଳ) ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
ପ୍ରାକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ବୈକୃତ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ନବମ ‘କୌମାର’ ସୃଷ୍ଟି—ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ନଅଟି ସୃଷ୍ଟି ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ-ଆଧାର।
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
ଖ୍ୟାତି ଆଦି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ଆଦି ଋଷିମାନେ ବିବାହ କଲେ। ସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟି) ଲୋକମାନେ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କହନ୍ତି—ନିତ୍ୟ, ନୈମିତ୍ତିକ ଓ ପ୍ରାକୃତ।
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାକୃତ ଏବଂ ଦୈନନ୍ଦିନୀ (ପ୍ରତିଦିନ ନିରନ୍ତର) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତର-ପ୍ରଳୟ ପରେ ସେହି କ୍ରମ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯାହା ପ୍ରତିଦିନ ଘଟେ, ତାହାକୁ ନିତ୍ୟ-ସର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ୱୀକୃତ।
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
ଭୃଗୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଖ୍ୟାତିଠାରୁ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ନାମକ ଦୁଇ ଦେବ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
ଧାତା ଓ ବିଧାତାଙ୍କର କ୍ରମେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ହେଲେ—ପ୍ରାଣ ଓ ମୃକଣ୍ଡୁକ। ମୃକଣ୍ଡୁଠାରୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଜନ୍ମିଲେ; ତାପରେ ବେଦଶିରା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
ସମ୍ଭୂତିଠାରୁ ମରୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସ୍ମୃତିଠାରୁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ସିନୀବାଳୀ ଓ କୁହୂ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
ରାକା ଓ ଅନୁମତି, ଏବଂ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା—ସୋମ, ପୁତ୍ର ଦୁର୍ବାସା, ଓ ଯୋଗୀ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରୀତିଠାରୁ ଦତ୍ତୋଲି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ପୁଲହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷମାଠାରୁ ସହିଷ୍ଣୁ ଓ କର୍ମପାଦିକା ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
କ୍ରତୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସନ୍ନତୀଠାରୁ ମହାଓଜସ୍ବୀ ବାଲିଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠିର ଗଠି ମାତ୍ର ପରିମାଣର ଥିଲେ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟାରେ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର।
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ଊର୍ଜା ଓ ବଶିଷ୍ଠଠାରୁ ରାଜର୍ଷି ଗାତ୍ରୋର୍ଧ୍ୱବାହୁକ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ସବନ, ଆଲଘୁ, ଶୁକ୍ର, ସୁତପା—ଏହିପରି ସପ୍ତ ଋଷି ଗଣାଯାନ୍ତି।
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
ପାବକ ‘ପବମାନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ଶୁଚି ‘ସ୍ୱାହାଗ୍ନିଜ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠରେ ‘ଆର୍ୟା’, ‘ରଜୋଗୋତ୍ରୋର୍ଧ୍ୱାହୁକ/ଊର୍ଧ୍ୱବାହକ’, ‘ରାଜା ଶାତ୍ରୋର୍ଧ୍ୱବାଲକ’, ‘ସବଲ’, ‘ଅନଘ’, ‘ଶୁକ୍ର’ ଇତ୍ୟାଦି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ ଶ୍ରେଣୀକୁ ‘ଅନଗ୍ନି’ କୁହାଯାଇଛି; ତଥାପି ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ସେମାନେ ଅଗ୍ନିସଂଯୁକ୍ତ, ଅଗ୍ନିସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଭାବିତ।
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
ପିତୃମାନେ ଓ ସ୍ୱଧାଠାରୁ ବୈଧାରିଣୀଙ୍କ କନ୍ୟା ମେନା ଜନ୍ମିଲେ। ହିଂସା ଅଧର୍ମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ; ସେଇ ଦୁଇଜଣଠାରୁ ଅନୃତ (ମିଥ୍ୟା) ଜନ୍ମ ନେଲା।
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
କନ୍ୟା ଓ ନିକୃତି—ଏହି ଦୁଇଟି ନରକ; ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଭୟାନ୍-ନରକ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମାୟା ଓ ବେଦନା ମଧ୍ୟ ନରକ; ଏହି ଯୁଗଳକୁ ‘ମିଥୁନ’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
ସେଇ ଦୁଇଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମାୟା ଓ ଭୂତାପହାରିଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମିଲେ; ରୌରବରୁ ବେଦନା ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନରୂପେ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ବ୍ୟାଧି, ଜରା, ଶୋକ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଜଣେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଜନ୍ମିଲେ—ସେଇ ରୋଦନ ହେତୁ ତାଙ୍କର ନାମ ରୁଦ୍ର ହେଲା।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
ତାପରେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ତାଙ୍କୁ ‘ଭବ’, ‘ଶର୍ବ’, ‘ଇଶାନ’ ଏବଂ ‘ପଶୁପତି’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ‘ଭୀମ’, ‘ଉଗ୍ର’ ଓ ‘ମହାଦେବ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
ଦକ୍ଷଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା—ଶିବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସତୀ—ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ହିମବତଙ୍କ କନ୍ୟା ହୋଇ ପୁନଃ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
ନାରଦ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଉପଦେଶ କରିଥିବା, ସ୍ନାନାଦି ପୂର୍ବକ ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପରମ୍ପରାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପୂଜାବିଧିଗୁଡ଼ିକ କରିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁର ଫଳ ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.