Adhyaya 244

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्त्रीलक्षणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः चामरादिलक्षणम् अग्निर् उवाच चामरो रुक्मादण्डो ऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते हंसपक्षैर् विरचितं मयूरस्य शुकस्य च

अशा रीतीने अग्नि-महापुराणातील ‘स्त्रीलक्षण’ नावाचा २४३वा अध्याय समाप्त झाला. आता २४४वा अध्याय ‘चामरादिलक्षण’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—सुवर्णदंडयुक्त चामर श्रेष्ठ आहे; राजासाठी छत्र प्रशंसनीय आहे, जे हंसांच्या पंखांनी तसेच मयूर व शुक (पोपट) यांच्या पिसांनी बनविलेले असते.

Verse 2

पक्षैर् वाथ बलाकाया न कार्यं मिश्रपक्षकैः न शथेति छ जठरमित्यादिः, ततो गुणा इत्य् अन्तः पाठः घ , ञ , पुस्तकद्वये नास्ति चतुरस्यं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश् च शुक्लकं

बलाका (सारस/बगळा) यांच्या पंखांनीच कार्य करावे; मिश्र पंखांनी कार्य करू नये. काही हस्तलिखितांत ‘न शथेति… जठरम् इत्यादि’ असे पाठभेद आहेत, तसेच दोन प्रतींमध्ये ‘ततो गुणाः’ हा अंतःपाठ नाही. हा दृष्टांत चतुर ब्राह्मण व राजाच्या वृत्त/आचरणाविषयी ‘शुक्लक’ म्हणून उद्धृत केला आहे.

Verse 3

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टपर्वश् च दण्डकः भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः

दंडक (काठी) त्रि, चतु, पंच, षट्, सप्त किंवा अष्ट पर्व (गाठी)युक्त असावा. भद्रासन क्षीरवृक्षांपासून करावे व त्याची उंची पन्नास अँगुल असावी.

Verse 4

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश् च चित्रितं धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं दारु द्विजोत्तम

पूर्ण विस्ताराने (धनुष्य) तीन हस्त असावे व सुवर्णादि धातूंनी चित्रित/अलंकृत करता येते. हे द्विजोत्तम, धनुष्याची तीन द्रव्ये—लोह, शृंग आणि दारु (लाकूड) आहेत.

Verse 5

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस् तथा दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं

ज्या (दोरा) करण्याची तीन द्रव्ये तसेच बांबूची फाळ/त्वचा (बंधनासाठी) सांगितली आहेत. दारुचापाचे श्रेष्ठ प्रमाण चार हस्त आहे.

Verse 6

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत्

तीच पद्धती मध्यम किंवा कनिष्ठ बलाच्या प्रतिस्पर्ध्यासाठीही सांगितली आहे. मुष्टिग्रहण (पकड/नियंत्रण) यासाठी मध्ये आवश्यक द्रव्ये तयार करून ठेवावीत.

Verse 7

स्वल्पकोटिस्त्वचा शृङ्गं शार्ङ्गलोहमये द्विज कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंयुता

हे द्विज, शृंगाची कोटी (टोक) लहान ठेवून ती त्वचेने मढावी. शार्ङ्ग-लोहमय धनुषात कोटी सुयोग्यरीत्या जोडून, कामिनीच्या भ्रूलतेसारखी लताकृती करावी.

Verse 8

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् शार्ङ्गं समुचितं कार्यं रुक्मविन्दुविभूषितं

फक्त लोखंडापासून किंवा विप्र-धातू मिसळलेल्या लोखंडापासून शार्ङ्ग धनुष्य तयार करवावे. शार्ङ्ग योग्य प्रमाणात घडवून त्यावर सुवर्णबिंदू-जडित अलंकार करावा.

Verse 9

कुटिलं स्फुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं

वाकडे, तडे गेलेले किंवा छिद्रयुक्त धनुष्य प्रशंसनीय नाही. धनुष्याकरिता सुवर्ण, रजत, ताम्र आणि कृष्णायस (काळे लोखंड) मान्य मानले आहे.

Verse 10

माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहिषं वा धनुःशुभं चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्ककुभन्तरुः

उत्तम धनुष्याकरिता माहीष, शारभ, शार्ङ्ग किंवा रौहिष हे काष्ठ सांगितले आहे; तसेच चंदन, वेतस, साल, धावल आणि लङ्कक व कुभन्त ही झाडेही योग्य आहेत.

Verse 11

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर् गृहीतैः शरदि श्रितैः पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः

शरद ऋतूत वंश/बांबूपासून मिळालेले श्रेष्ठ धनुर्दंड गोळा करून, त्रैलोक्यमोहन म्हणविले जाणारे खड्ग-मंत्र उच्चारून धनुष्याचे विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 12

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च ऋत्विजो हेमवार्णाभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः

अवयव लोखंडाचे तसेच वंश/बांबूचेही असू शकतात; तसेच बाण व अबाण (शर नसलेले क्षेपणास्त्र) यांचेही विधान आहे. स्नायुबंध घट्ट चिकटलेले, सुवर्णवर्णाभ आणि उत्तम पिसांनी युक्त असावेत.

Verse 13

चतुरस्रमित्यादिः, पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैर् इत्यन्तः पाठः जपुस्तके नास्ति द्विहस्तमिति ट पूजयेत्तद्धनुरिति ग , घ , ञ च रुक्मपुङ्खाः सुपङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वाणधनुर्मुखान्

“चतुरस्र” इत्यादीपासून “पन्नास अङ्गुल उंची” इथपर्यंतचा पाठ जपुस्तकात नाही; दुसरीकडे “दोन हात” असा पाठ आहे. काही प्रतींमध्ये (ग, घ, ञ) “ते धनुष्य पूजावे” असे वाचन आहे. बाण सुवर्ण-पुंखांचे, सुबद्ध, गुळगुळीत, तेलाने धुतलेले व सुवर्णाभ आहेत; यात्रा, अभिषेक इत्यादी प्रसंगी बाण, धनुष्य व धनुष्य-मुख (नॉक) यांची पूजा करावी।

Verse 14

सपताकास्त्रसङ्ग्राहसांवत्सरकरान्नृपः ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे ऽयजत्

हे नृपा, ‘सपताका’ नावाच्या दिव्यास्त्रांच्या संग्रहासाठी वर्ष-प्रमाण ठरविणारा ब्रह्मा मेरुशिखरावर, स्वर्गगंगेच्या तीरावर यज्ञ करीत होता।

Verse 15

लौहदैत्यं स ददृशे विध्नं यज्ञे तु चिन्तयन् तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषो ऽभूद्वली महान्

यज्ञातील विघ्नाचा विचार करीत असता त्याने ‘लौह-दैत्य’ हा अडथळा पाहिला; आणि तो चिंतन करीत असतानाच अग्नीतून एक महान् बलवान् पुरुष प्रकट झाला।

Verse 16

ववन्दे ऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः तस्मात्स नन्दकः कड्गो देवोक्तो हरिरग्रहीत्

त्याने अज (अजन्मा ब्रह्मा) यांना वंदन केले आणि देव हर्षित होऊन आनंदित झाले; म्हणून देवांनी ‘नंदक’ असे म्हटलेला तो खड्ग हरि (विष्णू) यांनी स्वीकारला।

Verse 17

तं जग्राह शनैर् देवो विकोषः सो ऽभ्यपद्यत खड्गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततो ऽभूच्छतबाहुकः

देवाने ते हळूहळू हातात घेतले; म्यानातून उपसून तो पुढे सरकला. खड्ग निळसर होता, रत्नजडित मूठ असलेला; त्यानंतर तो ‘शतबाहुक’—शंभर बाहूंचा—असा प्रकट झाला।

Verse 18

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले

तो दैत्य गदा हातात घेऊन रणात देवांना खरोखर पळवू लागला; पण विष्णूच्या खड्गाने छिन्न झालेली दैत्यांची अवयवे भूमीवर पडली होती।

Verse 19

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं

जी पडले होते ते नन्दकाच्या स्पर्शमात्राने लोखंडासारखे झाले; ते सर्व मारून हरिने त्याला एक वर दिला।

Verse 20

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं

त्याने ‘पवित्र’ दिले—अंगावर धारण करण्याजोगे रक्षासूत्र/ताईत; पृथ्वीवर ते संरक्षणाचे साधन ठरते. हरिच्या प्रसादाने ब्रह्मादेवही विघ्नाविना सिद्धी पावतात, कारण हरि प्रभू आहेत।

Verse 21

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्ये ऽथो खड्गलक्षणं खटीखट्टरजाता ये दशनीयास्तुते स्मृताः

त्याने यज्ञकर्माने त्याचे/त्यांचे पूजन केले. आता मी खड्गाची लक्षणे सांगतो; खटी व खट्टर धातूपासून उत्पन्न झालेल्या तलवारी, हे स्तुत्य, ‘दशनीय’ म्हणजे तपासण्यास योग्य अशी स्मृत आहेत।

Verse 22

कायच्छिदस्त्वाषिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्भवाः तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजाः

सूर्पारकातून उत्पन्न झालेल्या आषिका (धारा) दृढ असून देहच्छेदनास समर्थ म्हणतात. वङ्गदेशातील धारा तीक्ष्ण व छेदनाचा ताण सहन करणाऱ्या; आणि अङ्गदेशातील धारा देखील तीक्ष्ण मानल्या आहेत।

Verse 23

शतार्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खद्गं प्रकीर्तितं लोहदैत्यमित्यादिः, हर्षिता इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति तस्मात्तु नन्दक इति घ , ञ च महादेव इति ज तदर्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत्

शतार्ध अंगुल (शतार्धमङ्गुल) लांबीचा खड्ग श्रेष्ठ म्हणून सांगितला आहे. येथे पाठभेद नमूद आहेत—‘लोहदैत्यम्’ इत्यादी; ‘हर्षिता’ हा पाठ ‘ज’ हस्तलिखितात नाही; काही ठिकाणी ‘नन्दक’ आणि ‘ज’ मध्ये ‘महादेव’ असा पाठ आहे. त्या मापाचे अर्धे ‘मध्यम’ समजावे; त्याहून कमी खड्ग धारण करू नये.

Verse 24

दीर्घं सुमधुरं शब्दं युस्य खड्गस्य सत्तम किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते

हे सत्तम! ज्याच्या खड्गाचा शब्द दीर्घ व अतिशय मधुर, किङ्किणी (लहान घंटी)च्या झंकारासारखा असतो—तो खड्ग धारण करणे श्रेष्ठ म्हणतात।

Verse 25

खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश् च शस्यते करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्प्रभः

ज्याच्या खड्गाचा अग्र पद्मपलाशाच्या टोकासारखा आणि अग्रभाग मण्डल (चक्र)सारखा गोल असतो तो प्रशंसनीय आहे; ज्याची धार करवीरपानाच्या टोकासारखी, घृतासारखा सुगंध असलेली आणि आकाशासारखी प्रभा धारण करणारी असते।

Verse 26

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खद्गेषु लिङ्गवत् काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः

शरीरावरील जखमा जर सम-अंगुल परिमाणाच्या असतील तर त्या खड्गचिन्हासारख्या स्पष्ट लक्षणयुक्त म्हणून प्रशंसनीय मानल्या जातात. पण ज्या विषम आणि कावळा किंवा घुबडासारख्या वर्णाच्या असतील त्या शोभनीय/शुभ नाहीत।

Verse 27

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके

खड्गात आपले मुख (प्रतिबिंब) पाहू नये. उच्छिष्ट अवस्थेत तलवार स्पर्श करू नये. रात्री तिचे मूल्य व जात/प्रकार (उत्पत्ती-परंपरा) सांगू नये आणि ती शिरोभागी (उशीजवळ) ठेवू नये।