Adhyaya 225

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘राजधर्म’ नावाचा दोनशे चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘राजधर्माः’ विषयक दोनशे पंचवीसावा अध्याय आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—‘दैव’ म्हणून जे ओळखले जाते ते स्वतःचेच कर्म आहे, जे अन्य देहात (पूर्वजन्मी) अर्जित झालेले असते; म्हणूनच या लोकी पुरुषार्थालाच श्रेष्ठ असे मनीषी म्हणतात.

Verse 2

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना

प्रतिकूल दैवसुद्धा पुरुषार्थाने पराभूत होते; आणि पूर्वीच्या सात्त्विक कर्मामुळे कधी कधी पुरुषार्थाविना देखील सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 3

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं

हे भार्गव! दैवसंपत्तीच्या सहाय्याने पुरुषार्थ योग्य काळी फळ देतो. मनुष्याकरिता दैव आणि पुरुषकार—ही दोन्ही मिळून फलदायी आहेत.

Verse 4

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्

जशी शेतीत नांगरणी‑पेरणी आणि पावसाचा संयोग झाला की योग्य काळी फलसिद्धी होते, तशीच सर्व कार्यांची सिद्धीही काळानेच होते. म्हणून धर्मानुसार पुरुषार्थ करावा—आळशी होऊ नये, आणि केवळ दैवावरही विसंबू नये.

Verse 5

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ

साम इत्यादी उपायांनी सर्व उपक्रम सिद्ध होतात. साम (समेट), दान (उपहार), भेद (फूट पाडणे) आणि दंड (शिक्षा/बलप्रयोग) हे इतर उपाय होत.

Verse 6

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च

माया, उपेक्षा आणि इंद्रजाल इत्यादी—हे सात उपाय ऐक. साम दोन प्रकारचे सांगितले आहे: तथ्य (सत्य) आणि अतथ्य (असत्य).

Verse 7

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः

त्यातही साधूंबद्दलचे अतथ्य वचन केवळ शिवीगाळ/अपमानासाठीच उद्भवते. कारण महाकुलीन लोक सरळ, धर्मनिष्ठ आणि इंद्रियजयी असतात.

Verse 8

सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं

सामाने साध्य आणि अतथ्य (छल/असत्य) वचनांनी राक्षससुद्धा वश होतात. तसेच त्या हेतूसाठी केलेल्या विविध प्रकारांच्या उपायांचे व प्रक्रियांचेही वर्णन आहे.

Verse 9

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं

जे परस्पर द्वेषी—क्रुद्ध, भयभीत किंवा अपमानित—असतील, त्यांच्यात भेद निर्माण करावा आणि परम भयाचे दर्शन घडवावे।

Verse 10

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः

आपल्या लोकांना ज्या दोषाची भीती वाटते, तोच दोष दाखवून त्यांना लाभाची आशा द्यावी; त्याच दुर्बलतेने त्यांना फोडता येते. नातलगांत भेद घडविणारा प्रेरक रक्षणीय आहे।

Verse 11

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्

सामंत व बाह्य सहाय्यक साधने, तसेच मंत्री, अमात्य, राजपुत्र इत्यादी—हा ‘बाह्य कोष’ होय. ‘अंतःकोष’ही शांत व सुरक्षित करून मग शत्रूवर चाल करून त्याचा जय करावा।

Verse 12

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते

उपायांमध्ये दान श्रेष्ठ आहे; दानामुळे मनुष्य इहलोक व परलोक—दोन्हींचा भागीदार होतो. दानाने वश न होणारा असा कोणीही नाही।

Verse 13

परस्मादर्शयेद्भयमिति ञ मन्त्रामात्यानुजादिक इति ञ दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च

‘शत्रूस भय दाखवावा’—असा नियम; आणि ‘मंत्र, अमात्य, अनुज/सहकारी इत्यादींचा उपयोग’—असाही नियम. साधनसंपन्न राजा एकत्रित शत्रूंमध्ये फूट पाडू शकतो. जे तीन (साम-दान-भेद) यांनी साध्य होत नाही, ते दंडाने व प्रत्यक्ष कृतीने साधावे।

Verse 14

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्

दंडावरच सर्व व्यवस्था उभी आहे. दंड चुकीच्या रीतीने दिला तर तो राज्याचा नाश करतो. जो अदंड्यांना दंड देतो तो नष्ट होतो; आणि जो दंड्यांना दंड देत नाही तो राजा देखील नष्ट होतो.

Verse 15

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्

जर दंडाचे यथायोग्य पालन झाले नाही, तर देव, दैत्य, नाग, मनुष्य, सिद्ध, भूत आणि पक्षी—सर्वजण आपापली मर्यादा ओलांडतील.

Verse 16

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः

कारण हा (दंड) अदम्यांना वश करतो आणि कधी कधी अदंड्यांनाही दंडित करतो; संयमन व दंडन—दोन्ही करीत असल्यामुळेच ज्ञानी याला ‘दंड’ असे जाणतात.

Verse 17

तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः

तेजामुळे राजा सूर्याप्रमाणे दृष्टीस कठीण असावा; पण दर्शन देऊन तो चंद्राप्रमाणे लोकांचा प्रसाद मिळवावा.

Verse 18

जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः

गुप्तचरांच्या द्वारा तो संपूर्ण राज्यात सर्वत्र जाणकार राहतो; म्हणून राजा ‘समीरण’ (वारा) म्हणतात. आणि दोष-अपराधांचा निग्रह करीत असल्यामुळे राजा ‘वैवस्वत’ (यमसदृश न्यायाधीश) प्रभु म्हणवतो.

Verse 19

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः

जेव्हा मनुष्य दुर्बुद्धी जाळून टाकतो, तेव्हा तो पावकासारखा पवित्र करणारा होतो. आणि जेव्हा तो द्विजांना दान देतो, त्या पुण्यामुळे तो धनाचा स्वामी होतो.

Verse 20

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

धनाच्या धारांचा वर्षाव करतो म्हणून देवांमध्ये प्रथम वरुण स्मरणीय आहे. आणि जो पार्थिव राजा क्षमेद्वारे लोकांना धारण करतो, तोच खरोखर ‘पार्थिव’ (भूमिराजा) होतो.

Verse 21

उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः

उत्साह, मंत्र आणि शक्ती इत्यादींनी साधकाचे रक्षण होते; म्हणून हरि (विष्णु) ‘रक्षक’ म्हणून स्मरणीय आहेत.