Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
या अध्यायात राजधर्म व नीतिशास्त्राच्या प्रवाहात पुष्कर सांगतो की राज्यरक्षणाचा पहिला उपाय युवराजाचे रक्षण होय. राजपुत्राला धर्म-अर्थ-काम व धनुर्वेद यांचे शिक्षण द्यावे, विनीत व संयमी लोकांच्या सान्निध्यात ठेवावे आणि दूषित संगतीपासून दूर ठेवावे. पुढे वैयक्तिक शिस्तीपासून संस्थात्मक शिस्त—विनीतांची पदनियुक्ती, मृगया, मद्य, जुगार/अक्ष इत्यादी व्यसनांचा त्याग, कठोर वाणी, चुगली-निंदा व आर्थिक भ्रष्टाचार टाळणे. अयोग्य देश-काल-पात्रात दान देणे दोषकारक म्हटले आहे; विजयाचा क्रम—प्रथम सेवकांचे दमन, मग नगर-जनपद जिंकणे, नंतर परिखा इत्यादी बाह्य संरक्षण. मित्रांचे त्रिविध प्रकार व सप्तांग राज्यसिद्धांतात राजा मूळ असल्याने त्याचे विशेष रक्षण, आणि दंड देश-कालानुसार. मंत्रनीतीत हावभावातून स्वभाव ओळखणे, सल्ला गुप्त ठेवणे, निवडक मंत्र्यांशी वेगवेगळा सल्लामसलत व गुपितफुटी रोखणे. राजशिक्षा—आन्वीक्षिकी, अर्थविद्या, वार्ता; आधार जितेंद्रियता. शेवटी दुर्बलांचे पालन, सावध विश्वास, पशू-उपमांनी राजवर्तन आणि प्रजाप्रीतीतूनच राजसमृद्धी वाढते हा निष्कर्ष।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘स्त्रीरक्षा इत्यादी कामशास्त्र’ नावाचा २२३वा अध्याय समाप्त झाला। आता २२४वा अध्याय ‘राजधर्म’ सुरू होतो। पुष्कर म्हणाले—हे पृथ्वीक्षिता, राजपुत्राचे रक्षण निश्चयाने करावे; आणि त्याला धर्म-अर्थ-कामशास्त्रे तसेच धनुर्वेद शिकवावा।
Verse 2
शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्
अशा रीतीने त्याला शिल्पादी व्यवहारकला शिकवाव्यात, विश्वासू पण प्रिय—जरी असत्य—वचन बोलणाऱ्यांकडून; आणि देहरक्षणाच्या निमित्ताने त्याच्यासाठी रक्षक नेमावेत।
Verse 3
न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः
क्रोधी, लोभी व गर्विष्ठ लोकांची त्याला संगत देऊ नये. त्याच्यात गुण बसविणे अशक्य असल्यास, कठोर उपदेश व तंबी देऊन त्याला आवर घालावा.
Verse 4
अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः
सर्व अधिकारपदांवर राजा विनीत व सुशिक्षित व्यक्तीची नेमणूक करावी. शिकार, मद्यपान आणि पास्यांचा जुगार—जे राज्यनाशक आहेत—हे शासकाने त्यागावे.
Verse 5
दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्
दिवसा झोप, उगाच भटकणे आणि वाणीतील कठोरपणा टाळावा; तसेच निंदा, शिक्षेत क्रौर्य आणि धनाचा दूषित/अपहार करणारा व्यवहार सोडावा.
Verse 6
आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च
शब्दरूपांचा छेद/विकृती, दुर्ग (कठीण) इत्यादी पदांचा अयोग्य उपयोग, अर्थांचा बिघाड—हे दोष सांगितले आहेत; तसेच लेखनातील विस्कळीतपणाही.
Verse 7
अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं
अयोग्य देश-कालात दिलेले दान आणि अपात्राला दिलेले दान—हे धनातील दोष मानले गेले आहे; आणि ते असत्कर्मास प्रवृत्त करते.
Verse 8
कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्
काम, क्रोध, मद, मान, लोभ आणि दर्प यांचा त्याग करावा. नंतर प्रथम सेवक-भृत्यांना वश करून त्यांची निष्ठा व शिस्त दृढ करून नगरवासी व जनपदवासी यांना आपल्या बाजूस जिंकावे.
Verse 9
जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः
प्रथम बाह्य शत्रूंना जिंकावे; त्यानंतर बाह्य संरक्षणरेषा तीन प्रकारच्या खंदकांनी सुरक्षित करावी. त्यांची रुंदी व खोली पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे असावी; पुढे क्रमाने नैसर्गिक आणि नंतर कृत्रिम (खोदून केलेले) खंदक ठेवावेत.
Verse 10
पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते
हे महाभाग! मित्र तीन प्रकारचे सांगितले आहे—(१) पितृ‑पैतामहापासून चालत आलेले वंशपरंपरागत मित्र, (२) सामंत म्हणजे शेजारी सहकारी/अधीन राजा, आणि (३) कृत्रिम मित्र—नीती व लाभाने शत्रूपासूनही निर्माण केलेले.
Verse 11
स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
हे धर्मज्ञ! राज्याची सात अंगे सांगितली आहेत—स्वामी (राजा), अमात्य (मंत्री), जनपद (प्रजा व देश), दुर्ग (किल्ला), दंड (दमनशक्ती/सेना व दंडनीती), कोष (राजकोष), आणि मित्र (मित्रराज्य).
Verse 12
मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्
स्वामी (राजा) हेच मूळ आहे; म्हणून त्याचे रक्षण निश्चयाने करावे—त्यामुळे राज्याचे विशेषतः संरक्षण करावे. राज्याच्या अंगांशी द्रोह करणाऱ्यास काळानुसार दंड द्यावा, आवश्यक असल्यास वधही करावा; आणि वेळ‑परिस्थितीनुसार कधी कठोर तर कधी मृदू व्हावे.
Verse 13
एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं
अशा प्रकारे राजाच्या सेवकांनी राजाविषयी विनोद-उपहास टाळावा; कारण त्यामुळे राजाचे उभय लोकांतील हित धोक्यात येते. येथे सेवक हर्ष उत्पन्न करणाऱ्या चापलुसीच्या कथांनी नृपाचा अवमान करतात।
Verse 14
लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्
लोकसंग्रह व जनसमर्थनासाठी सुसंस्कृत काव्यविद्येत आसक्त व्हावे। प्रथम स्मित करून बोलावे आणि लोकांना रंजवून जिंकणारे आचरण करावे।
Verse 15
दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि
दीर्घसूत्री नृपाची राज्यकार्यात हानी निश्चित होते—विशेषतः जेव्हा कर्म राग, दर्प, मान, द्रोह आणि पापमय आचरणाने प्रेरित असते।
Verse 16
अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः
अप्रिय गोष्ट सांगावी लागली तरी विचारपूर्वक पुढे जाणारा प्रशंसनीय ठरतो। राजा मंत्र गुप्त ठेवणारा असावा; गुप्त मंत्रामुळे आपत्ती उद्भवत नाहीत।
Verse 17
तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च
म्हणून ‘ख, ग, घ, छ, ज, ञ आणि ट’ या अक्षरांपासून ‘राष्ट्र’ हा शब्द समजला जातो. तसेच राजाने केलेले कर्म आणि अजून न सुरू झालेले राजकार्यही त्याच्या मुखाकृती, इशारे, चाल, हालचाल व भाषण यांवरून कळते।
Verse 18
नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह
डोळे व मुखभावातील विकारांवरून अंतःस्थ गोष्टही कळते. म्हणून एकट्याने मंत्रणा करू नये, आणि राजानेही अनेकांसह एकाच वेळी सल्लामसलत करू नये.
Verse 19
बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं
राजा इच्छेनुसार अनेक सल्लागारांशी धोरणांवर वेगवेगळ्या रीतीने मंत्रणा करू शकतो; पण मंत्रीने मंत्र्यांमध्येही राजगुप्त सल्ला उघड करू नये.
Verse 20
क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा
या जगात कधी कधी कोणावर तरी विश्वास ठेवला जातो; पण मंत्रविषयी ठाम निर्णय एका ज्ञानी पुरुषानेच करावा.
Verse 21
नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं
अविनयामुळे राजा नष्ट होतो, आणि विनयामुळे राज्य मिळवतो. त्रैविद्य आचार्यांकडून त्रयी विद्या व शाश्वत दंडनीती शिकावी.
Verse 22
आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः
लोकातून शिकलेल्या आन्वीक्षिकी, अर्थविद्या आणि वार्तेचे उपक्रम यांच्या साहाय्याने इंद्रियजयी पुरुषच प्रजेला शिस्तबद्ध वशात ठेवू शकतो.
Verse 23
पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते
सर्व देव आणि सर्व द्विज पूज्य आहेत; त्यांना दान द्यावे. द्विजाला दिलेले दान अक्षय निधी आहे; ते कोणत्याही प्रकारे नष्ट होत नाही.
Verse 24
सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं
युद्धात मागे न हटता स्थिर राहणे, प्रजेचे पालन-रक्षण व सुशासन करणे, आणि विशेषतः ब्राह्मणांना दान देणे—हेच राजासाठी परम निःश्रेयसाचे साधन आहे.
Verse 25
कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्
दरिद्री, अनाथ, वृद्ध आणि विधवा स्त्रिया यांच्यासाठी योग्य ते संरक्षण-कल्याण व पालनपोषण, तसेच उपजीविकेची साधनेही नीट ठरवून द्यावीत.
Verse 26
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्
वर्ण-आश्रम व्यवस्था टिकवावी आणि तपस्वींचे पूजन करावे. पण सर्वत्र अंधपणे विश्वास ठेवू नये; (सत्) तपस्वींवरच विश्वास ठेवावा.
Verse 27
विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्
परम तत्त्वावर आधारलेल्या कारणाने इतरांमध्येही विश्वास उत्पन्न करावा—हाच त्याचा कर्तव्यक्रम. एखाद्या प्रसंगी वाक्चतुर व विवेकी पुरुषाने उद्दिष्टाचा विचार करून सिंहासारखे पराक्रम करावा.
Verse 28
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः
राजाने लांडग्यासारखे पकडून लुटावे, सशासारखे झपाट्याने उडी मारून दूर व्हावे; तो दृढ प्रहार करणारा असावा आणि डुकरासारखा अखंड पुढे रेटत राहावा।
Verse 29
चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः
चित्रकार मोरासारखा दृढ भक्तीचा असावा आणि घोड्यासारखा शिस्तबद्ध व सेवाक्षम असावा; तसेच राजा कोकिळेसारखा मधुर बोलणारा असावा।
Verse 30
काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्
कावळ्यासारखा नेहमी सावध व शंकाशील राहावा, ओळखीच्या/समजलेल्या ठिकाणीच वस्ती करावी; आणि न तपासलेले अन्न व शय्या वापरू नये।
Verse 31
नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्
अपरिचित स्त्रीकडे जाऊ नये, अपरिचित होडीत चढू नये; कारण जो राज्याचा कर्षण करून शोषण करतो तो राज्याच्या हेतूपासूनही ढळतो आणि जीवितही गमावतो।
Verse 32
भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्
हे महाभाग! जसा वाढवलेला वासरू बलवान होऊन कामास योग्य ठरतो, तसा नीट पोसलेला राज्यही कार्य सहन करून ते साध्य करण्यास समर्थ होतो।
Verse 33
सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया
येथील सर्व कर्म दैव व पुरुषार्थ या विधानावर अवलंबून आहे. त्यांपैकी दैव अचिंत्य आहे; परंतु पुरुषार्थात जाणूनबुजून केलेली क्रिया आढळते.
Verse 34
जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः
राजाचे राज्याधिकार आणि राज्याची महान समृद्धी ही प्रजाजनांच्या अनुराग व सद्भावातूनच उत्पन्न होते.
Frequently Asked Questions
It prioritizes the prince’s protection and education in dharma-artha-kāma śāstras and dhanurveda, appoints guards under the pretext of bodily safety, and restricts harmful companionship while enforcing virtue through firm admonition when needed.
Hunting, drinking, and gambling with dice are explicitly called causes of state-ruin, alongside day-sleep, aimless roaming, harsh speech, slander, cruelty in punishment, and corruption of wealth.
It lists: the sovereign (svāmī), ministers (amātya), people/territory (janapada), fort (durga), coercive power/punishment/army (daṇḍa), treasury (kośa), and allies (mitra), stressing the king as the root to be protected.
A king should not deliberate alone or with many at once; he may consult many advisers separately, but counsel must remain concealed, and ministers must not disclose deliberations—even among themselves.
It teaches that steadfastness in battle, protection of subjects, and charity—especially to the twice-born—lead to supreme welfare, integrating statecraft with dharmic and transcendent aims.