Adhyaya 231

Verse 1

मल्लब्धेषु नवपुस्तकेषु प्रायः समान एव तेषामेकतमस्यापि साहाय्येन शोधितुं न स शक्यते अभिधानादिष्वपि तत्रत्यशब्दो नोपलभ्यन्ते अतस्तत्र विरतिः अथैकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच विशन्ति येन मार्गेण वायसा बहवः पुरं तेन मार्गेण रुद्धस्य पुरस्य ग्रहणं भवेत्

नवप्राप्त हस्तलिखितांत पाठ प्रायः समान आहे; त्यांपैकी कोणत्याही एकाच्या साहाय्यानेही योग्य दुरुस्ती करता येत नाही. शब्दकोशादितही तो शब्द आढळत नाही; म्हणून येथे विराम घेतला आहे. आता दोनशे एकतीसावा अध्याय—“शकुन” आरंभतो. पुष्कर म्हणाले—ज्या मार्गाने अनेक कावळे नगरात शिरतात, त्याच मार्गाने वेढलेल्या नगराचा ग्रहण (जिंकणे) होईल.

Verse 2

सेनायां यदि वासार्थे निविष्टो वायसो रुवन् वामो भयातुरस्त्रस्तो भयं वदति दुस्तरं

वासासाठी उभारलेल्या सैन्यछावणीत एखादा कावळा डावीकडे बसून भयाकुल व दचकलेला काव-काव करू लागला, तर तो अत्यंत दुस्तर संकट सूचित करतो.

Verse 3

छायाङ्गवाहनोपानच्छत्रवस्त्रादिकुट्टने मृत्युस्तत्पूजने पूजा तदिष्टकरणे शुभं

छाया, अंग, वाहन, पादत्राण, छत्र, वस्त्र इत्यादींना रागाने वा तुच्छतेने मारणे/फोडणे हे मृत्यूचे लक्षण आहे; परंतु त्यांची (किंवा अधिष्ठातृ देवतांची) पूजा केल्यास पूजाफळ मिळते आणि इच्छित कार्यसिद्धी शुभ ठरते.

Verse 4

प्रोषितागमकृत्काकः कुर्वन् द्वारि गतागतं रक्तं दग्धं गृहे द्रव्यं क्षिपन्वह्निवेदकः

स्वामी बाहेर असताना जो कावळ्यासारखा कारणे काढून वारंवार ये-जा करतो, दारात सतत फेरफटका मारतो, आणि घरात लाल किंवा जळलेले पदार्थ फेकतो—तो अग्नीचा सूचक (म्हणजे जाळपोळ घडविणारा/तयारी करणारा) ठरतो.

Verse 5

न्यसेद्रक्तं पुरस्ताच्च निवेदयति बन्धनं पीतं द्रव्यं तथा रुक्म रूप्यमेव तु भार्गव

हे भार्गवा! तो पुढे लाल चिन्ह ठेवील आणि बंधन (प्रतिज्ञा/गहाण) निवेदित करील—म्हणजे पिवळे द्रव्य, तसेच सुवर्ण व रौप्यच.

Verse 6

यच्चैवोपनयेद् द्रव्यं तस्य लब्धिं विनिर्दिशेत् द्रव्यं वापनयेद्यत्तु तस्य हानिं विनिर्दिशेत्

जो द्रव्य एखादा पुरुष स्वतः आणून सादर करतो, तेच त्याचा लाभ म्हणून निश्चित करावा. आणि जे द्रव्य तो काढून घेतो किंवा काढून घेण्यास लावतो, तेच त्याची हानी म्हणून निश्चित करावी.

Verse 7

पुरतो धनलब्धिः स्यादाममांसस्य छर्दने भूलब्धिः स्यान् मृदः क्षेपे राज्यं रत्नार्पणे महत्

जर (स्वप्न/निमित्तात) समोर धन दिसले, तर धनलाभ होतो. कच्चे मांसाचे वमन झाल्यास भूमिलाभ होतो. मातीचे ढेकळ फेकल्यास राज्यप्राप्ती, आणि रत्न अर्पण केल्यास महान ऐश्वर्य प्राप्त होते.

Verse 8

यातुः काको ऽनुकूलस्तु क्षेमः कर्मक्षमो भवेत् न त्वर्थसाधको ज्ञेयः प्रतिकूलो भयावहः

प्रवासाला निघालेल्यासाठी कावळा अनुकूल असेल तर तो कुशल-क्षेम व कार्यसिद्धीचा सूचक आहे; पण तो धनलाभाचे चिन्ह मानू नये. प्रतिकूल असल्यास तो भयकारक मानला जातो.

Verse 9

सम्मुखे ऽभ्येति विरुवन् यात्राघातकरो भवेत् वामः काकः स्मृतो धन्यो दक्षिणो ऽर्थविनाशकृत्

कावळा समोरून येऊन कर्कश आवाज करीत असेल तर तो प्रवासाला बाधा/हानि करणारा ठरतो. डावीकडचा कावळा शुभ व समृद्धिदायक मानला आहे, तर उजवीकडचा कावळा धननाश करणारा.

Verse 10

दुष्करमिति ख , छ च दक्षिणो ऽन्नविनाशकृदिति ग , घ , ञ च वामो ऽनुलोमगः श्रेष्ठो मध्यमो दक्षिणः स्मृतः प्रतिलोमगतिर्वामो गमनप्रतिषेधकृत्

ख आणि छ यांच्या बाबतीत छेद (यति) ‘दुष्कर’ असे म्हणतात; आणि ग, घ व ङ यांच्या बाबतीत ‘दक्षिण’—जो अन्न (म्हणजे सुलभ पाठ) नाश करणारा—असे म्हणतात. अनुलोम क्रमाने जाणारा ‘वाम’ श्रेष्ठ, तर ‘दक्षिण’ मध्यम मानला आहे. प्रतिलोम क्रमाने जाणारा ‘वाम’ गमन-प्रतिषेधक (छंदप्रवाहात अडथळा आणणारा) ठरतो.

Verse 11

निवेदयति यात्रार्थमभिप्रेतं गृहे गतः एकाक्षरचरणस्त्वर्कं वीक्षमाणो भयावहः

कोणी घरात जाऊन यात्रेसाठी ठरलेला प्रस्थानवृत्तांत सांगतो आणि त्याच वेळी सूर्याकडे रोखून पाहत एकडोळा मनुष्य चालत येतो, तर ते भयावह, आपत्ती-सूचक अपशकुन मानले जाते।

Verse 12

कोटरे वासमानश् च महानर्थकरो भवेत् न शुभस्तूषरे काकः पङ्काङ्कः स तु शस्यते

कोटरात राहणारा मोठ्या अनर्थाचा कारणीभूत ठरतो. कोरड्या तुसावर बसलेला कावळा शुभ नाही; पण चिखलाने चिन्हांकित (ओल्या जमिनीतून आलेला) कावळा शुभ मानला जातो।

Verse 13

अमेध्यपूर्णवदनः काकः सर्वार्थसाधकः ज्ञेयाः पतत्रिणो ऽन्ये ऽपि काकवद् भृगुनन्दन

अशुद्ध पदार्थाने चोच भरलेला कावळा ‘सर्वार्थसाधक’ म्हणजे सर्व कार्यसिद्धी देणारा शुभ निमित्त मानावा. हे भृगुनंदना, इतर पक्ष्यांनाही कावळ्यासारखेच निमित्तशास्त्रात समजावे।

Verse 14

स्कन्धावारापसव्यस्थाः श्वानो विप्रविनाशकाः इन्द्रस्थाने नरेन्द्रस्य पुरेशस्य तु गोपुरे

सेनाछावणीच्या (स्कंधावार) अपसव्य/डाव्या बाजूस उभे असलेले कुत्रे ‘विप्रविनाशक’ म्हणतात. हे निमित्त राजाच्या ‘इंद्रस्थान’ येथे आणि नगराधीशाच्या गोपुरावर (द्वार-प्रासादावर)ही लागू मानले जाते।

Verse 15

अन्तर्गृहे गृहेशस्य मरणाय भवेद्भषन् यस्य जिघ्रति वामाङ्गं तस्य स्यादर्थसिद्धये

कुत्रा घराच्या आत भुंकला तर तो गृहस्वाम्याच्या मरणाचा संकेत ठरतो. पण ज्याच्या डाव्या अंगाला तो वास घेतो, त्याला अर्थसिद्धी/धनलाभ होतो असे म्हणतात।

Verse 16

भयाय दक्षिणं चाङ्गं तथा भुजमदक्षिणं यात्राघातकरो यातुर्भवेत् प्रतिमुखागतः

प्रवाशासाठी शरीराच्या उजव्या अंगाचे फडफडणे भयाचे लक्षण मानले जाते आणि डाव्या भुजेचे फडफडणेही अशुभ आहे. समोरून येणारा मनुष्य प्रवासात अडथळा आणणारा ठरतो.

Verse 17

मार्गावरोधको मार्गे चौरान् वदति भार्गव अलाभो ऽस्थिमुखः पापो रज्जुचीरमुखस् तथा

हे भार्गव! जो रस्त्यात अडथळा करतो तो ‘मार्गावरोधक’ आणि जो रस्त्यातील चोरांची खबर देतो तो (चोरसूचक) म्हणतात. तसेच ‘अलाभ’, ‘अस्थिमुख’, ‘पाप’ आणि ‘रज्जुचीरमुख’ हेही (अशुभ) प्रकार सांगितले आहेत.

Verse 18

सोपानत्कमुखो धन्यो मांसपूर्णमुखो ऽपि च अमङ्गल्यमुखद्रव्यं केशञ्चैवाशुभं तथा

दारीच्या उंबरठ्यावर चप्पल/पादत्राणासह मुख दिसणे शुभ मानतात; तसेच मुख मांसाने भरलेले दिसणेही शुभ. पण मुखाशी अमंगल द्रव्य दिसणे आणि केस (केश) हे अशुभ आहेत.

Verse 19

अवमूत्र्याग्रतो याति यस्य तस्य भयं भवेत् यस्यावमूत्र्य व्रजति शुभं देशन्तथा द्रुमं

जो मूत्रत्याग करून त्याच्याच पुढे चालतो त्याला भय येते. पण जो मूत्रत्याग करून शुभ स्थानी किंवा (पवित्र/शुभ) वृक्षाकडे जातो, त्याच्यासाठी ते शुभ ठरते.

Verse 20

नन्वर्थसाधक इत्य् आदिः, गृहे गत इत्य् अन्तःः पाठः ट पुस्तके नास्ति कोटरे इत्य् आदिः सर्वार्थसाधक इत्य् अन्तः पाठः टपुस्तके नास्ति मङ्गलञ्च तथा द्रव्यं तस्य स्यादर्थसिद्धये श्ववच्च राम विज्ञेयास् तथा वै जम्बुकादयः

‘नन्वर्थसाधक…’ ते ‘गृहे गत…’ हा पाठ ṭ-प्रतीत नाही; तसेच ‘कोटरे…’ ते ‘सर्वार्थसाधक…’ हाही पाठ ṭ-प्रतीत नाही. (मुख्य अर्थ:) अर्थसिद्धीसाठी मंगळ आणि आवश्यक द्रव्य मिळवावे; आणि हे राम, शकुनविचारात कुत्रे तसेच कोल्हे इत्यादीही जाणावे.

Verse 21

भयाय स्वामिनि ज्ञेयमनिमित्तं रुतङ्गवां निशि चौरभयाय स्याद्विकृतं मृत्यवे तथा

कुत्र्यांचे कारणाविना रडणे हे स्वाम्यास भयाचे लक्षण समजावे. रात्री ते चोरभय दर्शविते; आणि आवाज विकृत झाला तर मृत्यूचे सूचक ठरते.

Verse 22

शिवाय स्वामिनो रात्रौ बलीवर्दो नदन् भवेत् उत्सृष्टवृषभो राज्ञो विजयं सम्प्रयच्छति

रात्री बैल ओरडला तर ते स्वाम्यास शुभ ठरते. सोडलेला वृषभ राजाला विजय प्रदान करतो.

Verse 23

अभयं भक्षयन्त्यश् च गावो दत्तास् तथा स्वकाः त्यक्तस्नेहाः स्ववत्सेषु गर्भक्षयकरा मताः

दान दिलेल्या गायी—परक्या असोत वा आपल्या—‘अभया’ ही वनस्पती खाल्ल्यास त्या आपल्या वासरांवरील स्नेह सोडतात आणि गर्भक्षय (गर्भपात) करणाऱ्या मानल्या जातात.

Verse 24

भूमिं पादैर् विनिघ्नन्त्यो दीना भीता भयावहाः आर्द्राङ्ग्यो हृष्टरोमाश् च शृगलग्नमृदः शुभाः

ज्या (स्त्रिया) पायांनी भूमी आपटतात—दीन, भीत व भयावह—ओले अंग असलेल्या, रोमांचित, आणि कोल्ह्याला चिकटणाऱ्या चिखलाने माखलेल्या, त्या शुभ शकुन मानल्या जातात.

Verse 25

महिष्यादिषु चाप्येतत् सर्वं वाच्यं विजानता आरोहणं तथान्येन सपर्याणस्य वाजिनः

म्हैस इत्यादी (इतर वाहनां) बाबतीतही हे सर्व विधिज्ञाने योग्य रीतीने सांगावे. तसेच ज्याचा घोडा सपर्या/सेवा-सत्काराने पूजला जात आहे, त्यावर आरोहण दुसऱ्याने करावे.

Verse 26

जलोपवेशनं नेष्टं भूमौ च परिवर्तनं विपत्करन्तुरङ्गस्य सुप्तं वाप्यनिमित्ततः

पाण्यात बसणे अशुभ आहे आणि जमिनीवर लोळणेही अशुभ आहे. ज्याचे शरीर आपत्तीच्या दिशेने जात आहे, त्याला कारणाविना येणारी झोपही अपशकुन मानली जाते.

Verse 27

यवमोदकयोर्द्वेषस्त्वकस्माच्च न शस्यते वदनाद्रुधिरोत्पत्तिर्वेपनं न च शस्यते

जव किंवा मोदक यांविषयी अचानक द्वेष उत्पन्न होणे शुभ मानले जात नाही. तसेच तोंडातून रक्त येणे आणि अंग थरथरणेही अशुभ लक्षणे आहेत.

Verse 28

क्रीडन् वैकः कपोतैश् च सारिकाभिर्मृतिं वदेत् साश्रुनेत्रो जिह्वया च पादलेही विनष्टये

एखादा एकटा पक्षी कबुतरां व मैना यांच्याबरोबर खेळताना दिसला तर तो मृत्यूचा संकेत मानला जातो. तसेच डोळ्यांत अश्रू असणे आणि जिभेने पाय चाटणे हेही विनाशसूचक आहे.

Verse 29

वामपादेन च तथा विलिखंश् च वसुन्धरां स्वपेद्वा वामपार्श्वेन दिवा वा न शुभप्रदः

जो डाव्या पायाने जमीन खरवडतो/रेषा काढतो, किंवा डाव्या कुशीवर झोपतो, किंवा दिवसा झोपतो—हे शुभफल देणारे मानले जात नाहीत.

Verse 30

भयाय स्यात् सकृन्मूत्री तथा निद्राविलाननः सपर्यार्हस्येति साधुः विनाशकृदिति ज , ट च आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत्

आरंभी एकदाच मूत्र होणे आणि झोपेमुळे चेहरा मलिन दिसणे—हे भयाचे लक्षण आहे. त्या वेळी कोणी “हा सेवा/सन्मानास पात्र आहे” असे म्हणाले तर ते शुभ; पण ‘ज’ आणि ‘ट’ ही अक्षरे विनाशकारक सांगितली आहेत. प्रस्थानासाठी वाहन/आरोहण दिले नाही किंवा काही प्रतिकूल घडले तर परत घराकडे जावे.

Verse 31

यात्राविघातमाचष्टे वामपार्श्वं तथा स्पृशन् हेषमाणः शत्रुयोधं पादस्पर्शी जयावहः

घोडा जर डावा पार्श्व स्पर्श करील तर प्रवासात विघ्न येण्याचे लक्षण. हेषा करून खुराने स्पर्श केल्यास शत्रूशी युद्ध सूचित होते; खुर-स्पर्शी अश्व विजय देणारा मानला जातो.

Verse 32

ग्रामे व्रजति नागश्चेन् मैथुनं देशहा भवेत् प्रसूता नागवनिता मत्ता चान्ताय भूपतेः

हत्ती जर गावात शिरला तर देश-उजाड (भूमिहानी)चे लक्षण. तो मैथुनावस्थेत असेल तर प्रदेशक्षय सूचित होतो. प्रसूता हत्तीण किंवा मत्त हत्ती—ही राजाच्या अंताची (मृत्यू/विनाश) चिन्हे मानली जातात.

Verse 33

आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत् मदं वा वारणो जह्याद्राजघातकरो भवेत्

कोणी आरोहणासाठी आसन/वाहन देत नसेल, किंवा विरोधी भावाने घरात जाईल, अथवा हत्तीचा मद उतरवील, तर तो राजघाताचा कारणकर्ता ठरतो.

Verse 34

वामं दक्षिणपादेन पादमाक्रमते शुभः दक्षिणञ्च तथा दन्तं परिमार्ष्टि करेण च

उजव्या पायाने डाव्या पायावर पाऊल ठेवणे शुभ मानले जाते; तसेच उजव्या बाजूचे दात हाताने चोळून स्वच्छ करणेही शुभ आहे.

Verse 35

वृषो ऽश्वः कुञ्जरो वापि रिपुसैन्यगतो ऽशुभः खण्डमेघातिवृष्ट्या तु सेना नाशमवाप्नुयात्

बैल, घोडा किंवा हत्ती जर शत्रुसैन्यात शिरला तर ते अशुभ लक्षण; आणि तुटक-तुटक ढगांमधून अतिवृष्टी झाल्यास सेना नाश पावते.

Verse 36

प्रतिकूलग्रहर्क्षात्तु तथा सम्मुखमारुतात् यात्राकाले रणे वापि छत्रादिपतनं भयं

ग्रह‑नक्षत्र प्रतिकूल असता व समोरून वारा वाहात असता, प्रवासकाळी किंवा रणातही छत्र इत्यादी पडणे हे भयाचे अशुभ लक्षण मानले जाते।

Verse 37

हृष्टा नराश्चानुलोमा ग्रहा वै जयलक्षणं काकैर् योधाभिभवनं क्रव्याद्भिर्मण्डलक्षयः

लोक आनंदित असणे व ग्रहांची अनुकूल (सरळ) गती—ही विजयाची लक्षणे. पण कावळे योद्ध्यांवर हावी झाले आणि मांसाहारी/शवभक्षक प्राणी प्रबळ झाले तर राज्य‑मंडळाचा क्षय सूचित होतो।

Verse 38

प्राचीपश्चिमकैशानी शौम्या प्रेष्ठा शुभा च दिक्

पूर्व, पश्चिम आणि ईशान (ईशान्य) दिशा सौम्य, अत्यंत प्रिय व शुभ मानल्या आहेत।