Adhyaya 220

Verse 1

आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा

हे ‘अभिषेक-मंत्र’ आहेत. अशा प्रकारे दोनशे एकोणविसावा अध्याय समाप्त. “अभिषिञ्चन्तु, पान्तु च” इत्यादी—ख, ग, घ, ङ, छ, ज, ञ आणि ट या अक्षरांनी आरंभ होणारे मंत्र. आता दोनशे विसावा अध्याय ‘सहाय-सम्पत्ती’ (मित्र-समर्थन प्राप्ती) सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—अभिषिक्त, मंत्र्यांसह श्रेष्ठ राजा शत्रूंना जिंकेल. राजाने सेनापती नेमावा—तो ब्राह्मण असो वा क्षत्रिय.

Verse 2

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः

प्रतीहार (द्वाराध्यक्ष) कुलीन, नीतिशास्त्रज्ञ व नीतिवित असावा; आणि दूत प्रियभाषी, अथक व अतिबलसंपन्न असावा.

Verse 3

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः

संधि-विग्रहिक (संधि व युद्धविषयक मंत्री) पुरुषच असावा—स्त्री नव्हे; तो तांबूलधारी, भक्त (निष्ठावान) व क्लेशसहनप्रिय असावा; आणि षाड्गुण्यादी नीतितत्त्वांत विशारद असावा.

Verse 4

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः

खड्गधारी रक्षक असावा; सारथी बल इत्यादींचा जाणकार असावा. स्वयंपाक व रसद यांचा अधीक्षक हितैषी व कुशल असावा; तो राजमहानसाशी संबंधित असतो.

Verse 5

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः

सभासद धर्मज्ञ असावेत; लेखक अक्षरलेखनात निपुण असावा. बोलावण्याची योग्य वेळ जाणणारे सेवक असावेत; आणि द्वारपाल विश्वासू व हितैषी असावेत.

Verse 6

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्

रत्नादींचा जाणकार धनाध्यक्ष असावा; अंतर्द्वारी हितैषी व विश्वासू पुरुष नेमावा. वैद्य आयुर्वेदविद् असावा; तसेच गजाध्यक्ष व अश्वादींचा जाणकार अधिकारी असावा.

Verse 7

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्

श्रमावर विजय मिळवलेला गजारोहणात कुशल असावा; अश्वाध्यक्ष घोडे इत्यादींचा तज्ज्ञ असावा. दुर्गाध्यक्ष हितैषी व बुद्धिमान असावा; आणि स्थापती वास्तुवेद जाणणारा असावा.

Verse 8

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः

यंत्राने सोडलेले, हाताने सोडलेले, न सोडता सज्ज ठेवलेले, तसेच सोडलेल्या अस्त्राचे धारण‑नियंत्रण—आणि निकटयुद्ध—यांत जो कुशल असेल, असा अस्त्राचार्य राजासाठी हितकारी आहे.

Verse 9

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु

अंतःपुराचा अध्यक्ष वृद्ध असावा. पन्नास वर्षांवरील स्त्रिया व सत्तर वर्षांवरील पुरुष यांनी तेथे सर्व कामांसाठी नेमून वावरावे व कर्तव्ये पार पाडावीत.

Verse 10

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः

आयुधागारात तो सतत जागरूक राहावा. प्रत्येकाची वृत्ती व उपजीविकेची साधने जाणून, उत्तम-अधम-मध्यम असे भेद समजून राजा त्यांना कामे नेमून देईल.

Verse 11

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्

राजाने उत्तम, अधम व मध्यम क्षमतेचे पुरुष योग्य ठिकाणी नेमावेत. जो राजा पृथ्वीचे रक्षण व सुशासन इच्छितो, त्याने युद्धास प्रवृत्त नसलेल्यांना सहाय्यक म्हणून ठेवावे.

Verse 12

धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्

धर्म व न्यायकार्यात अत्यंत धर्मिष्ठांना, संग्रामकर्मात शूरांना, अर्थ व प्रशासनकार्यांत निपुणांना, आणि सर्वत्र तसेच शुचि व निष्कलंक जनांना नेमावे.

Verse 13

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं

स्त्रियांशी संबंधित कामांत राजा षंड (नपुंसक) नेमावा, आणि कठोर व दारुण कामांत तीक्ष्ण स्वभावाचे पुरुष नेमावेत. जो पुरुष जिथे राजाला आपल्या शुचित्वाने परिचित असेल, त्याला तदनुसार तेथेच नियुक्त करावे.

Verse 14

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्

धर्म, अर्थ व काम यांच्या बाबतीत राजााने नीच व अतिनीच लोकांनाही त्यांच्या क्षमतेप्रमाणे योग्य कामांत नेमावे; तसेच उपायांनी (गुप्त परीक्षांनी) तपासलेल्यांना त्यांच्या योग्य पदांवर नियुक्त करावे।

Verse 15

समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्

आणि योग्य मंत्रांसह, न्याय्य पद्धतीने, तो हत्ती-वनचारी (शोधक/पाऊलखुणा जाणणारे) यांना कामावर लावावा; तसेच त्या पाऊलखुणांचा शोध घेण्यासाठी तेथे अध्यक्ष (पर्यवेक्षक) नेमावेत।

Verse 16

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

ज्या कामात ज्याचे कौशल्य आहे, त्यालाच त्या कामात नेमावे; तसेच वडील व आजोबांच्या काळापासूनचे वंशपरंपरागत सेवकही सर्व कामांत लावावेत।

Verse 17

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया

दायादांची कर्तव्ये न करता देखील ते तेथे जमले; कारण परराजाच्या गृहातून/दरबारातून आलेल्या लोकांना आश्रय व संरक्षण मिळावे अशी त्यांची इच्छा होती।

Verse 18

दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे

प्रयोजनासाठी दुष्ट किंवा अदुष्ट कोणाचाही प्रयत्नपूर्वक आश्रय घेता येतो; पण एखादा दुष्ट आहे असे कळल्यावर त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये आणि त्याच्या वर्तनाच्या अधीनही होऊ नये।

Verse 19

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः

परदेशातून आलेले व जवळ राहिलेले लोक हेरांच्या द्वारा नीट ओळखून राजा त्यांचा सत्कार करावा; कारण शत्रू एकाच दिशेतून अनेक रूपांनी हल्ला करू शकतात—अग्निवृष्टीसारखे, सर्पासारखे आणि तलवारीसारखेही।

Verse 20

रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्

(काही पाठांत) ‘शत्रूंना हानी करणाऱ्या व अनर्थ टाळणाऱ्या कार्यांत’ असे वाचन आहे; (काहींत) ‘प्रजेला आश्रय व्हावे या इच्छेने’ असेही. अशा रीतीने उत्तम सेवक व दुष्ट सेवक ओळखावेत. राजाने हेरांना डोळे मानावे आणि सदाचारी लोकांचीच नेमणूक करावी।

Verse 21

जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्

हे सौम्य, जे लोक प्रजेकडून नीट प्रमाणित नाहीत, जे परस्पर अपरिचित आहेत, व्यापारी, मंत्रकौशल्य असलेले, तसेच ऋतूचक्रानुसार उपचार करणारे भ्रमणशील वैद्य—यांच्यावर राजाने लक्ष ठेवावे।

Verse 22

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः

तसेच संन्याशासारखा वेष धारण करणारे व बल-अबल ओळखणारे लोक यांच्याबाबतही (सावध राहावे)। राजा एकाच व्यक्तीवर विश्वास ठेवू नये; अनेकांच्या वचनानेच खात्री करावी।

Verse 23

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च

वशात आणण्यासाठी त्याने सेवक व प्रजेचे राग-द्वेष, गुण-दोष तसेच शुभ-अशुभ यांचा विवेक करून यथार्थ ज्ञान करून घ्यावे।

Verse 24

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्

राजाने प्रजेत अनुराग उत्पन्न करणारी कर्मे करावीत; चंचलता व वैराग्यजन्य कर्मे टाळावीत. प्रजाजनांच्या सद्भावातून येणाऱ्या लक्ष्मीने, जनरंजनानेच तो खरा राजा ठरतो.