Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

आता दोनशे चाळीसावा अध्याय. राम म्हणाला—प्रभाव आणि उत्साह या दोन शक्तींमध्ये मंत्रशक्ती प्रशंसनीय आहे; प्रभाव-उत्साहयुक्त एक कवीही देवांच्या पुरोहिताने जिंकला होता।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

या जगात जे न विश्वासार्ह आहेत न विवेकी, तेच कार्यांविषयी मंत्रणा करतात; परंतु जे अशक्य कार्यांचा नेहमी आरंभ करतात, त्यांना कष्ट व क्लेशावाचून फल कुठून मिळेल?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

विज्ञान म्हणजे—(१) पूर्वी अज्ञात असलेल्या गोष्टीचे ज्ञान, (२) ज्ञात गोष्टीचा निश्चय; तसेच (३) अर्थ द्विधा भासल्यास संशयच्छेदन, आणि (४) शेषाचा निर्णायक दर्शन।

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

मंत्र (रणनीतिक सल्ला) पाच अंगे असलेला मानला आहे—(१) सहाय्यक/मित्र, (२) साधने व उपाय, (३) देश-कालाचा विचार, आणि (४) विपत्तीत प्रतिकार।

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

मनःप्रसन्नता, दृढ श्रद्धा, साधनांतील कौशल्य, आणि सहाय्यक मित्रांमुळे येणारी समृद्धी—ही कर्मसिद्धीची लक्षणे आहेत।

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

मद, प्रमाद व काम, तसेच झोपेत बोललेली वचने—गुप्त मंत्रणा फोडतात; तसेच लपूनछपून वागणाऱ्या कपटी कामिन्याही भोगात रत जनांचा भेद उघड करतात।

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

जो धैर्यवान, स्मरणशक्तिसंपन्न, वाक्पटु, शस्त्रविद्या व शास्त्रज्ञानात निष्ठित आणि कर्तव्यकर्मात अभ्यस्त असेल—तोच राजाचा दूत होण्यास योग्य आहे.

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

दूत तीन प्रकारचा मानला आहे—(१) पूर्ण अधिकाराने नियुक्त (निसृष्टार्थ), (२) मर्यादित अधिकाराचा (मितार्थ), आणि (३) फक्त राजाज्ञा/लेखी आदेश वाहणारा; सामर्थ्यात प्रत्येक पुढचा, आधीच्या तुलनेत पाव भागाने कमी असतो.

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

शत्रूचे नगर नीट न जाणता प्रवेश करू नये आणि (शत्रूच्या) सभेतही जाऊ नये—हेच नय (नीती) मानले आहे. दूताने आदेशवाहक म्हणून व आवश्यकतेनुसार शासन-प्रशासकाप्रमाणे वागावे. कार्यसिद्धीसाठी योग्य काळ पाहून, परवानगी घेऊन, मग प्रस्थान करावे.

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

शत्रूची छिद्रे (दुर्बलता), त्याचा कोष, मित्र आणि सैन्यबल जाणावे; तसेच त्याची नजर, देहवैशिष्ट्ये व हालचाली यांवरून त्याचा राग-अपराग (आवड-नावड) ओळखावा.

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

दोन्ही पक्षांस उपयुक्त असे चार प्रकारचे स्तोत्र रचावे; आणि तपस्वी-लक्षणांनी युक्त, सदाचारी जनांसह निवास करावा.

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

जो चर उघडपणे वागतो तो दूत/संदेशवाहक होय; आणि जो गुप्तपणे फिरतो तो दोन प्रकारचा. चर व्यापारी, कृषिमजूर, धार्मिक चिन्हधारी वैरागी, भिक्षुक इत्यादी वेष धारण करतात.

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

शत्रू व्यसनग्रस्त असेल आणि दूताचे प्रयत्न निष्फळ ठरतील, तर या स्थितीतून कोणते नवे संकट उद्भवेल हे पाहून तो त्वरित माघार घेऊन निघून जावा.

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

ज्यामुळे कल्याण (श्रेयस्) विस्कळीत होते, ते ‘व्यसन’ (आपत्ती) म्हणून स्मृत आहे. ती अशी—अग्नी, जल (पूर), व्याधी, दुर्भिक्ष (दुष्काळ), आणि मरक (महामारी).

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

अशा रीतीने दैवजन्य व्यसन पाच प्रकारचे असून मानुष (मानवकृत) व्यसनही आहे. दैव—जरी अधिक प्रबळ असले तरी—पुरुषार्थ व शांतिकर्माने त्याचे प्रशमन करावे.

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

योग्य उद्यम व नीतीने मानुष व्यसन दूर करावे. ‘मंत्र’ तो जो मंत्रफल प्राप्त करून देतो; आणि कार्याचे यथाविधि अनुष्ठानच त्याची सिद्धी (यशस्वी पूर्तता) घडवते.

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

आय-व्ययाचा विचार, दंडनीतीचे शास्त्र, शत्रूंचा प्रतिषेध, आपत्तींचे उपाय, तसेच राज्य व राजाचे संरक्षण—हे राज्यकारभाराचे मुख्य विषय आहेत।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

अशा प्रकारे अमात्याचे हे कर्तव्य सांगितले आहे. जो व्यसनांनी ग्रस्त असतो तो आपले कार्य नष्ट करतो; परिणामी सुवर्ण, धान्य, वस्त्रे, वाहने आणि संततीही गमावतो।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

तसेच इतर द्रव्यसंचयही जपावेत; आणि प्रजा—व्यसनयुक्त असली तरी—निग्रहाने नियंत्रित करावी. आपत्तीच्या वेळी प्रजेचे रक्षण कोष व दंडशक्तीवर अवलंबून असते।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘दृष्टि-वक्त्र-विचेष्टितैः’ याने ग, घ, छ, झ, ञ हे वर्ण अभिप्रेत; ‘स्वचरैः’ याने ज वर्ण; आणि ‘विफले’ याने घ, झ, ञ हे वर्ण सूचित. पुढे, आश्रयामुळे पौर इत्यादी येथे सहाय्य करतात—दुर्दिन (आपत्ती), मौन, युद्ध, जनरक्षण आणि मित्र-शत्रू निवड/ग्रहण यांत।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

सामंत इत्यादींमुळे कारभारात दोष उत्पन्न झाला तर तो दोष आणि त्यातून येणारी आपत्ती—दोन्ही शांत करावीत. सेवकांचे भरणपोषण, दान देणे, आणि प्रजा व मित्रांचे संरक्षण/संग्रह करणे आवश्यक आहे।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

धर्म, काम इत्यादी पुरुषार्थांचा भेद आणि दुर्गांचे संस्कार-भूषण हे सर्व कोषावरच टिकते. कोषाला व्यसन/विपत्ती आली तर ते नष्ट होते; कारण राजाचे बळ कोषमूळ आहे.

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

दंडाच्या योगे राजा मित्र-शत्रूची व्यवस्था, भूमी व सुवर्णाची प्राप्ती, शत्रूंचे मर्दन आणि दूरच्या कार्यांचेही शीघ्र निष्पादन करील; दंडाने अव्यवस्थाजन्य आपत्ती दूर होतात.

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

धन इत्यादी साधनांनी मित्रांना दृढ ठेवावे व शत्रूचा नाश करावा; दान-उपकारांनी मित्राची सहाय्यशीलता साधून मित्राला त्याच्या आपत्तीतून सोडवावे.

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

राजा व्यसनी व्यक्तीस दंड देईल—जो राजकार्यात विघ्न आणतो, वाणी व दंडप्रयोगात पारुष्य करतो आणि अर्थदूषण म्हणजे आर्थिक अपहार/भ्रष्टाचार करतो.

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

पान, स्त्रीलंपटता, मृगया व द्यूत ही राजाचे व्यसन; तसेच आळस, स्तब्धता/हठ, दर्प, प्रमाद आणि द्वैधवृत्तीही.

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

अशा प्रकारे पूर्वी सांगितलेले हे ‘सचिव-व्यसन’ म्हणून स्मरणात आहे; आणि अनावृष्टी तसेच पीडा इत्यादी क्लेश हे ‘राष्ट्र-व्यसन’ म्हणतात।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

दुर्गाची यंत्रे, प्राकार व परिखा जीर्ण झाली, शस्त्रांचा अभाव झाला, आणि तो केवळ क्षीण सेनेने बांधला/राखला गेला—यास ‘दुर्ग-व्यसन’ म्हणतात।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

राजकोष ‘कोष-व्यसन’ अवस्थेत मानला जातो जेव्हा तो खर्चून टाकलेला, उधळून/रिकामा केलेला, वाढविला न गेलेला (उत्पन्न न देणारा), साठविला न गेलेला, दूषित, आणि ‘दारा’कडे (स्त्रिया/गृहाश्रितांच्या हाती) ठेवलेला असतो।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

जो अडवला आहे, घेरला गेला आहे, ज्याचा अनादर किंवा अपमान झाला आहे—त्याला धीर देऊन स्थिर करावे इत्यादी। ‘मित्राच्या द्वारा त्या व्यसनातून सोडवावे’—हा शेवटचा पाठ छपु आवृत्तीत नाही। तसेच जो निर्धन, व्याधिग्रस्त, श्रान्त, दूरून आलेला किंवा नव्याने आलेला—त्यासही सहाय्य करावे।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

तो पूर्णतः क्षीण होतो, अडविला जातो व आघातग्रस्त होतो; त्याची अग्रगण्य शक्तीही मोडते. मग आशांबद्दल त्याला तीव्र निराशा व्यापते, आणि जे मिळते तेही असत्य/निराशाजनक ठरते।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

जसे एखाद्या महत्त्वाच्या पोकळीत आत अडकलेले शल्य (बाणाचे टोक/काटा), तसेच ज्याचा आधारभूत भाग छिन्न झाला आहे असा व्रण, आणि ज्याचा मूळाधार नष्ट झाला आहे—हे सर्व उपचारास अशक्य, असाध्य मानले जातात।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

ज्याचा योग्य स्वामी नाही अशी अनुचितरीत्या जमवलेली संपत्ती, फोडलेल्या/छेडलेल्या साठ्यातून मिळालेला माल, आणि बळजबरीने हिसकावून घेतलेला अर्थ—यास ‘बलव्यसन’ (बळामुळे येणारी आपत्ती) असे म्हणतात।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

जो मित्र दैवाने पीडित आहे, किंवा शत्रूच्या बळाने ग्रासला गेला आहे, आणि जो काम-क्रोध इत्यादींनी युक्त आहे—तो चुकीच्या उत्साहामुळे शत्रू होतो।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

क्रोधामुळे अर्थाचे दूषण/नाश होतो आणि वाणी व दंड यात कठोरता येते। कामातून मृगया व द्यूत उत्पन्न होतात; व्यसने—मद्यपान आणि स्त्रीलंपटता।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

वाणीतील कठोरता हा लोकी मोठा दोष आहे; ती विनाकारण उद्वेग निर्माण करते आणि हित साधत नाही। म्हणून राजाने युक्तिविचाराने त्यावर योग्य दंड लावावा।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

जो राजा दंड देण्यात कठोर व दडपशाही करतो तो प्रजेला भयभीत करतो; भयग्रस्त प्रजा त्याच्या शत्रूंच्या आश्रयास जाते।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

शत्रू वाढून बलवान झाले की ते नाशाचे कारण ठरतात; आणि जे दूष्य आहे त्याची निंदा करण्यासाठी महापुरुषाने त्याचा त्याग करणेही एक महान तत्त्व आहे।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

नीतितत्त्वज्ञ ‘अर्थदूषण’ असे सांगतात—पानामुळे कार्य-अकार्याचा विवेक नष्ट होतो; मृगयेमुळे इजा/हानी होते; आणि शत्रूंमुळे क्षय होतो।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

थकवा घालवण्यासाठी रक्षित वनात मृगया करावी; पण जुगारात आशा इत्यादी वाढून कलहादि दोष होतात आणि तो धर्म, अर्थ व प्राण यांचाही नाश करतो।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

स्त्रीव्यसनामुळे वेळ वाया जातो आणि धर्म-अर्थाची हानी होते; पानदोषामुळे प्राणनाश व कार्य-अकार्याचा निर्णय न होणे अशी अवस्था येते।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

जो सैन्यछावणीची मांडणी जाणणारा व निमित्त-शकुनांचा जाणकार असेल तो शत्रूवर विजय मिळवितो. छावणीच्या मध्यभागी राजाचे निवासस्थान कोषासह स्थापावे.

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

श्रेणीजन, मित्रसहाय्य, शत्रुपक्षातून आणलेले/दबावलेले दल आणि आटविक (वनवासी) सैन्य—यांना मुकुटाकार वेढा करून राजप्रासादाला सर्व बाजूंनी घेरत क्रमाने तैनात करावे.

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

रात्री सेनापती पुढे असताना, सन्नद्ध सैन्याचा एक भाग बाहेर मण्डलाकार फिरत गस्त घालावा आणि चौरस्ते/चत्वरांचीही पाहणी करावी.

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

सीमा व सीमांत मार्गांवर फिरणाऱ्या आपल्या गुप्तचरांकडून वार्ता जाणून घ्यावी; आणि जो कोणी बाहेर जाईल किंवा आत येईल—सर्वांची नीट तपासणी व ओळख करावी.

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

साम, दान, भेद, दंड, उपेक्षा, इंद्रजाल (मायाप्रयोग) आणि मायोपाय—हे सात उपाय आहेत; कार्यसिद्धीसाठी ज्ञानी पुरुषाने ते यथायोग्य वापरावेत.

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

साम (समाधान) चार प्रकारचे सांगितले आहे—(१) उपकारांचे स्मरण व स्तुती, (२) हितकारी कृतींचा उल्लेख, (३) परस्पर नाते-संबंधांची आठवण करून देणे, आणि (४) मृदू व शिष्ट भाषण।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

जो आलेल्या याचक/अतिथीस आदराने दर्शन देतो, वाणीने ‘हे तुझे; मी तुझा’ असे म्हणत अर्पण करतो, आणि प्राप्त धनाचा त्याग करतो—तो दानाच्या भाव-रीतीनुसार उत्तम, मध्यम किंवा अधम मानला जातो।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

मग (१) त्याला प्रतिदान/प्रत्युपहार द्यावा, (२) जे स्वीकारले आहे त्याबद्दल अनुमोदन व्यक्त करावे, (३) पूर्वी न दिलेले द्रव्यदान करावे, आणि (४) स्वेच्छेने ग्रहण करण्यास प्रवृत्त करावे।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

दान पाच प्रकारचे स्मृत आहे—(१) देय (सरळ दान), (२) प्रतिमोक्ष (मुक्ती/उद्धारासाठी दिलेले दान), (३) स्नेह-रागापनयन (आसक्तीचे निरसन), आणि (४) संहर्षोत्पादन (हर्ष-उत्साह निर्माण करणे) तसेच।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

भेद-शास्त्र जाणणाऱ्यांच्या मते ‘भेद’ हा परस्परांना एकमेकांविरुद्ध उभे करणारा असून तो तीन प्रकारचा स्मृत आहे. तसेच दमनही तीन प्रकारचे—वध, अर्थहरण, आणि परिक्लेश (छळ/पीडा)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

उघडपणे किंवा गुप्तपणे वागत असतानाही, लोकद्वेष्ट्यांपासून दूर राहावे. ते नष्ट झाल्यावर लोक शांत होतो, आणि त्यांच्यासाठी केलेले पिंडदानही योग्य मानले जाते.

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘परिवेशयेत्’ असा ख-पाठ आहे; तसेच ‘सुप्रवर्तनम्’ असा ज व ट पाठांत आहे. विशेषतः गुप्त/रणनीतिक उपायांनी शस्त्रादि वापरून शत्रूंना ठार करावे. पण केवळ जन्मामुळे द्विज (ब्राह्मण) याचा वध कधीही करू नये; साम व योग्य प्रतिदान/समेट देऊन त्याला वश करावे.

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

मन राग-मोहाने जणू माखले जात आहे असे पाहून, आणि दुष्ट जणू अपायकारक द्रव्य पित आहे असे पाहून, अमृत गिळल्यासारखे प्रिय वचनांनी साम (सांत्‍वन) वापरावे.

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

जो खोट्या आरोपाने बदनाम झाला आहे; जो धनलोभी आहे; ज्याला बोलावूनही अपमानित केले आहे; जो राजद्वेषी आहे; आणि जो अतिशय उग्र व आत्मगौरवाने फुगलेला आहे—अशा व्यक्ती संशयास्पद (संभाव्य शत्रू) मानाव्यात.

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

ज्याचे धर्म-काम-अर्थाचे प्रयत्न खंडित झाले आहेत; जो क्रुद्ध आहे; जो अभिमानी आहे; जो अपमानित झाला आहे; ज्याला कारणाविना टाकून दिले आहे; आणि ज्याने वैर धरले आहे—असा मनुष्यही साम (सांत्‍वन) करून शांत होऊ शकतो.

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

ज्याचे धन व पत्नी हिरावले गेले आहेत, आणि जो पूज्य असूनही योग्य सन्मान न मिळालेला आहे—असे लोक शत्रूच्या छावणीत राहात असतील व सतत संशयी असतील, तर त्यांच्याद्वारे तेथे भेद निर्माण करावा।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

जे आले आहेत त्यांचा इच्छित सत्कार करून सन्मान करावा आणि आपल्या लोकांनाही शांत करावे। मार्गदर्शक उपाय म्हणून साम (समेट) साधावा; आणि गरज पडल्यास अत्यंत उग्र भयाचे दर्शन देऊन धाक दाखवावा।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

साम, दान, मान (सन्मान) आणि भेद—हे नीतिचे उपाय सांगितले आहेत. एकदा मित्रता आघात पावली की ती घुणखाल्ल्या लाकडासारखी तुटून विखुरते।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

त्रिशक्तीने संपन्न व देश-काल जाणणारा राजा दंडाने शत्रूंना नाशाकडे नेईल; परंतु जो मैत्रीप्रधान व कल्याणबुद्धीचा असेल, त्याला सान्त्व (समेट) करून साधावा।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

लोभी व क्षीण यांना दानाने जिंकावे; मित्रांना परस्पर संशयाने आवरावे; दुष्टांना दंडशक्तीचे दर्शन देऊन रोखावे; आणि पुत्र, भाऊ इत्यादी स्वजनांना सामाने शांत करावे।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

दान व भेद या उपायांनी सैन्याचे प्रमुख, योद्धे व जनपदाशी संबंधित लोक यांना वश करावे; तसेच सीमांती सामंत व अरण्यवासी टोळ्यांना भेद व दंडाने आवरावे; अपराधींना विभागणी व शिक्षा देऊन नियंत्रित करावे।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

जेव्हा अंतर्गत (गर्भगृहातील) पुरुष देवतेच्या प्रतिमेची पूजा करतात, तेव्हा रात्री स्त्रीवस्त्रे परिधान केलेला एक पुरुष प्रकट होतो आणि अद्भुत दर्शन घडवितो।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

दान-भेद इत्यादी प्रकारांनुसार तसेच ‘पौर’ या मुख्य वर्गांप्रमाणे वर्गीकरण केले आहे; अशा रीतीने वेताल, ओल्का, पिशाच आणि ‘शिव’ नामक सत्तांचे स्वरूप वर्णिले आहे। ते इच्छेनुसार रूप धारण करतात आणि शस्त्रे, अग्नी, दगड व पाण्याचा वर्षाव करण्यास समर्थ आहेत।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“अंधार, वारा, अग्नी, मेघ”—ही अमानुषी माया होती; स्त्रीरूप धारण करून भीमाने कीचकाचा वध केला।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

अन्याय, आपत्ती किंवा युद्धात प्रवृत्त झालेल्याला न रोखणे हे ‘उपेक्षा’ नावाचे दोष मानले आहे; आणि दृष्टांत म्हणून हिडिंबेकडून एक भाऊही उपेक्षित झाला होता।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

मेघोत्पन्न अंधार, पाऊस, अग्नी व पर्वत इत्यादींचे अद्भुत (अशुभ) दर्शन, तसेच सैन्यांची विचित्र मांडणी व ध्वजधारी दलांचे अनोखे दिसणे—ही सर्व निमित्ते (शकुन) मानावीत।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

द्विषतांना मोहून पराभूत करण्यासाठी असे इन्द्रजाल (मायाजाल) रचावे की शत्रूंना छिन्न, पाटित, भिन्न झालेले—अगदी मृत व गेलेलेही—जणू चालत आहेत असे भासावे।