Adhyaya 246

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वास्तुलक्षणं अग्निर् उवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम्

अशा प्रकारे श्री अग्नि महापुराणातील ‘रत्नपरीक्षा’ नावाचा २४५वा अध्याय समाप्त झाला. आता २४६वा अध्याय ‘वास्तुलक्षण’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मी येथे ब्राह्मणादी वर्णांसाठी वास्तुभूमीची लक्षणे सविस्तर सांगतो; क्रमाने भूमीचे रंग श्वेत, रक्त, पीत आणि कृष्ण असे आहेत.

Verse 2

घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश् च भूः मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात्

तूप, रक्त, शिजलेले अन्न आणि मद्य—हे सुगंधयुक्त असतात; आणि पृथ्वीही स्वभावतः गंधवती आहे. उपरस (गौण रस) आंबट इत्यादीपासून क्रमाने प्रवर्ततात; तसेच मधुर व कषाय हे रसही मानले जातात.

Verse 3

कुशैः शरैस् तथाकाशैर् दूर्वाभिर्या च संश्रिता प्रार्च्य विप्रांश् च शिःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत्

कुश, शर, आकाश-वनस्पती आणि दूर्वा इत्यादी—जे जे विधिपूर्वक सांगितले आहे—त्यांनी पूजन करून, नंतर ब्राह्मणांचा सन्मान करावा; आणि मग खणण्यापासून सुरू होणारा ‘शिःशल्प’ विधी करावा.

Verse 4

चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्यमा

चौसष्ट पदांचे (वास्तु) मंडल करून, मध्यभागी ब्रह्माला चार पदांचा अधिपती म्हणून स्थापावे. आणि त्याच्या पूर्वेस गृहस्वामी म्हणून आर्यमा सांगितला आहे.

Verse 5

दक्षिणेन विवस्वांश् च मित्रः पश्चिमतस् तथा उदङ्महीधरश् चैव आपवत्सौ च वह्निगे

दक्षिणेस विवस्वान्, तसेच पश्चिमेस मित्र असतो. उत्तरेस महीधर; आणि अग्निकोणात, हे अग्ने, आपवत्सही नियत आहे.

Verse 6

सावित्रश् चैव सविता जयेन्द्रौ नैरृते ऽम्बुधौ भ्राजते स्थितमिति छ , ज च भवेदिति ग , घ च रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्वादौ कोणगाद्वहिः

नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेत सावित्र, सविता तसेच जय व इंद्र यांची स्थापना होते; तेथेच अंबुधि (समुद्र) आणि भ्राजतेही स्थित आहेत—असे म्हटले आहे. पाठभेदात कुठे ‘ज’ तर कुठे ‘ग/घ’ असा पाठ आढळतो. वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत रुद्र व व्याधि (रोग) आहेत. पूर्वेकडून आरंभ करून कोनक्रमाने या देवतांची स्थापना करावी।

Verse 7

महेन्द्रश् च रविः सत्यो भृशः पूर्वे ऽथ दक्षिणे गृहक्षतो ऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे

पूर्व दिशेत महेंद्र, रवि (सूर्य), सत्य आणि भृश आहेत. त्यानंतर दक्षिण दिशेत गृहक्षत, अर्यमा आणि धृती आहेत. तसेच वारुण (पश्चिम) दिशेत गंधर्वही स्थित आहेत।

Verse 8

पुष्पदन्तो ऽसुराश् चैव वरुणो यक्ष एव च सौम्ये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस् तथा

पुष्पदंत, असुरगण, वरुण आणि यक्ष; तसेच सौम्य दिशेत सौम्य, भल्लाट व सोम; त्याचप्रमाणे अदिती आणि धनद (कुबेर)ही (स्थापित होतात)।

Verse 9

नागः करग्रहश् चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ

या वास्तु-विन्यासात नाग आणि करग्रह—हे आठ मानले आहेत, प्रत्येक दिशेत एक. आणि येथे त्यांच्या आरंभ व अंतस्थानी असलेल्या दोन देवांना गृहेश्वर (गृहाचे अधिपती) असे म्हटले आहे।

Verse 10

पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश् च करग्रहः महेन्द्ररविसत्याश् च भृशो ऽथ गगनन्तथा

पर्जन्य हा पहिला देव आणि दुसरा करग्रह. तसेच महेंद्र, रवि (सूर्य), सत्य, नंतर भृश, आणि गगन (आकाश)ही (आह्वान/स्थापित करावेत)।

Verse 11

पवनः पूर्वतश् चैव अन्तरीक्षधनेश्वरौ आग्नेये चाथ नैरृत्ये मृगसुग्रीवकौ सुरौ

पूर्व दिशेस पवन (वायुदेव) स्थित आहे; मधल्या दिशांत अन्तरिक्ष व धनेश्वर (कुबेर) आहेत; आणि आग्नेय व नैऋत्य दिशांत मृग व सुग्रीव हे दोन देव आहेत।

Verse 12

रोगो मुख्यश् च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ गृहक्षतो यमभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः

वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेत रोग व मुख्य आहेत; दक्षिणेत पुष्प व वित्तद आहेत. तसेच गृहक्षत व यमभृश; आणि पुढे गंधर्व, नाग व पैतृक—हे सर्व दिशाव्यवस्थेत निर्दिष्ट आहेत।

Verse 13

आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तो ऽसुरो जलं यक्ष्मा रोगश् च शोषश् च उत्तरे नागराजकः

आप्य (जल-संबंधी) दिशेत द्वारपाल दौवारिक व सुग्रीव स्थित आहेत. तेथे पुष्पदंत नावाचा असुर व जलतत्त्वही आहे. तसेच यक्ष्मा, रोग व शोषही तेथेच आहेत. उत्तर दिशेत नागराजक आहे।

Verse 14

मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश् च कुवेरकः नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्यौ च पूर्वतः

पूर्वाभिमुख मुख्य, भल्लाट व शशि (चंद्र), तसेच अदिती व कुबेर यांचे स्मरण/स्थापन करावे; तसेच नाग, हुताश (अग्नी), श्रेष्ठ, आणि पूर्वेसच शक्र (इंद्र) व सूर्यही निर्दिष्ट आहेत।

Verse 15

दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः पुष्पदन्तो ह्य् उदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः

उजव्या बाजूस गृहक्षत आहे; आप्य (जल) दिशेत पुष्प आहे; आग्नेय दिशेत सुग्रीव आहे; ऊर्ध्व भागात उत्तम आहे; उत्तरद्वारी पुष्पदंत आहे; तसेच भल्लाट व पुष्पदंतकही संबद्ध सन्निधी आहेत।

Verse 16

शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश् चरेत् नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

शिलेष्टक इत्यादी विन्यास करून, मंत्रांनी प्रथम देवतांची अर्चना करावी व नंतर पूजाक्रमास प्रवृत्त व्हावे। नंदा-विधीत, हे वासिष्ठ, ‘नंदय’ असे आवाहन वसूं सहित व प्रजासंपत्तीकरिता करावे।

Verse 17

भृगुरिति ज नागो हुताशनः श्रेष्ठ इति ख , छ च जये भार्गववदायादे प्रजानाञ्जयमाहवे पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां

‘भृगु’, ‘नाग’, ‘हुताशन’ आणि ‘श्रेष्ठ’—अशी त्याची नावे आहेत। हे भार्गव-वंशज, विजयात; प्रजोत्पत्ती व प्रजाजयात; रणात जयासाठी; आणि आंगिरस-वंशाच्या पूर्णतेत—मला पूर्णकाम करावे।

Verse 18

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर् वृते

हे भद्रे, कश्यप-वंशाची दायादे, माझी मती/नियत शुभ कर। हे सर्व बीजमंत्रांनी युक्त, सर्व रत्न व औषधींनी वेढलेली देवी!

Verse 19

रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमये

हे रुचिरे, नंदनवनातील नंदे, हे वासिष्ठी, येथे रम्य होऊन निवास कर। हे प्रजापतिसुते देवी, महीमये, या चतुरस्र (चौकोनी) पवित्र भूमीत प्रतिष्ठित हो।

Verse 20

सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे कश्यपि रम्यतां पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

हे सुभगे, सुव्रते, भद्रे—या गृही कश्यपी रम्यतापूर्वक वास करो। हा गृह परम आचार्यांनी पूजित-प्रतिष्ठित असून गंध व माळांनी अलंकृत आहे।

Verse 21

भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां अव्यङ्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते

हे भव-भूती देणाऱ्या देवि, हे भार्गवी, या गृही रम्यपणे निवास कर. हे अंगिरस-मुनींच्या सुते, हा अव्यंग्य पूर्ण अक्षत सर्वथा मंगलचिन्ह म्हणून अर्पण होवो.

Verse 22

इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्टाङ्कारयम्यहं देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

हे इष्टका (प्रतिष्ठेची वीट), तू इच्छित फल दे; मी तुझी प्रतिष्ठा करीत आहे—देशस्वामी, पुरस्वामी व गृहस्वामी यांच्या अधिकारपरिग्रहात.

Verse 23

मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव गृहप्रवेशे ऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत्

ही (प्रतिष्ठा) मनुष्य, धन, हत्ती, घोडे व पशुधन यांची वृद्धी करणारी होवो. तसेच नव्या घरात प्रवेश करताना शिलान्यासाचा विधीही यथाविधी करावा.

Verse 24

उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राक् स्याद् गृहादितः उदुम्वरश् च याम्येन पश्चिमे ऽश्वत्थ उत्तमः

उत्तरेस प्लक्ष वृक्ष शुभ; घराच्या पूर्वेस वट (वड) असावा; दक्षिणेस उदुंबर; आणि पश्चिमेस उत्तम अश्वत्थ (पिंपळ) असावा.

Verse 25

वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासं गृहे शुभं सायं प्रातस्तु घर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे

घराच्या डाव्या बाजूस उद्यान करावे. घरात वास शुभ आहे—उन्हाळ्यात सायंकाळी व सकाळी तेथे राहावे; हिवाळ्यात दिवसाच्या मध्यभागी राहावे.

Verse 26

वर्षारात्रे भुयः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः विडङ्गघृटसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा

पावसाच्या रात्रींमध्ये तसेच पुन्हा तीव्र कोरडेपणा (दुष्काळताण) झाल्यास नवरोपित वृक्षांना पाणी द्यावे. विडंग व तूप मिसळलेल्या थंड पाण्याने सिंचन करावे.

Verse 27

फलनाशे कुलत्थैश् च माषैर् मुद्गैस्तिलैर् यवैः विप्राणां जयमावहेति ख गन्धमाल्यैर् अलङ्कृतैर् इति ग , छ च घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय दर्वदा

फळ नष्ट होत असता (किंवा गळत असता) कुलत्थ, माष, मुद्ग, तीळ व यव यांचा उपयोग करावा आणि ‘विप्राणां जयमावहे’ असे उच्चारत सुगंधी द्रव्ये व माळांनी अलंकृत होऊन विधी करावा. फळ व पुष्पासाठी तूप व थंड दूध यांचा शिंपडणारा सेक वारंवार करावा.

Verse 28

मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः आविकाजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च

मासे ठेवलेल्या पाण्याने सिंचन केल्यास वृक्षांची वाढ होते. तसेच मेंढी/शेळीच्या शेणाचे चूर्ण, जवाचे पीठ आणि तीळही टाकावेत.

Verse 29

गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदं

गोमांस व पाणी यांचे हे मिश्रण सात रात्री ठेवावे. तो द्रव सर्व वृक्षांना ओतून देणे (उत्सेक) केल्यास फळे, फुले इत्यादींची वाढ होते.

Verse 30

मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनं

आंब्यांसाठी थंड ‘मत्स्योदक’ (मासे ठेवलेले पाणी) याने सिंचन इष्ट मानले आहे. तसेच अशोकासाठी प्रिय स्त्रीच्या पायाने केलेला आघातही प्रशस्त मानला आहे.

Verse 31

खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्धनं विडङ्गमत्स्यमांसाद्भिः सर्वेषु दोहदं शुभं

सर्व प्रकारच्या दोहद (इच्छापूर्ती) मध्ये खजूर, नारळ इत्यादी लवण व जलयुक्त आहारासह घेतल्यास पोषणवृद्धी होते। तसेच विडंग, मासे व मांस यांसह दोहदाची तृप्ती शुभ मानली आहे।